1921 jyldyń aqpan-naýryz aılarynda atylǵan, shabylǵan, ashtyqtan qyrylǵan, aq súıek bolyp shashylyp qalǵan adamdardyń ústine ornaǵan Keńes ókimetiniń kesapat saıasatyna qarsy Sibir sharýalary bas kóterdi. Áıtse de búlik uzaqqa sozylǵan joq, aıaýsyz qaharly kúshpen, bet qaratpaıtyn yzǵarmen basyldy. Jańa ókimet jańa saıasatqa kóndikkisi kelmegen halyqty aıaýsyz qyryp-joıdy. Noqtaǵa basy syımaı, bulǵaqtaǵan buqara bir sát sabasyna túskendeı, basqa túsken zulmatqa kóndikkendeı.
Kókshetaý ýezi tóńireginde de, jekelegen bolystarda jańa ókimetke qarsy narazylyq bolyp jatty. Biraq alysqa barmady, sap tyıyldy. Tyıylǵanymen, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaıtyn beıbit zaman ornaı qalǵan joq. El ishindegi narazylyq besatardyń qaraýylyna baılanyp, qylyshtyń júzimen kesildi. 1921 jyldyń 21 sáýir kúni ishki Reseıde ashtyqqa ushyraǵandardy azyq-túlikpen qamtamasyz etýge tıisti otrıadtar quryldy. Olar ár otbasydan salyq jınaýǵa tıisti edi. Bul jaıly bolystyq atqarý komıtetteriniń baıandamalarynda anyq jazylǵan. Biz mundaı derekti 39 papkanyń 25 jáne 41-betterinen taptyq. Onda bylaı delingen: «Barlyq kúsh halyqtan salyq jınaýǵa jumyldyrylýda. Biraq nansyz qalý qaýpi týyndap tur». Oryssha jazylǵan mátin mazmuny osyndaı. Kim jazsa da tónip kele jatqan qaýiptiń yzǵary men zardabyn sezine otyryp jazǵan eken. Ári qaraı tuqym qorynsyz qalýy múmkin ekendigi eskertiledi. Salyq tóleýden jaltarǵandar nemese shamasy jetpegender sotsyz, naqaqtan-naqaq atylǵan, áıtpese Keńes ókimetine qarsy nıettegi adam dep sanalyp, sottalǵan.
Jalǵyz Kókshetaý tóńiregi ǵana emes, alystaǵy Povolje, Ýkraınanyń soltústik qanatyndaǵy birneshe gýbernııa, soltústik Kavkaz, Oral tóńiregi, Ortalyq Reseıde alapat qurǵaqshylyq bolyp, el tutastaı asharshylyqqa urynǵan. Degenmen, negizgi tirshilik kózi mal sharýashylyǵy bolǵan Kókshetaý ýezindegi halyqtyń asharshylyqqa ushyraýynyń negizgi sebepteri bul emes edi. Áýeli asharshylyqtan buryn estigen adamnyń janyn túrshiktiretin, lebi muzdaı alyp-qashty habar jetken. Sol jyly qara kúzde, qar túsisimen halyq qolyndaǵy bar maldy tegis soıa bastady. Májbúrlikten. Sholaq belsendiler tigerge tuıaq qaldyrar emes. Kónekózderdiń aıtýyna qaraǵanda, qalyń jylqyny shurqyratyp tereń saıǵa aparyp atyp tastaǵan da oqıǵalar kezdesken. Áıteýir, alyp qoıatyn bolǵan soń qolda bar maldy soıyp almastan basqa amal joq.
