Azyq-túlik baǵasy yryqqa kónbeı tur

Bul baǵytta eń aldymen turaqtandyrý qoryndaǵy azyq-túliktiń baǵasyna kóńil aýdar­ǵan jón. Máseleniń mánisine «Aqjaıyq» áleýmettik-kásip­kerlik korporasııasynyń mysalynda úńilip kóreıik. Mundaǵy 2020-2021 jyldarǵa arnalǵan turaqtandyrý qoryna áleýmettik mańyzy bar azyq-túliktiń 11 túri engizilgen. Bular: sıyr, qus eti, un, nan, makaron, ósimdik maıy, qaraqumyq, kúrish, qant, tuz jáne jumyrtqa. Sońǵy derekterge qaraǵanda, oblysta osynyń ishinen ósimdik maıy 12%-ǵa, qant 60%-ǵa jáne jumyrtqa 13%-ǵa qym­battaǵany baıqalady. Baǵany tejeý úshin atalǵan qor je­tekshileri buǵan deıin áleý­mettik dúńgirshekter men «Altyn­dar» sýpermarketterinde naryq baǵasynan tómen mólsherde satýdy uıymdastyryp kelipti. Sońynda qordyń túbi kórinip qalǵanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni bul dúkenderde azyq-túlik arzan bol­ǵandyqtan, bári jappaı satyp ala bergen. Buǵan qandaı qor da tótep bere almasy anyq.

Baǵanyń tómendeýine oblys aýmaǵyndaǵy ósimdik maıyn shyǵaratyn zaýyt ónimderi de yqpal ete almaǵan. Terekti aýda­nynyń ákimi Arman О́teǵulovtyń aıtýynsha, buǵan deıin qolda bar shıkizat pen ónimniń ár lıtri 600 teńgeden belgilenip kelgen. Tutynýshynyń qolyna tıgenshe baǵa ósedi. Munyń bas­ty sebebi, zaýyt konveıeri men dúken arasyndaǵy qaptap júr­gen deldaldardyń baǵany qol­dan ósirýi kórinedi. Qalaı desek te búginde atalǵan zaýyt shıkizat ónimderiniń tapshylyǵyn bas­tan keship otyr. Mundaǵy shıkizat qory taýsylýǵa taıaý. Bul de­genińiz zaýyt ónim shyǵarýdy toqtatady degen sóz. Buǵan qosa, byltyr óńirdegi maıly da­qyldar egistiginiń, sonyń ishin­de kúnbaǵystyń ár gektarynan nebári 4 sentnerden ónim alyn­ǵany da máseleni ýshyqtyra túsken. Al shıkizatty syrttan alaıyn dese, Reseı ár tonnasyna 350 myń teńge surap otyr. Bul zaýyt úshin tıimsiz, ózin-ózi aqtamaq túgil, shyǵynǵa batyrady. Sonda ónim baǵasyn turaqtandyrýdyń jalǵyz joly qalyp otyr. Ol − jaryq, gaz, jylý, sý sekildi qýat kózderiniń baǵasyn tómendetip, oblysta maıly daqyldar egistiginiń ónimin molaıtatyn keshendi ári tyń tásilder engizý. О́ńirdegi sýlandyrý alqaptarynyń kólemin kóbeıtý de bul iske oń yqpalyn tıgizer edi.

Qalaı degenmen de Oral óńi­riniń turǵyndaryn birinshi qajettiliktegi azyq-túlikpen qam­­tamasyz etý jaıy tolyq she­shimin tapqan joq. Sondyqtan da bul baǵyttaǵy jumystardyń ádistemesin odan ári jetildirý qajet.

Oblysta kókónis túri de qym­battaǵan. Sonyń ishinde kartop baǵasy kúrt ósken. Mysaly, ótken 2020 jyldyń sońynda saý­da núktelerinde ár kılosy 100-115 teńgeniń tóńireginde bolsa, búginde bul baǵa − 200-220, keıbir je­kemenshik dúńgirshekterde 250 teńgege deıin ósken. «Aqjaıyq» ÁKK-niń ókilderi bul úshin qordan 59 tonna ónimdi naryq baǵasynan 20-30%-ǵa tómen ba­ǵa­men ótkizý belgilendi dep málim­degenimen, onyń shapaǵatyn oblys turǵyndary sezine qoıǵan joq.

Batys Qazaqstan oblystyq sta­tıstıka departamentiniń má­limetine súıensek, bıylǵy aqpan aıynda qııardyń kılosy syrttan – 715 teńgeden, qyzanaqtyń kı­losy 533 teńgeden satyp alyn­ǵan. Al saýda oryndary men sý­permarketterdegi baǵa budan áldeqaıda joǵary. Tipti keıbir kókónis satylatyn núktelerde qyzanaqtyń ár kılosy 1650 teńgeden tur. Ras, kartop, pııaz, qııar men qyzanaq jáne ózge de baý-baqsha ónimderi áleýmettik mańyzy bar taýarlar tizimine engizilmegen. Alaıda solaı eken dep bulardyń baǵasy kúnnen-kúnge óse berýi kerek pe?!

Joǵaryda atalǵan daqyldar­dyń deni kókónis saqtaý qoıma­larynda saqtaýǵa óte yńǵaıly. Solaı bola tura kókónisterdiń shekteýli bóligi ǵana saqta­la­tyny nesi? Bul qoımalar sy­ıym­dylyǵynyń tarlyǵyn kórsete me, álde ónimder tıisti kólemde jet­kizilmeı me? Batys Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń dereginshe, qazirgi kúni óńirde 57 kókónis saqtaý qoımasy bar. Bulardyń bári –  jekemenshik qoımalar. Onyń deni óńirdegi iri agroqurylymdar men sharýa qojalyqtarynyń ıelerine tıesili. Olardyń bári qarapaıym turǵyndardyń qajettiligin óteýge kóńil qoıar ma eken? Qazirgi esepteý boıynsha 57 qoımaǵa nebári 40 myń tonnadaı ǵana ónim syıatynyn eskersek, bul syıymdylyq 660 myńnan astam turǵyny bar óńirge jetkiliksiz. Sondyqtan memleket-jekemenshik áriptestiginiń órisin keńeıtýge den qoıǵan jón. Osy arqyly strategııalyq mańyzy bar qoıma qurylystaryn salýǵa jol tabýǵa bolady.

Kókónisterdiń baǵasyn qym­bat­tatpaı ustap turýdyń taǵy bir joly − ónerkásiptik jylyjaı keshenderin qurý. Oblys ortalyǵymen irgeles Terekti jáne Báıterek aýdandarynda mundaı nysandardyń biri jumys istep tur, ekinshisiniń qurylysy aıaqtalý satysynda. Endi bir joba 2025 jyly iske qosylmaq.

Sút ónimderin óndirý salasyn­da da joǵaryda aıtylǵandaı, iri jobalar júzege asyrylmaq. Al turǵyndardy et jáne et ónim­derimen qamtý máselesine kelsek, bul baǵytta oblys el óńir­leriniń ishinde aldyńǵy qatarda tur. Jalpy, Oral óńiriniń báse­kege tótep bere alatyn tabıǵı azyq-túlik ónimderin óndirýge múmkindigi mol. Alǵysharttary da bar. Osy áleýet tolyqtaı paı­dalanylsa, Aqjaıyq aıma­ǵyndaǵy aspandap ketken azyq-túliktiń ba­ǵasyn qalypty deń­geıde ustap turýǵa bolatyny sózsiz.

Batys Qazaqstan oblysy