Jyr ýyzymen aýyzdanyp, óleńmen ómir súrip, joqtaý aıtyp, jyrmen qoshtasatyn qyrǵyz, qazaq elindeı ózegine óleń bitken halyq bul álemde neken-saıaq. Jyrmen bata berip, óleńmen emdep nemese ánmen ushyqtap, turmys-salt, ǵuryptyq án-jyr týdyrǵan babalardyń amanaty terme, sanat, joqtaý, ósıet, ant jyrlarynan bastap epıkalyq dastandarǵa deıingi barlyq asyl muralarymyz rýhanı qazynamyz bolyp otyr.
Aıtys óneriniń alǵash qaı jerde, qashan, qalaı paıda bolǵany belgisiz. Bálkim, dúnıede tuńǵysh ret qyrǵyz ben qazaqqa bitken bolar. Enesaıdyń boıynda qas dushpandy talqandap, táýelsizdik týyn jelbiretkende, arǵymaq aýyzdyǵymen alysqan alaman báıgede tulpary top jaryp, alapasy asyp, kemeline kelip turǵanda nemese kerisinshe azattyǵynan aıyrylyp, bas qańǵyryp, barmaq shaınap, qyrany qanatymen jer sabalap, «átteń dúnıe-aı» dep zarlaǵan shyǵar. Sebebi babamyz tóbesi kókke jete súıinip qýanǵanda, ıa basyna bult úıirilip, túndiginen tún kóringende shyndyǵyn aıtady emes pe. Qalaı bolǵanda da aıtysty ónerdiń basqa túrlerinen erekshelep turatyn jeti ózgesheligin atap óteıik.
Rýhanı jekpe-jek
Tókpe aıtys – eń áýeli, shyǵarmashylyq jekpe-jek, orysshalap aıtqanda – «dýel». Ádette, jekpe-jekke eki adam shyǵady. О́zgeleri qarap otyrady. Munda árdaıym qoıan-qoltyq urys salýǵa týra keledi. «Mert bolasyń» nemese «mert etesiń». Jekpe-jekte tepe-teń túsý sırek kezdesedi. Sózden bir jańylsańyz, sóz jebesi júregińizdi túırep ótedi. Iаǵnı aıtys degenimiz sózdiń, oıdyń, tildiń, únniń, tipti áýenniń jekpe-jegi. Tilden jazsań, sózden tosylsań, bitti – jeńildiń. Sóz jaraqaty qylyshtan jaman. Qalpy aıtyp, qarsylasyńnan saýǵa suraı bastasań, halyq teris aınalady. Qashyp qutylýǵa da bolmaıdy. Qazynyń qolyn maılasań da, qorǵan bolmaıdy. Munda jeń ushynan jalǵasar sybaılastyq joq. Ádiletti, adal oıyn. Taza básekelestik. Jekpe-jek alańyna óz ónerine sengen ǵana shyǵady. Demek, aıtys aqyny atanyp, el aldyna shyǵý úshin erjúrektilik kerek-aq. Jeńıjok, Arstanbek, Kalmyrza, Toqtaǵul sekildi aıtys aqtangerleri osyndaı erjúrek ónerdiń ıesi bolǵan.
