Zańnyń shıkiligi kóp
«Qazgeologııa» AQ basqarma tóraǵasy Ánýar Boranbaevtyń aıtýynsha, Kásipkerlik kodeksinde jer qoınaýyn ıgerýge baılanysty tek kómir ken oryndarynan metan óndirýge ǵana basymdyq berilgen. Demek, iske asyrylýǵa tıis ınvestısııalyq jobalardyń tizbesinde geologııalyq barlaý qarastyrylmaǵan. Sáıkesinshe, osy saladaǵy kompanııalar salyqtyq jáne basqa da jeńildik túrlerinen qaǵylyp otyr.
«Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi bul baǵyttaǵy jumystardy qolǵa alǵany ras. Kezinde usynylǵan geologııalyq barlaýdy damytýǵa arnalǵan baǵdarlama qazir jetildirilip, 2021-2025 jyldar aralyǵynda iske asyrylatyn ulttyq jobaǵa ózgertilýde.
Soǵan sáıkes, salany damytýǵa shamamen 153 mlrd teńge kóleminde qarajat qarastyrylmaq. Tutastaı alsaq, bul qarajat shıkizattyq bazany tolyqtyrýǵa jetkiliksiz. Sonymen qosa zańnamalyq bazanyń álsizdigi salany tejep otyr. Aıtalyq, bizdiń kásibimizde eń kúrdeli kezeń – jer qoınaýyna memlekettik geologııalyq zertteý isine qarajat tartý. Mysaly, Kásipkerlik kodekstiń 286-babynda kómir ken oryndaryndaǵy metan óndirisinen basqa jer qoınaýyn ıgerý men geologııalyq barlaýǵa birde-bir jeńildik túrleri qarastyrylmaıtyny jazylǵan. Shartty túrde aıtsaq, bizdiń salany qumar oıyn túrlerine teńestirip otyr. Bul durys emes. О́ıtkeni jańadan ashylǵan ken oryndary ónerkásiptik kásiporyndarǵa resýrstyq bazany keńeıtýge múmkindik berip, servıstik kompanııalarǵa tıisti jobalardy iske asyrýǵa jol ashady. Sondaı-aq qabyldanǵan «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» kodekste shıkilikter bar. Atap aıtqanda, eger de munaı-gaz sektoryndaǵy óndirýshi kásiporyndar resýrstyq bazany tıimdi paıdalanýdyń tásilin saqtaıtynyn eskersek, dál bulaı taý-ken salasyndaǵy kompanııalar týraly aıta almaımyz. Iаǵnı jer qoınaýyn tıimdi ıgerý tetigi atalǵan salaǵa da qaıtarylyp, bul qajetti jabdyqty óndirýmen nemese belgili bir shıkizatty baıytýmen aınalysatyn servıstik kompanııalarǵa eskertý bolar edi», dedi Á.Boranbaev.
Ulttyq kompanııanyń basshysy jer qoınaýyna memlekettik geologııalyq zertteýdi sapaly josparlaý men jobalyq qarjylandyrý tetigine baılanysty da problemalar bar ekenin jasyrmady. Ony sheshýdiń joldary joǵaryda kórsetilgen memlekettik geologııalyq barlaýdy damytýǵa arnalǵan besjyldyq baǵdarlamada qamtylǵan.
Fıskaldy rejim qolaısyz
Baǵaly metaldar óndirýshiler qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Ǵanı Saǵıevtiń pikirine súıensek, qoldanystaǵy fıskaldy rejim geologııalyq barlaýǵa ınvestısııa tartý úshin tıimsiz.
«Qazir elimizdegi altyn ken oryndary sarqylýǵa jaqyn. Muny barlyǵy biledi. Qoldanystaǵy óndiris kólemin eskersek, bul jobalardyń ómirsheńdigi shamamen 10-15 jyldan aspaıdy. Buǵan qosa naryqtaǵy ıýnıorlyq kompanııalardyń geologııalyq barlaýǵa salatyn qarajaty joq desek te bolady. Demek, bul múddeli kompanııalardyń jetildirilmegen fıskaldyq rejimniń saldarynan Qazaqstanǵa kelýge yntasy joq ekenin ańǵartady», dedi Ǵ.Saǵıev.
