Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin Shotlandııanyń tarıhyna az-kem úńilip kóreıik. Brıtan araldary kóne zamannan beri talaıdy qyzyqtyrǵany málim. Sondyqtan shyǵar, munda qanquıly qyrqystar toqtaǵan emes. Ǵasyrlar aýysqan saıyn jańa koroldikter boı kóterip, endi biri joıylyp otyrǵan. Osyndaı almaǵaıyp kezeńderde qazirgi Shotlandııanyń batys aýmaǵy men Soltústik Irlandııanyń soltústik bóliginde Dal Rıada patshalyǵy dúnıege keledi. Bul koroldiktiń negizin qalaǵan kelt taıpalarynyń bir bólshegi sanalatyn skottar bolatyn. 843 jyly Dal Rıadanyń koroli I Kennet kórshiles pıktiler elin jaýlap alyp, Shotlandııa patshalyǵyn qurady.
Bul koroldik óz tarıhynda talaı qıyn-qystaý sátti ótkizgeni belgili. Biraq onyń bárine toqtalmaı-aq, qazirgi kezeńge tikeleı qatysy bar oqıǵalarǵa kóńil bóleıik. 1567 jyly Shotlandııa patshaıymy Marııa Stıýart elıtanyń qysymymen táji men taǵynan bas tartyp, bılikti bir jasar uly Iаkovqa tapsyrady. Sóıtip ol Shotlandııany basqarǵan VI Iаkov atandy.
Bir qyzyǵy, Iаkov ákesi de, anasy da Shotlandııa patshasy Iаkov IV jubaıy Margarıta Tıýdordyń nemereleri edi. Al Margarıta Anglııanyń koroli bolǵan, Tıýdorlar áýletiniń negizin qalaǵan Genrıh VII qyzy bolatyn. Osylaısha, Iаkovtyń Anglııa taǵyna talasýǵa zańdy quqyǵy bar-tuǵyn.
1603 jyly Anglııa patshaıymy Elızaveta I bul ómirmen qoshtasty. Ol pánı jalǵanda bala súımegendikten, taq muragerligi Shotlandııa patshasy Iаkov VI buıyrdy. Osy oqıǵa Shotlandııa men Anglııanyń birigý prosesin bastady. Ras, eki koroldik birjola birikkenge deıin bir ǵasyrdaı ýaqyt ótti. 1707 jyly Anglııa parlamenti men Shotlandııa parlamenti «Odaqtastyq jónindegi aktini» qabyldady.
Qujatqa sáıkes, Anglııa koroldigi men Shotlandııa koroldigi qosylyp, «Ulybrıtanııa» degen ataýdyń astyna birikti. Skottarǵa birqatar múmkindik berilip, avtonomııalyq mártebe ıelendi. Eki patshalyqtyń parlamenti de qosyldy.
Bertinde 1998 jyly Shotlandııa akti qabyldanǵan soń ǵana Shotlandııa parlamenti qaıta quryldy. Sóıtip, sý jańa zań shyǵarýshy organdaǵy 129 depýtatqa mandat berildi. Sodan beri skottar elinde 5 márte parlamenttik saılaý ótipti. Eń sońǵysy, 2016 jylǵy saıası básekede Shotlandııa ulttyq partııasy jeńiske jetken-di. Onyń kóshbasshysy Nıkola Sterdjen eldiń birinshi premer-mınıstri laýazymyn saqtap qaldy.
Nıkola hanym 2014 jyly birinshi premer-mınıstr Aleks Salmond qyzmetinen ketkennen keıin alǵash ret osy laýazymǵa saılanǵan-dy. Endi, mine ol úshinshi márte Shotlandııanyń birinshi tulǵasy ataǵyn saqtap qalǵysy kelip otyr. Bıylǵy qańtarda N.Sterdjen azattyq týraly taǵy da bir referendým ótkizetinin málimdedi. Onyń aıtýynsha, bul joly resmı Londonnyń kelisimi qajet emes.