Bar mal pyshaqqa ilikti. Túgelge jýyq. Soıylǵan maldyń etimen kóp bolsa bir qystan shyǵar, kelesi jyly qaıtpek?! El ishinde ońtústiktiń búıiri toq otyr degen úmit shyraǵy ólmeshi lapyldaǵan jaqsy sıpattaǵy habar taraǵan. Soltústiktegi jurt aýyl sharýashylyǵy quraldaryn, kıim-keshek, azyq-túlik alýǵa talpynys jasaǵan. Amaldap jetpek. Joldary bolsa, pyshaqtan aman qalǵan malyna aıyrbastamaq. Jolaýshylar qaıtyp oralǵanda, olardy múlde basqa jaı tosyp tur edi. Jergilikti bılik organdary ár bolystyń shekarasyna beket quryp tastaǵan. Bekettegiler ókpek jolaýshynyń qolyndaǵy, qorjynyndaǵy tiskebasar dúnıeniń bárin túgel sypyryp alǵan. Bul týraly derekter de arhıvtegi 145-shi papkada taıǵa tańba basqandaı saqtalǵan.
Kókshetaý qalasyn da ashtyq jaılaǵan. Qoly jetkender ǵana alatyn, ábden ashtyqtan buratylǵandarǵa tıetin azyq-túlik kólemi kórsetilgen. Bir adamǵa 400 gramm tóńireginde et, 200 gramm shamasynda kartop, sonshalyqty deńgeıde qyryqqabat berilgen. Qalany basyp ketken ash adamdar arnaıy oryndarǵa qabyldanǵan. Ol jerlerde 30-dan 250 adamǵa deıin bolǵan. Biraq munda da úmit shyraǵynyń laýlap turǵany shamaly. Juqpaly aýrýlar kóp, ashtan ólmese, juqpaly aýrýdan óleri anyq. K.Marks kóshesindegi Strıgınniń úıinde 180 adam panalaǵan. Onyń 70-i – balalar. Osylardyń 27-i súzekpen, 15-i ishek aýrýlarymen aýyrǵan.
Qaladaǵy jumysshy kooperatıviniń ashanasy barlyq ashyqqan adamdardy tamaqtandyra almaıtyn edi. Ýezdik atqarý komıteti 1921 jyldyń jeltoqsan aıynda ashyqqan adamdarǵa kómek kórsetý týraly qaýly qabyldaǵanymen, qaýqary joq bolatyn. Adamdardyń azyq-túlikti bazardan satyp alýy týraly aıtýdyń ózi artyq. Sol kezde bazardaǵy baǵa mynandaı deńgeıde bolǵan: sary maıdyń bir puty – 120 myń, shujyq – 200 myń, kartop 22 myń rýbl bolǵan. Arhıvtegi qujattarda azyq-túlik baǵasy anyq kórsetilgen. Salystyrý úshin ár adamnyń tabysy týraly da aıta ketelik. Ortasha eseppen alǵanda, jan basynyń tabysy aıyna 219 800 rýblden aınalǵan. Sonda aılyq tabysqa bir keli shujyq, áıtpese eki kelige jeter-jetpes sary maı ǵana satyp alýǵa bolady.
Qaladaǵy qysyltaıań jaǵdaı osyndaı bolǵanda, aýyldaǵy ahýal tipti ýshyǵyp turǵan. Eger qaladaǵy mekemeler men kásiporyndarda jumysshylar men qyzmetshilerge paek berilse, aýyldaǵy adamǵa eshteńe berilmegen. Kókshetaý ýeziniń barlyq bolysyn ashtyq jaılaǵan. Ashtyq eshkimdi aıaýdy bilmeıtin. Osy arada taǵy bir derek keltire ketelik: 1921 jyldyń 21 jeltoqsany kúni Krıvoozernyı bolystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bylaı dep málimdeme jazady: «Jaǵdaı óte kúrdeli. Ashyqqandar sany ár kún saıyn kóbeıip barady. Olar atqarý komıtetine kelip, azyq-túlik talap etýde. Daıyndaý mekemesindegi astyqty tartyp ala ma degen qaýip bar». Bul derek №28 papkanyń 13-betinde saqtalǵan. Bolshevıkterdiń ýezdik partııa komıtetiniń 1922 jyldyń 8 aqpan kúngi otyrysyndaǵy hattamada «barlyq ýezd halqy azyq-túliksiz otyr» degen shynaıy derek kórsetilipti.