Bul oraıda Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndarynyń qaýymdastyǵy salany yntalandyrý tetigi retinde geologııalyq barlaýdy QQS-nan bosatýdy nemese tómendetýdi, sol sekildi ıýnıorlyq kompanııalardy tartý úshin «bir tereze» qaǵıdatyn engizýdi usynyp otyr. Qaýymdastyqtyń atqarýshy dırektory Nıkolaı Radostoves aıtqandaı, atalǵan sharalar engizilgen boıda memleket bıýdjettik qarajattan qaǵylmaıdy. Kerisinshe bul salaǵa ınvestısııa quıýǵa, sondaı-aq osy baǵytty tartymdy etetinine senimdi. Uıym basshysy geologııalyq barlaýdy ekinshi deńgeıli bankter arqyly da shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndaryna nesıe berip, qoldaýǵa bolatynyn jetkizdi.
«Investorlardy, onyń ishinde ıýnıorlyq kompanııalardy «biryńǵaı tereze» qaǵıdatyn qurý arqyly tartýǵa bolady dep esepteımiz. Onyń kómegimen Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine ótinim berip, múddeli kompanııalar tıisti jobany iske asyrý úshin basqa mınıstrlikter men ákimdikterge júgirip, ýaqyt joǵaltpas edi. Biryńǵaı tereze memlekettik organdardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etip, ınvestorlardy artyq júristen bosatýda taptyrmas sheshim dep oılaımyz. Bul, ásirese, pandemııa kezinde óte ózekti. Sondyqtan Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstriniń basshylyǵymen jumys tobyn qurýdy usynyp otyrmyz. Oǵan jaýapty mınıstrlikter men vedomstvolardyń, sondaı-aq ákimdikterdiń ókilderi kirip, quzyretterine sáıkes, vedomstvoaralyq máselelerdi sheshýge septeser edi. Nátıjesinde, ınvestor qaı memlekettik organnyń qandaı qujatqa qol qoıatynyn anyqtaýǵa basyn aýyrtpaıdy. Iаǵnı artyq bıýrokratııalyq kedergiler onyń jumys isteýge degen yntasynan aıyrmaıdy», dedi N.Radostoves.
«Iýnıordan chempıonǵa deıin». Dál osyndaı ataýmen byltyr «Taý-ken Samuryq» kompanııasy ıýnıorlyq kompanııalardy qoldaý boıynsha jumysty qolǵa alǵan bolatyn. Ulttyq kompanııanyń basqarma tóraǵasy Qanat Qudaıbergenniń pikirine sáıkes, atalǵan kásiporyn shaǵyn kompanııalardy qoldaýdan bólek, tikeleı geologııalyq barlaýdy da júzege asyra bastaǵan.
«Jahandyq kólemde alsaq, Qazaqstan taý-ken salasyndaǵy tartymdy elderdiń qataryna kiredi. Buǵan elimizdegi ekonomıkalyq turaqtylyq, tıisti ınfraqurylymnyń talapqa saı bolýy jáne paıdaly qazba oryndarynyń az zerttelýi áser etip otyr. О́zderińiz biletindeı, sońǵy 30 jylda taý-ken metallýrgııasynda aıtarlyqtaı jańa ken oryndary ashylmaǵan. Búginde elimizdiń ekonomıkalyq aınalymynda buryn zerttelip, ashylǵan ken oryndary qoldanysta. 2018 jyly «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» kodeksi qabyldanyp, álemdik talapqa saı «Birinshi kelgen – birinshi ıgeredi» qaǵıdaty engizildi. Tıisti lısenzııa men aqparat alý tártibi jeńildetildi. Qazir biz aýstralııalyq kompanııamen birlesip, 18 myń sharshy shaqyrym jerdi alyp jatqan aýmaqta geologııalyq barlaý júrgizip jatyrmyz. Budan basqa, ıýnıorlyq kompanııalarmen birge júzege asyryp jatqan birneshe jobamyz bar. Oǵan taǵy bir aýstralııalyq kompanııa Discovery Ventures Kazakhstan, sondaı-aq geologııalyq barlaýmen aınalysatyn qazaqstandyq kompanııalar tartylyp otyr. Taıaýda alys-jaqyn elderdegi áriptesterimizben osy baǵytta taǵy birneshe jobany iske asyrýdy kózdep otyrmyz. Tutastaı alǵanda, bul jobalar elimizdegi geologııalyq barlaýdyń ishki jáne syrtqy ınvestorlarǵa qanshalyqty qyzyqty ekenin baıqatady», dedi Q.Qudaıbergen.
Sarapshylar paıdaly qazbanyń jańa ken oryndaryn ashýda Kanada jáne Aýstralııanyń tájirıbesine júgingen artyq etpeıdi degen oıda.