Mura
Jyraýlyq-jyrshylyq, aıtys óneri – bizdiń ata-babalarymyzdan qalǵan uly muramyz. Jas býyn aǵa urpaqty alǵaýsyz eske alyp, alqalap otyrady. Demek, bul rýhanı sabaqtastyq, shejire, tarıh. Atadan qalǵan nasıhat óner. Muny jalǵastyrý – eń áýeli ata-babalardyń ósıetin oryndaý. Ustazsyz shákirt óspeıdi. Máselen, jyraýlyq Balyqtan Naımanbaıǵa, Toqtaǵuldan Qalyq pen Alymqulǵa, Qalyqtan Osmonqulǵa, Osmonquldan Ashyraalyǵa, Alymquldan Estebeske, Korgoldan Týǵanbaıǵa, Aqtanǵa, olardan búgingi urpaqqa amanat bolyp qalǵan uly mura. О́tken men ketkennen ónege alý – ustaz-shákirt joly. Sondyqtan bolsa kerek, biri kóz jumǵanda ózgesi ony jyrǵa qosyp, joqtaý aıtyp uzatady. Mysaly, Alykýl Úsónbaev qazasyna shyǵarǵan Ysmaıyl Boranchıevtiń jyry – munyń úzdik úlgisi. Ásilinde Arstanbek pen Chońdýnyń, Kalmyrza men Barpynyń, Arstanbek pen Súıinbaıdyń, Jeńıjok pen Korgoldyń, Korgol men Toktogýldyń, Nýrmoldo men Toktogýldyń, Esenaman men Jeńıjoktyń, Eshmambet pen Kalmyrzanyń, Toktogýl menen Alymkýldyń, Toktogýl, Eshmambet, Korgol, Beknazar, Kýlýkeniń, Osmonkýl men Alymkýldyń, keńes zamanynda ómir súrip, óner týdyrǵan Ashyraly, Toktosýn, Estebes, Týýganbaı, Zamırbektiń, keıingi Elmırbektiń, búgingi Abdylda, Rahmatýlla, Amantaı, Aaly, Jeńıshbek, Azamat, Asylbektiń jyrlary da osy ónerdiń klassıkalyq úlgileri desek te bolady.
Olar birin-biri alqalaı jyrlaǵan.
Kalmyrza Barpyny:
Kózin alyp, sóz bergen,
Kókirekke kóz bergen, – dese
Barpy Kalmyrzany:
Kara jaakty Kalmyrza,
Qaıqy tili dál myrza, – dep maqtaıdy.
Al endi qazaq aqyny Jambyl Súıinbaıdy bylaısha ardaq tuta jyrlaıdy:
Meniń pirim – Súıinbaı,
Sóz sóılemen syıynbaı!
Syrly, sulý sózderi,
Maǵan tartqan syıyndaı!
Ysmaıyldyń joqtaýy da klassıkalyq nusqa:
Karamolda ólgende,
Qaıysyp turdyq kómgende,
Qomýzshy ataı ólgende,
Qorlyǵyń ótti-aý sum ajal,
Qol barmaı turdy kómgenge.
Teatr
Men keıde bir nársege tańǵalamyn. Nesıesin tóleı almaı, mektepke barar balasyna bútin kıim alyp bere almaı júrgen keıbir qyrǵyz otbasylary jyrshylar aıtysyn kórgende bir jyrǵap qalady. Qaıǵysyn umytyp, qamsyz kúı keshedi. Eki aıtyskerdiń aýzyn baǵyp, esi shyǵa qýanyp, ózin teatrda otyrǵandaı sezinedi. Bireýi utymdy sóz aıtsa, Messı nemese Ronaldý gol soqqandaı qol shapalaqtap, shattanady. Eger Aaly, Amantaı, Azamat, Asylbek nemese Jeńıshbektiń alapasy assa, álem chempıonatynda birinshi oryn alǵandaı zaldy basyna kóterip, ýlasyp-shýlasyp qalady. Qýanyshynda shek bolmaıdy. Demek, osyndaı bir ǵajap sezim týdyra alatyn qasıetti óneri bar halyq baqytty. Sýyrypsalǵan sulý sóz saptaýlaryn, utymdy oılaryna tamsanyp, jattap alyp, eki-úsh kún boıy áńgime etip júredi. Aıtyskerler áýeli ata jolymen amandasyp, bir-birimen sóz qaǵystyryp, qaıymdasyp, suraq-jaýaptasyp, ázildesip-qaljyńdasyp, eldi qyran-topan kúlkige qaryq qylyp, óner jarystyrady. Sodan keıin baryp, qoshtasady. Qarap otyrsańyz, bul kóp aktili pesa sekildi. Demek, ilgeri zamanda teatr, sırk, fılarmonııa bolmaǵan kezde, qos aqyn jaıylǵan kilemdeı jasyl shóptiń ústine jaıǵassa da, sonyń ózi ǵajaıyp bir teatr bolǵanǵa uqsaıdy. Ásirese, tálim-tárbıelik máni bar jyrlarda tez oılanyp, týra jaýap taýyp, qaıyra suraq qoıý kerek. Ábý Álı Ibn Sına ǵulama «jyr men kúıdiń dárýlik qasıeti bar» degenindeı, aıtys óneri de kórermenin arbap alady. Kóńilin sergitedi, kókirek kózin ashady.