Esterińizde bolsa, 2014 jyly Shotlandııada referendým ótip, halyq azattyq týraly pikirin bildirdi. Daýys berý nátıjesi boıynsha turǵyndardyń 55,3 paıyzy Ulybrıtanııa quramynda qala berýdi qoldady.
Biraq sodan beri turǵyndardyń pikiri ózgergeni anyq. Onyń eki sebebi bar. Birinshisi – Breksıt. Ulybrıtanııa Eýropalyq odaq quramyna sonaý 1972 jyly engen-tuǵyn. Sodan beri Tumandy Albıonda uıymnyń paıdasy men zııany týraly áńgime árdaıym aıtylyp keledi. Elde 1975 jyly Eýropa Odaǵynda qalý-qalmaý týraly referendým ótip, qatysqandardyń 67 paıyzy kári qurlyqpen birge bolýdy qoldap daýys berdi. Áıtse de, uıymnyń tıimsizdigi jónindegi áńgime jıi sóz bolatyn. 2013 jyly osy máselege birjola núkte qoıý úshin sol kezdegi premer-mınıstr Devıd Kemeron Eýropa Odaǵyna qatysty referendým ótetinin málimdedi. 2016 jylǵy 23 maýsymda Ulybrıtanııa halqy daýys berip, Eýropa Odaǵynan shyǵýdy qoldaıtyndar 52 paıyzben jeńiske jetti.
Halyqtyń kári qurlyqtan bas tartpaıtynyna senimdi bolǵan Kemeron myrza referendýmnan soń qyzmetinen ketti. Biraq sodan keıin el tizginin qolyna alǵan Tereza Meı de Breksıtpen basy qatyp, aqyry oryntaǵyn bosatty. Breksıtpen basy qatqan kelesi premer-mınıstr Borıs Djonson aqyry Eýropa Odaǵymen at quıryǵyn kesisti.
Aıta keterligi, osy Breksıt kezinde Shotlandııa halqynyń basym bóligi, ıaǵnı 62 paıyzy Eýroodaqtan shyǵýǵa qarsy daýys berdi. Sol kezde Shotlandııanyń birinshi premer-mınıstri Nıkola Sterdjen Shotlandııa Breksıtten keıin de Eýroodaqpen bir naryqta qalǵysy keletinin aıtyp, «Biz óz usynystarymyzdyń talqylaýǵa turarlyq ekenine Ulybrıtanııanyń kózin jetkizýimiz kerek. Al bizge qulaq aspasa, Shotlandııanyń Birikken koroldik quramynan shyǵýy týraly ekinshi referendým ótkizýge daıynbyz», degen edi.
Qańtardan bastap Ulybrıtanııa Eýropa Odaǵymen birjola qoshtasty. Bul eki tarapqa da ońaı tımegeni belgili. Máselen, Eýroodaqtan shyqqannan keıin Soltústik Irlandııa men Irlandııa arasyndaǵy shekara, saýda-ekonomıkalyq qatynas sekildi máseleler Eýropa saıasatkerleriniń de, Daýnıng strıttiń de ábden basyn qatyrdy.
Ulybrıtanııa men kári qurlyqtyń saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynasy tym kúrdelengeni sonshalyq, qazir solardyń túıinin jeke-jeke tarqatýǵa týra keldi. Mysaly, buǵan deıin Shengen aımaǵyna múshe elderdiń azamattary Tumandy Albıonǵa emin-erkin kirip shyǵatyn. Sol sekildi aǵylshyndar da Shengen aımaǵy memleketterine barǵanda qosymsha qujat tapsyryp, tekserýden ótpeıtin. Sol sekildi, eki jaqtyń ushaqtary da emin-erkin ushyp júrdi. Breksıtten soń bári ózgerdi. Aldyn ala kelisim boıynsha 2021 jyldyń alǵashqy alty aıynda áýe kompanııalary qyzmetin burynǵydaı jalǵastyra bermek. Áıtse de, osy merzim ishinde olar ushyp-qonýǵa qatysty qujattardy Eýropa Odaǵynyń erejesine saı resimdeıdi. Iаǵnı bul EasyJet, Ryanair jáne British Airways kompanııalary úshin ońaıǵa soqpaıtyny anyq.
