Tashkent asyp, aman qalǵan

Uıysyp otyrǵan qazaqtyń qabyr­ǵasyn qaqyrata sógip ketken ashtyqtyń zardaby áli tolyq aıtyla qoıǵan joq. Ult kósemi Ahmet Baıtursynulynyń «Álhamdýlla, 6 mıllıon qazaqpyz» degenine de bir ǵasyrdan aýypty. Alapat ashtyq, surapyl soǵys bolmaǵanda qazaq áldeqashan-aq qabyrǵaly qalyń elge aınalary anyq edi.

Osy taqyrypty zerttep júrgen jergilikti ólketanýshy Saǵat Júsip Syr boıynda 1917 jyly taǵy bir asharshylyq bolǵanyn jazady. Bul týraly derekterge 1917-1919 jyldary Perovsk sov­depiniń alǵashqy tóraǵasy, qandyqol Iosıf Gerjod jaıly kitap jazǵan ke­­zinde ashyq derek kózderinen qanyq bolǵan ólketanýshynyń málimetinshe, osy jyldary Syr óńirinde myńdaǵan adam ashtyqtan kóz jumypty. Al 1931 jyly qazaq dalasyna qaıta oralǵan alapat ashtyqtyń kózi tiri kýágeri – búginde toqsannyń jeteýin toltyryp otyrǵan Dámesh Janqojaqyzy.

Dámesh ájeniń balalyq shaǵy ótken jer – qazirgi Jalaǵash aýdany Aqqum aýylynyń mańy. Aǵaıyn-týǵan turatyn shaǵyn aýyl berekesi uıyǵan el edi. Baı­dy qubyjyq qylyp kórsetken Keńes ókimetiniń saıasaty, áıtpese olar eldegige es, syrttaǵyǵa ses bolǵan azamattar edi ǵoı. Baı demekshi, aýylda Tólebaı degen aýqatty kisi turdy. Sol úıdiń qyz­darymen túıe boıyndaı shom qoralar mańynda oınaıtyn. Bir kúni ádettegideı oıynǵa jınalǵan bulardy jyńǵyl men sheńgeldi aralastyra toqyǵan qoranyń túkpir-túkpirin tintip júrgender shoshytyp edi. Keıin oılasa kámpeske degeniń sol eken. Kóp uzamaı Tólebaı jer aýdarylyp, bala-shaǵasy toz-toz bolyp ketti.

О́z ákesi Aǵybaı da sharýaǵa myǵym, bir úıli jandy asyraıtyndaı dóńgelek dáýlet bitken jan edi. Sol tusta-aq Tashkent asyp, saýda jasap, ol jaqtan ákelgenin pulǵa aınaldyryp tynym tappaıtyn. Kóp uzamaı bulardyń da berekesi kete bastady. Syrttan kelgen belsendiler úı-úıdi tintkilep, aıadaı ǵana aýyldyń oıran-topyryn shyǵaryp edi. Eldiń ishine ashtyq kire bastaǵan soń bular Jalaǵashqa qaraı oıysty. 

– Belsendiler Jalaǵashta da tolyp júr eken. Solar jurttyń tapqanyn tartyp almasa, astyq egip, mal ustaıtyn el ashtyq degenniń ne ekenin bilmes te edi. Ákemniń inisi Aqjigit qamys oryp, odan mardan toqıtyn. Sheshem Mamysh eri men qaınysynyń tapqanyn uqsatyp jarata alatyn tııanaqty jan edi. Aqjigit aǵamnyń aýlaǵan balyǵyn mardanǵa salyp, túıege artyp ákeletini esimde qalypty. Belsendiler endi sol aǵamnyń izine tústi. Balyǵyn úıden kelip tartyp áketedi, bolmasa ańdyp turyp joldan ustap alatyn, – deıdi alapat ashtyqtyń kýágeri.

Otyzynshy jyldyń qatty qysy onsyz da tıtyqtap otyrǵan jurtty turalatyp ketti. Sol jyly bulardyń úılerine ja­qyn tamdardyń birinen estilgen daýys tula boıdy túrshiktirerdeı edi. Ol ash­tyq tyrnaǵyna ilikkenderdiń jan yshqynysy ekenin keıin uqty ǵoı. Sodan bastap aýylda bosap qalǵan baspanalar kóbeıe bastady.