Erkindik jyry
Bostan bulbul, azat qyran ǵana áýede erkin qalyqtaı alady. Tek bılikti ǵana jalań maqtap, jadaǵaı sóz aıtqan aqyndar el alǵysyna bólene alǵan joq (Keńestik kezeńdi esepke almaǵanda). Olar kóbine birjaqty ǵana boldy. О́tken jyly Aaly Týtkýchevtiń burynǵy memleket basshysynyń kezinde shyndyqty aıtyp jyrlaǵany qaharmandyq retinde kórindi. Mundaı nárseniń ózge elderde bolýyn elestete de almaısyz. Eldiń muńyn muńdamaǵan jyraý el esinde qalǵan emes. Bizdiń elimizde sot júıesi birneshe ret oppozısııada júrgen saıasatkerlerdi ádiletsiz aıyptap, ádilet jolynan taıǵan kezder boldy. Ony aqtaý úshin el ishinde júrgen eki aýyz óleńniń ózi óte mańyzdy. Demek, búgin halyq sottyń ádildigine qaraǵanda aıtys aqyndarynyń aqıqat sózine kóbirek ılanady. Nemis kemeńgeri I.Gete ilgeride «saıasat poezııanyń páni emes» degen eken. Joq, aıtys aqyndary oǵan ıilmedi. Saıasattyń ishinde júrgen adam retinde aıtarym, Prezıdent, Premer-Mınıstr, mınıstr, depýtattar, búkil atqa minerler aıtys aqyndarynan aıaq tartysady. Sondyqtan sóz qudireti, ásirese aıtys aqyndarynyń aıtarlary asa qýatty bolady. Olar burnaǵy zamanda da tóbe basyna shyǵarlardyń minez-qulyq, júris-turys erejeleriniń aınasyndaı boldy. Jyraýlar ádette jalpy ulttyq máselelerdi, ult qýanyshyn, múddesin, tarıhyn, erteńgi kúnin jyrlaıdy. Olardyń sózi qansha ádiletti bolsa, el arasynda sonsha salmaǵy da bolady. Zamanynda Soltobaı jyrshy Shabdan batyrdy qansha jerden qorlap, jyryna qossa da, batyr onyń ónerin qurmettep, sóz qadirin bilip, keıin baǵaly syılyǵyn da tartý etti. Demek, jyrshy-jyraýlyq – jalpy ulttyq óner. Jyraý – ult baılyǵy. Ol – eldiń adamy. Aıtys, jyraýlyq – eldiń enshisi. Olardy syılaý – jalpy árbir qazaq, qyrǵyzdyń paryzy. Kezinde aıtys aqyndary men jyrshylar el qydyryp, aýylǵa tússe, ár aýyl malyn soıyp, ardaqtap kútip alyp, at mingizip, shapan jaýyp, qasterlep shyǵaryp salǵan.