Oǵan qosa, tas jolmen tasymaldanatyn júk tasymaly da zııan shekti. Buǵan deıin júk kólikterine esh shekteý qoıylmaǵan-dy. Endi Eýropadan taýar tasıtyndardyń sany azaıdy. Sondaı-aq avtobýs arqyly jolaýshy tasymaly da aıtarlyqtaı kedergilerge tap boldy.
Ásirese, Breksıt shotlandııalyqtarǵa ońaı tıgen joq. Qazirgi tańda eldegi Aberdın qalasy Eýropanyń munaıly astanasy sanalady. Sondaı-aq keltter men skottar eli balyq sharýashylyǵyna ıek artady. Osy eki sala da Eýropa Odaǵymen qoshtasqan soń qıyndyqqa tap boldy.
Atap aıtsaq, balyqshylardyń Breksıtten keıin Eýropa Odaǵy aýmaǵynda balyq aýlaý múmkindigi shekteldi. Esesine Ulybrıtanııa sýlarynda aý men qarmaq salatyn kári qurlyqtyń kemeleri 25 paıyzǵa kemidi. Biraq ár tarap ustalǵan balyqty ózderinde tirkeýden ótkizýi tıis. Buǵan deıin mundaı ereje joq edi. Endi shotlandııalyq balyqshylar bárin basynan bastaýy qajet. Sonyń saldarynan Eýropa Odaǵyna shyǵarylatyn balyq ónimderin eksporttaýǵa kedergi kelip otyr.
Sondaı-aq Ulybrıtanııa balyqshylary ustaıtyn teńiz ónimderiniń jartysynan astamy kári qurlyqqa jóneltilip kelgen. Breksıttiń kesirinen endigi jerde taýarlarǵa qosymsha salyq salynyp, ony burynǵydaı erkin tasymaldaý múmkin emes. Iаǵnı Ulybrıtanııa balyqshylarynyń basym bóligin quraıtyn shotlandııalyqtar budan utylǵany anyq.
Ekinshiden, koronavırýs pandemııasy da Shotlandııaǵa ońaıǵa soqqan joq. Ekonomıkalyq ósimniń qarqyny burynǵydaı emes. Karantındik shekteý saldarynan jumyssyz qalǵandar kóp. Breksıtten basy qatqan turǵyndarǵa indet «jyǵylǵanǵa judyryq» bolǵany aıtpasa da túsinikti. Iаǵnı munyń bári halyqty azattyq alýǵa ıtermelemek. Sondyqtan mamyrdaǵy parlamenttik saılaýǵa túsetinder táýelsizdik alýdy qaıta kótere bastady.
Aıtpaqshy, Shotlandııadaǵy bıylǵy saıası básekeniń kórkin Aleks Salmond qyzdyrmaq. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, ol 2014 jyly birinshi premer-mınıstr qyzmetinen óz erkimen ketken-di. 2018 jyly oǵan laýazymdy qyzmetin atqaryp júrgende seksýaldyq qysym kórsetti degen aıyp taǵyldy. Keıinirek Salmond Shotlandııa ulttyq partııasy quramynan shettetildi. Bıyl ol «Alba partııasyn» quryp, saıası básekege qatyspaq.
Qoryta aıtqanda, Salmondtyń saıası ambısııasyna qaramastan, aldaǵy saılaýda Shotlandııa ulttyq partııasy jeńiske jetetinin boljaý qıyn emes. Muny saýalnamada kórsetip otyr. Alda-jalda atalǵan partııa jeńip jatsa, Nıkola Sterdjen birinshi premer-mınıstr laýazymyna qaıta saılanatyny sózsiz. 2014 jylǵy referendýmdy ótkizýdi Ulybrıtanııa parlamenti qoldaǵan edi. Endigi jerde N.Sterdjenniń bastamasyna resmı Londonnyń qýanýy ekitalaı.
