Orman sharýashylyǵynyń jumysynda órt qaýipsizdigi – birinshi kezektegi másele. Orman sharýashylyqtarynyń barlyǵynda ormandy órtten qorǵaý jospary bolady. Josparda ormannyń túri, ortanyń relefi, sý jolynyń, temir jol, avtomobıl joldarynyń jaqyndyǵy eskeriledi. Orman sharýashylyǵyn órtten qorǵaýdyń syzbasy jasalady. Syzbada kólik joldary, turǵyn úıler, kardondar, ózender, kólder, orman sharýashylyǵynyń keńseleri, órt baqylaıtyn turǵylar, habar qabyldaıtyn pýnktter, órt shyǵý qaýpi bar obektiler belgilenedi. Munymen birge, oǵan órt qaýipsizdigi qurylymynyń josparynda ormandy baqylaý qyzmetin uıymdastyrý, órt sóndirý-baqylaý qurylǵylaryn salý, telefon baılanysynyń júıesin jańartyp turý, radıobaılanys uıymdastyrý, t.b. qyzmetter kiredi.
Orman órtiniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan úgit-nasıhat tárbıe jumystardyń túrine mektepterde, klýbtarda, saýyqtyrý oryndarynda, týrıstik bazalarda jáne basqa da buqaralyq mádenı orynda oqylatyn leksııalar, baıandamalar jatady. Buqaralyq aqparat quraldary arqyly orman alqaptaryn órtten qorǵaý jóninde jıi aıtyp otyrý kerek. Ásirese, ómirden alynǵan mysaldardy keltire otyryp, gazet, radıo, teledıdar arqyly órt qaýipsizdigi erejelerin kópshilikke túsindirýdiń mańyzy zor. Bizdiń mekeme ormanǵa barar joldarda, demalatyn jerlerde, fenologııalyq alańdarda, eko-týrıstik marshrýttarda, habarlamalar anshlaktar ilý arqyly órtten saqtandyrý sharalaryn jasady. Alaıda osylardy orman mańynda demalýshylar eskere bermeıdi. Ár turǵyn mundaı eskertýlerge baıyppen qarasa, halyq baılyǵy – ormandy tilsiz jaý – órtten qorǵaýǵa, aman saqtaýǵa eleýli yqpalyn tıgizeri daýsyz.
О́rttiń syrtqy sebebi kóbinese sóndirilmegen shylym ne sirińke, ańshylyq, mehanızatordyń órt qaýipsizdigin saqtamaýy, tutanýǵa beıim maılanǵan materıaldy tastap ketý, tehnıka qaýipsizdigin buzý, kóliktiń janynda shylym shegý jáne t.b. orman ishinde bolǵan saıahatshylar, demalýshylar, aýyl sharýashylyǵy jumysshylary kepken shóp, kesilgen aǵash qaldyqtary bar jerlerge alaý jaǵý, orman alańdaryna, dala alqabyna jaqyn jerlerdegi egistiń ornyn órteýden bolady. Sondaı-aq kúnniń sáýlesi mol túsetin jerlerge tastap ketken shynynyń synyǵy jandyrǵysh lınza tárizdi kún sáýlesinen qýat alyp qurǵaq shópterdi tutandyrady. Ormanda sharýashylyq jumystaryn (jarylǵysh quralmen tamyrynan julý, qoqysty jaǵý, joldardy, elektrjelilerin, qubyrlardy júrgizý kezinde saqtyq sharalaryn saqtamaý da órtke sebep bolady.
Orman órtin sóndirý ońaı sharýa emes. Orman, dala órtin sóndiretin topqa kirseńiz, onda sizge órt sóndirý ádisterin, panalaıtyn jerdi jáne oǵan baratyn joldy bilý kerek. Qorǵaıtyn kıim (múmkindiginshe adamdarǵa arnaıy kıim, gazqaǵar, kaska, tútinge qarsy betperde) kııý kerek. Ár topta jerdi jaqsy biletin jolserik bolýy kerek. Eger tútin aımaǵyndaǵy kóz kórerlik jer 10 metrden az bolsa, onda oǵan kirýge bolmaıdy. Eger órtpen kúresý múmkin bolmasa, ol jerdi tastap shyǵýǵa, ketýge týra keledi. О́rt shegine qarama-qarsy betke qaraı orman jolymen, alańdarmen, ózenderdiń jáne jylǵalardyń jaǵalarymen júrý kerek. Qatty tútindeýde aýyzdy jáne muryndy sýly baılammen, oramalmen, kıimniń bólshegimen jabý kerek. Keıde órttiń ishimen júgirip ótýge týra keledi. Mundaıda ókpeńizdi kúıdirip almaý úshin demalmaı júgirý kerek.
Eldi mekenge taqalǵan órtti toqtata almaǵan jaǵdaıda adamdardy, múlikti jáne maldy qalaı qorǵaý kerektigin, ne isteý qajettigin, al qajetti jaǵdaıda evakýasııalaý týraly jaýapty mekeme aldyn ala habarlaıdy.
Erlan AQJIGITOV,
«Tarbaǵataı» MUTP RMM-niń eńbek qorǵaý jáne tehnıka qaýipsizdik ınjeneri
Shyǵys Qazaqstan oblysy