Poezııa
Aıtys – eń áýeli poezııa. Tarmaǵy, sózderi, oılary, uıqasy men obrazy bolýy kerek. Demek, aqyn sýretker. Poezııada eki jol óleń jazý úshin keıde eki saǵat, keıde eki kún oılanýǵa týra keledi. Al endi aıtysta dem arasynda uıqastyryp, sóz aıtý abzal. Qarsylastyń ne aıtary, qandaı suraq qoıyp, qalaı jaýap bereri taǵy da jumbaq. Sportta siz boksshynyń soqqysyn qaıda jasaryn bilmeısiz. Aıtysta da solaı. Munda soqqy ornyna sóz shyǵady. Dóp tıse, topalań asyrady. Demek, shuǵyl oılap, shapshań jaýap berip, eptilik kórsetý qajet. Ol oıy jetik, sezimi sergek, sózi sheshen sheber aqynnyń ǵana qolynan keledi. Aıtystyń da san alýan túri bar. Tálimdik, jumbaq, sanat, sheshen jáne ázil aıtystar. Qazirgi kúni «kreatıv» jáne «startap» degen uǵymdar sánge aınalyp tur. Ilgeri zamanda tosyn, shamdaǵaı, kútpegen oıdy aıtqan da, álbette, aqyndar bolǵan. El-jurt olardy alqatyp «aq tańdaı», «jez tańdaı», «bulbul», «dúldúl», «qara jaq», «sýyrypsalma» dep baǵalaǵan. Barpy aqynnyń óleń joldaryna nazar salaıyq:
Jyrshy bolsań, tókpe bol,
Aq jaýyndaı sebelep,
Sózdi sózge qalaı bil,
Qas zergerdeı tekshelep.
Al Arstanbektiń paıymynsha, óleńniń bir joly bir adamnyń ómirine teń bolmaq:
Myna jalǵan dúnıede,
О́lmeı tiri kim qalar,
Aıryq-aıryq jol qalar,
Aıyrylmaǵan bóz qalar,
Aıtylmaǵan sóz qalar,
Ań qarańǵy tún qalar,
Qasıetti kól qalar,
Bıik-beleń jer qalar,
O dúnıege ketkende,
Sózimdi meniń kim alar,
Qomýzymdy kim shalar,
Kóńilimdi kim tabar?
Mýzykalyq óner
Aıtys ónerinde aqynnyń syrtqy kelbeti, kıim kıisi, úni, qomýzben súıemeldeýi óte mańyzdy. Keıde sozyp, keıde nóserdeı tógip, endi birde bulttaı jaıylyp, qos ishekte qol oınatyp, jyrlasady. Máselen, maǵan Y.Boronchıev, Z.Úsenbaev, E.Imanalıev, A.Bolgonbaev, qazaq qyzy A.Tursynbaevanyń maqamy erekshe unaıdy. Aıtysta qazaq halqynyń da erekshe maqamdary bar. Korgol, Jeńıjok, Kara jaak Kalmyrza, Barpy aqyndar sózben alsa, Y.Boronchıev, A.Úsónbaevtar maqammen alatyn bolǵan. «Avtomattaı» sóz boratqan Jeńıshbektiń, qomýzyn doǵara turyp, jaýyndaı sóz tókken Aalynyń jáne qamshy saldyrmas, qalpynan jazbas Azamattyń ózine tán yrǵaǵy bar. Belgili tarıhshy-etnograf S.M.Abramzon: «Qyrǵyz aqyny tek ánshi ǵana emes, ol bárinen buryn mýzykant jáne sazger», degen. Demek, aıtys bul mýzykalyq ta óner. Ádette qomýz nemese dombyra qoshtap, odan ári sán berip turady. Jaqynda bir fýtýrolog «HHI ǵasyrda tek úsh sala ǵana ómir súre alady: shoý mádenıeti, kommersııalyq óner jáne IT tehnologııasyna tez beıimdeletin óner» dep jazypty. Dúnıede qyrǵyz ben qazaq eli barda, aıtys ta ólmeıdi, óshpeıdi, órkendeı beredi dep senemin.
Qazaq-qyrǵyzǵa ortaq óner
Aıtys qazaq pen qyrǵyzdyń uly jyrshy-jyraýlarynan qalǵan ortaq óner. Muny bizge Arstanbek, Shóje, Chońdý, Súıinbaı, Esenaman, Kańtarbaı, Kalmyrza, Jeńıjok, Nýrmoldo, Jambyl, Toktogýl, Eshmambet, Kalyk, Barpy, Qulmanbet, Maıkót aqyndar amanat etti.