Ár úıdi talǵajaý eter tamaǵyn ti­mis­­kilep taýyp alatyn belsendiler jıi­ledi. Úlkender joq kezde sondaılar bulardyń úıine de kelgen. Áýelgide eshteńe tappaı qaıtyp edi, keıin kelgende ákesi qazǵan urany qaraýyldap otyrǵan muny qaǵyp jiberip, astyndaǵy bir qap etti arqalap áketti. 

Osydan keıin ákesi Aǵybaı bular­dy izine ertip, Tashkentke tartty. Sapy­rylysqan jurttyń arasynan jylystaı ótip, poıyzǵa áreń ilingeni este. Úl­kender buǵan uzaq joldyń boıynda bu­ratylyp jatqandardy kórsetpeýge tyrysady. Bir aıaldaǵan tusta vokzaldaǵy ájethanaǵa ertip barǵan. Sonyń birinde úıilip jatqan adamdardyń denesi kópke deıin kóz aldynan ketpeı qoıdy.

О́zbekterdiń astanasy toq qala eken. Bala ertken bosqyndarǵa tamaq beretini taǵy bar. Áke-sheshesi muny qaldyrmaı ertip júredi. Kózi qaraýytqan ashtardyń balalardy soıyp jeıtinin estigen soń ózi de úlkenderden eki eli qalmaıtyn bolǵan. Vokzalda 3 kún jatqanda kórgeni kóp. Ásirese perron toly ashtardy atpen qýyp taratqan myltyqty áskerı­lerdiń qımyly eresen. Aldynda aıaǵyn áreń basqan miskin emes, jaraqty jaý turǵandaı ekilengenderden qashqan­dardyń kóbi shalynysyp qulap jatty. Úıelegen maldaı ornynan tura almaı jatqandarǵa qaıyrylyp jatqan eshkim joq. Kóbi sóıtip jatyp jan tapsyrady.

Tashkentten keıin Shynazǵa baryp, maqta egetin aýdanynda da jumys istedi. Qyzylqııa degen shahtaly óńirde biraz jyl turaqtaǵany bar. Sondaǵy baıqaǵany – bul el baıaǵy qalpynda tur eken. Bosyp kelgen qazaqtarǵa úıin bosatyp bergender de bar. Kóshede jemis aǵashtary kóp kórindi, sodan tógilip jatqan alma, júzimniń ózi talaıǵa talǵajaý bolǵany anyq. Bes-alty jyldan keıin elge oralyp, Qyzylorda qalasyna turaqtap qaldy.

– Sol kezde bala bolsaq ta, bul ash­tyqtyń qoldan jasalǵan qasiret ekendigin sezetinbiz. El ishinde tisiniń sýyn soryp otyrǵandar joqtyń qasy edi. Esesine bıdaı, júgeri, tary egetinder kóp-tuǵyn. Tipti tarynyń qonaq tary, qyzyl tary degen túrlerin ósirip, neshe túrli taǵam jasaıtyn. Odan bólek, ár úı qaýyn-qarbyz egetin, mal ustaıtyn. Qaýynnan tilingen qaqtyń táttiliginen tilimiz oıylyp qalatyn edi. Osynyń bári bir sátte qurdymǵa ketip qalady dep oıladyq pa?! Tipti belsendiler elden jınalǵan talaı put astyq pen etti otqa jaqty degendi de estigenbiz. Sonyń kıesi urdy ǵoı talaıdy. Eldi jylatyp, qolyndaǵysyn tartyp alyp ketkenderdiń kóbi ońbaı qaldy, – deıdi ájeı kúrsinispen.

Qoldan jasalǵan qııanattan esin bil­meı jatyp, el asqan Dámesh ájeı –  qazaqtyń tiri qalǵandary súlderin súıretip, súzilip shyqqan asharshylyq qasiretin muqııat zerttep, bul máselege memleket tarapynan baǵa berý jónindegi qadamnyń júzege asýyna tilekshilerdiń biri. Búgingi bizge ǵana emes, erteńgi urpaq úshin de kerek bul bastama óser eldiń ótkenin umytpaıtynynyń da aıǵaǵy bolar edi.