Jańa bılik jaǵdaıdy túzemek bolyp jantalasqanymen, ashtyq dendeı berdi. 1921 jylǵy 7 aqpanda Aqmola gýbernııalyq atqarý komıteti «Povolje respýblıkasynyń 30 mıllıonǵa jýyq turǵyny bir túıir nansyz qaldy. Ashtan ólip jatyr. Qajetti azyq-túlikti Ýkraına, Túrkistan, Sibir óńirinen jınaý qajet degen buıryq joldady. Joǵary bılik osyndaı talap qoıyp otyr. Shuǵyl shara qoldanýymyz kerek. Tyǵyp qoıǵan azyq-túlikti taýyp, kámpeskelep jetkizý týraly M.Kalının basshylyq etetin ortalyq komıssııa buıryq etip otyr. Osyǵan oraı jumys isteýimiz kerek» dep sheshken.
Pármendi oryndaýǵa shash al dese, bas alatyn sholaq belsendiler jantalasa kiriskenge uqsaıdy. Halyqtyń qolyndaǵy eń sońǵy azyq-túlikti tartyp alyp, jóneltken. Ol kólem 41 mıllıon putqa para-par. Qujatta 11 mıllıon put azyq-túlik qaıyrymdylyq esebinde berildi dep kórsetiledi. Áıtse de, kúmán basym. О́zi, tóńiregi, et jaqyn aǵaıyn-týysy, aýyldasy ashtan qyrylyp jatqanda qaıyrymdylyq jasaýǵa qaýqary jete qoıdy ma eken?! Keýdesine besatardy taqap qoıyp, tartyp alǵan da...
Qolda bar maldyń qyrǵynǵa ushyraýy qaıtyp kúsh jınaýǵa múmkindik bermedi. Kóliksiz egin egý de, kóship-qoný da múmkin emes edi. Kókshetaý ýeziniń Shalqar, Sýhatınskıı, Bolshoı Izıým bolystarynda qaraqshylar bas kóterip, azyq-túlik otrıadtarymen qosa, sál-pál aýqatty otbasylardy tonaý oqıǵalary kóbeıip ketken. Bul shyn máninde jyǵylyp jatqanǵa jumsalǵan judyryq edi. Alapat ashtyqtyń jan túrshiktirer habary óz aldyna, «áne jerde atyp ketipti, myna jerde baýyzdap ketipti» degen alyp-qashpa aqparattyń ózi ashtyqtan ábden qajyǵan, qur súlderi qalǵan adamdardyń keýdesindegi úmit otyn úrlep óshirgendeı.
Jalpaq jonda tiske basar azyqsyz, taqymyna basar kóliksiz qalǵan kári-qurtań, jas bala baýdaı tústi. Munyń arǵy jaǵynda el qulaǵy estimegen sumdyq oqıǵalar da bolǵan. Ol týraly arhıv qujattarynda anyq baıandalady. Máselen, 1921 jyldyń sońynda Poltava gýbernııasyndaǵy Nıkolskoe eldi mekeninen kóship kele jatqan jolaýshy áıeldiń janynda aýrý meńdegen kúıeýi, eki jas balasy jáne birneshe baýyry bar eken. Jol ústinde bir aǵasy kóz jumady. Ashtyqtan ábden kózi qaraýytyp, júıkesi júndeı tútilip, aqyl-esten ada bolǵan miskinder máıitti jep qoıypty. Kósh joly tuıyqtala kele, álgi áıel ekinshi aǵasyn da jegen. Kezek balalarǵa jetipti. Arǵy jaǵyn táptishtep aıtpasa da bolady. Bul týraly derek, №57 papkanyń 91-betinde saqtalǵan. Mine, ashtyq azaby, onyń saldarlary týraly budan artyq qandaı qan-qasap, qanquıly oqıǵany aıtýǵa bolady?!
Sol jyly ýezdiń Krıvoozernyı, Rýzaev, Zerendi, Troısk bolystary óte aýyr halde edi. 1921 jyly ashtyqtyń saldarynan Krıvoozernyı bolysyndaǵy 14825 adamnyń 868-i opat bolǵan. Bul tek esepke engenderi ǵana. Alasapyran zamanda «balapan basyna, turymtaı tusyna» degendeı, árkim qaraqan basyn ashtyqtyń aranynan aman alyp qalýǵa jantalasyp jatqanda, eseptiń tolyq júrgizilgenine senim az. Áıtse de, resmı derekte 1921 jyldyń 1 qańtar kúngi málimeti boıynsha, Zerendi stanısasynda 3325 turǵyn bolsa, 1922 jyly 274 adamǵa azaıǵan. Bul ýaqytta jergilikti jurttyń ústine qonys aýdarýshylar da dúmep kelip jatqan bolatyn. Ásirese ashtyqqa shaldyqqan Reseı gýbernııalarynan. Barlyǵyn qosa eseptegende, stanısa turǵyndarynyń úshten ekisi opat bolǵan. «Jut jeti aǵaıyndy» demekshi, jalǵyz ashtyq qana emes, oba, súzek tárizdi juqpaly aýrýlar da halyqtyń qyrylýyna sebep bolypty. Boılarynda kúsh-qýat qalmaǵan adamdardyń ashtyqtan opat bolǵandardy durystap jerleýge de dármeni jetpeıtin edi.
Osy arada salyq ınspektorynyń baıanhatynan úzindi keltire ketelik. Ol bylaı dep jazady: «1921 jyly nesıe esebinde berilgen tuqymdyq astyqty qaıtaryp alýǵa úmit joq. Nesıe alǵandardan tiri qalǵandary saýsaqpen sanarlyq». Egis kólemi 60 paıyzǵa qysqarǵan. Ýezdiń ońtústik baǵyt bóligin qonystanǵan turǵyndar tuqym surap ótinishter jaza bastaǵan. Áıtse de olarǵa kómek kórsetýdiń eshbir múmkindigi joq. 1922 jyl jaýyn-shashyndy bolsa da ashtyqtyń áserinen aryla almaýdyń bir sebebi osynda jatyr. Aýyl sharýashylyǵy kúızeı quldyrady. Ol jaıly Atbasar jáne Kókshetaý ýezi keńesteriniń qujattary saqtalǵan. Bul qujattarda jańa memlekettiń qurylý barysyndaǵy ekonomıkadaǵy jáne qoǵamdaǵy qarama-qaıshy úrdister anyq baıandalady. Ásirese ýezdik jumysshylar, sharýalar men kazaktarǵa baılanysty revolıýsııalyq komıtettiń qujattarynda kóptegen aıǵaq saqtalǵan. Olardan kúshtep júrgizilgen astyq jınaý saıasatynyń saldaryn ańǵarýǵa bolady.
Alapat ashtyq myńdaǵan adamnyń ómirin qıyp ketti. Sózimizge tııanaq retinde arhıv qujattaryndaǵy esep-qısapty keltire ketelik. Aqmola gýbernııasynyń ashyqqandarǵa tótenshe kómek kórsetetin komıssııa múshesi Lıýbımovtiń 1921 jyldyń 27 qańtaryndaǵy jazbasynda mynandaı derekter bar: «Ashtyqqa jergilikti jurttyń 62 myńy, orystardyń 27 myńy, qonys aýdarýshylardyń 37 myńy ushyraǵan». Zer salyp qarasańyz, eń kóp zardap shekken jergilikti jurt ekendigin kórýge bolady. El ishi ábden júdep-jadap, tigerge tuıaq qalmaǵan ýaqytta qııandaǵy Povoljege 10979 put astyq kómek retinde jiberilgen. Onyń ishinde Atbasar astyq daıyndaý kontory 646 put, Marınsk mekemesi 796 put daıyndapty. Jalǵyz astyq qana emes, kartop, qyryqqabat, qyzylsha, sıyr jáne qoı eti jóneltilgen. Bálkim, Alash balasynyń azap shegýi osylaı aýzynan jyryp alǵandyqtan shyǵar.
Saqtalǵan derekterden alapat ashtyq jyldarynyń bir úzik sulbasyn osylaı kórýge bolady. Qadaý-qadaý derekterden aýyrtpalyqtyń eń aldymen jergilikti jurttyń basyna túskendigi aıdan anyq kórinip tur.