Nıderland pen Germanııa da tegi, tamyry bir el. Alaıda eger fýtbolda biri utylyp qalsa, oıyn sońynda jankúıerleri jaǵalasa ketedi. Al endi aıtysta qazaq-qyrǵyz kim jeńse, soǵan súıinip, Shorabek Aıdarov, Baıanǵalı Álimjanov, Balǵynbek Imash, Dáýletkereı Kápuly, Muhtar Nııazov, Aıbek Qalıev, Aınur Tursynbaeva, Jandarbek Bulǵaqov, Bóribaı Orazymbetov, Serik Qalıev, Rústem Qaıyrtaı jyryna qalaı qýansa, Abdylda, Rahmatýlla, Zamırbek, Elmırbek, Aaly, Azamat, Amantaı, Asylbek, Jeńıshbek, Akmat, Shekerbek, Idrıs, Sapar, Baıan, Kýbat, Bolot, Jyldyzbekke de sonsha masattanyp, jeńgen aqynnyń alapasyn asyrysady. Maıra Kerimniń ózi de bir fenomen. Qazaq pen qyrǵyzdyń osyndaı rýhynyń bıiktigi, janynyń keńdigine tańǵalam ári súısinemin. Aıtys qazaq pen qyrǵyz tiliniń baı ári yrǵaqty, poetıkalyq til ekenin aıshyqtaǵan óner. Men Baırondy týdyrǵan aǵylshyn, Gete, Geıneni ómirge alyp kelgen nemis, Pýshkın men Lermontovty adamzatqa syılaǵan orys eliniń jyrmen aıtysyp jatqanyn elestete de almaımyn. Jaratýshy ıemiz bul ónerdi qazaq pen qyrǵyzǵa ǵana laıyq kórse kerek. Qazaq aqyny Qańtarbaı men qyrǵyz aqyny Arstanbektiń aıtysy Qarqarada ótken. Sonda Arstanbek:
Qandaı kúnge jolyqtyń,
Qazaqtan shyqqan Qańtarbaı,
Kóne qandaı, halyq qandaı,
Sana qandaı, salt qandaı,
Qalyń qandaı, hal qandaı,
Diniń qandaı, dil qandaı, – dep jyrlaı jónelgende, Qańtarbaı «Men jaýap bermeı jeńildim. Iyǵynda eki perishtesi otyr, solardyń aıt degenin aıtty bul» degen eken. Qarańyzshy, qandaı syılastyq, qandaı qurmet! Súıinbaı men Arstanbektiń aıtysy 1850 jyly Ystyqkól jaǵasynda ótip, dúıim jurtqa ańyz bolǵan. Al qazaq aqyny Esenqul Jaqypbekovtiń Ashyraaly Aıtalıevke aıtqan jaýaby áli esimizde:
Jetpiske jetken kezde ýaǵyńyz,
Siz menen kempir tap dep suradyńyz,
Jyrǵaǵan kempir sizge tıer me eken,
Jıyrylyp jatqan shaqta jylanyńyz...
Eldiń rıza bolyp uzaq qol soqqany áli jadymyzda tur.
* * *
Táýelsizdik alǵannan keıin qyrǵyz elinde osy ónerdi jańa deńgeıge kótergen dosym Sadyk Sher-Nııazǵa myń mártebe alǵys aıtamyn. Sadyk Sher-Nııaz «Aıtysh» qaýymdastyǵy arqyly tókpe aıtysty, kınony damytýda nar ǵana kóterer is qyldy. Bıyl «Aıtysh» qaýymdastyǵyna 20 jyl tolyp otyr. Osy ýaqytta sonyń negizin qalǵan Sadyk Sher-Nııaz ben onyń múddelesteri taýdaı qyzmet etkenine taý baýyryndaǵy el kýá. «Qyrǵyz keremetin» jasaǵan qyrǵyz fılmderi taǵy da álemdik kınofestıvalderde júldeli oryndarǵa ıe bolýda. Jyl saıyn Qyrǵyzstanda jáne Los-Andjeleste ózi uıymdastyrǵan kınofestıval bıik deńgeıde ótip jatyr. Aıtpaqshy aıtys ónerin IýNESKO-ǵa «shedevr» retinde tanytqandardyń biri osy Sadyk Sher-Nııaz edi.
Qanybek IMANALIEV,
Qyrǵyz Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty
