Termınologııa tarlanbozy

Ǵylymnyń bıik shyńyna kóterilse de, menmendikten boıy ada ǵalymnyń parasat-paıymy zor, kishilik, kisiligi­men, mańǵaz minezi, tektilik bolmysy, adamgershilik qasıeti men shyǵarma­shy­lyq qabileti arqyly ǵylymı ortada, árip­testeri men shákirtteriniń arasynda abyroı bıiginen kórine bilgen taý tulǵa azamat edi.

Ǵalymnyń ǵylymı zertteýlerinen qazaq til biliminiń, onyń ishinde ǵylymı termınologııanyń qalyptasyp, damýyna ólsheýsiz úles qosyp, óziniń ǵylymı mektebin qalyptastyrǵanyn erekshe ataýǵa bolady. Termınolog-ǵalym, akademık О́.Aıtbaıulynyń basshylyǵymen «Qazaq termınologııasynyń máseleleri», «Termın jáne olardyń aýdarmalary» sııaqty qomaqty eńbekter jaryq kór­di. Qazaq til biliminiń leksıkologııa, dıalektologııa, onomastıka, áde­bı til, memlekettik til, stılıstıka, til mádenıeti, aýdarma salalary bo­ıyn­sha izdenisteriniń nátıjesinde 500-den asa ǵylymı eńbektiń, olar­dyń ishinde 30-ǵa jýyq monogra­fııa men oqýlyqtyń, oqý-qural­dary men sózdikterdiń avtory bol­ǵanyn, «Qazaq termınologııasynyń jasalý kózderi», «Qazaq ádebı ter­mı­­nologııalyq leksıkanyń damýy», «Memlekettik tilde ǵylymı ter­­­­­mıno­logııany qalyptastyrýdyń teorııalyq, ǵylymı-ádistemelik jáne praktıkalyq máseleleri» atty qundy eńbekterge jetekshilik etkenin, sondaı-aq aýdarma problemalarynyń kúrdeli máselelerin qarastyrǵan tuńǵysh zertteý jumysy retinde, baspasóz betterinde avtordyń keleli tabysy retinde jo­ǵary baǵalanǵan- «Aýdarmadaǵy fra­zeologııalyq qubylys» atty eńbegin ǵylymı jurtshylyq jaqsy biledi.

Til bilimi ınstıtýtynyń «Termıno­logııa jáne aýdarma teorııasy» bóliminiń 20 jyldaı basshysy bolǵan kezde onyń ǵylymı-zertteýshilik, ǵylymdy uıymdastyrýshylyq qabileti aıqyn da anyq, jemisti bolǵany barshamyzǵa aıan. Ǵalymnyń basshylyǵy jáne qatysýymen «Til mádenıeti jáne baspasóz», «Sóz óneri», «Qazaq termınologııasynyń máseleleri», «Termın jáne olardyń aýdarmalary» sııaqty birneshe ujymdyq eńbekterdiń baspa betinen jaryq kórýi ǵylymı jurtshylyq tarapynan úlken baǵaǵa ıe bolǵan edi.

Akademık О́.Aıtbaıuly termıno­logııa men aýdarma salasyn jan-jaqty zerdelep, zertteý aýqymyn keńeıte tús­ti. Ol qıyn da kúrdeli osy saladaǵy máse­lelerge álemdik ǵylymı oı-pikirlerdi saralaı kelip, qazaq tiliniń óz tabıǵatyna tán zańdylyqtardy negizge ala otyryp, tyń zertteýlerdi ómirge ákeldi. Qazaq til biliminiń túıindi máselelerine, ási­rese termınologııa, til mádenıeti, aýdar­maǵa baılanysty dáıektilikpen dáleldengen oıly tujyrymdar usyna bildi. Ǵalymnyń tereń zerttegen salasy – termınologııa desek, ózi basqarǵan bólimde termınologııalyq kartoteka bazasyn qalyptastyryp, 500 myńǵa jýyq kartotekalyq qordyń negizi qalandy. Ǵylymnyń iri-iri 5 salasy boıynsha jasalǵan bul materıal túrli sózdikter jasaýǵa, ásirese qoǵamdyq ǵylymdar salasy, bıologııa ǵylymy, fızıka-matematıka ǵylymy, jer týraly ǵylym men tehnıka ǵylymdarynyń salasy boıynsha óte paıdaly bolǵanyn ǵylymı orta joǵary baǵalady. Solardyń qatarynda «Qoǵamdyq ǵylymdar termınderiniń oryssha-qazaqsha jáne qazaqsha-oryssha sózdiginiń» eki tomdyǵy jasalyp, oǵan akademık О́.Aıtbaıulynyń jaýapty redaktor bolǵany – kóp jyldyq eńbektiń nátıjeli jemisi dep baǵalandy. «Qazaq termınologııasynyń damýy men qalyptasýy» atty kólemdi de mazmundy monografııasy qazaq til biliminde tuńǵysh ret qazaq termınologııasynyń damýy men qalyptasýy jaıynda ja­zylǵan qundy eńbekter qatarynan kórindi. Qa­zaq termınologııasy men aýdar­masynyń máseleleri týraly kóp jylǵy zert­teý­lerdiń negizinde 1992 jyly «Qo­ǵam­dyq ǵylymdar termınologııalyq leksıkasynyń qalyptasýy men damýy» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Onyń bul jumysy tyń máseleni qozǵap, aıtarlyqtaı jańalyqtar ashyp berdi. Eń aldymen, buǵan deıin ǵylym áleminde, tarıhymyzda syry jumbaq bolyp kelgen arystarymyz- Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatulynyń muralary men eńbekteri tuńǵysh ret tildik turǵydan taldanyp, laıyqty baǵasyn aldy. Ásirese A.Baıtursynulynyń qazaq lıngvıstıkasyn damytýdaǵy, onyń ishinde qazaq termınologııasyn jasaýdaǵy zerdeli oı-pikirleri men ǵylymı orny jan-jaqty saralanyp, dáleldendi.

Ǵalymnyń ǵylym, mádenıet, óner qaırat­kerleriniń ómiri men shyǵarma­shylyq eńbegine arnalǵan maqalalary óz aldyna bir tóbe. Jas urpaqqa úl­gi, ónege bolar óreli oılarǵa toly A.Baıtur­synuly, Q.Jubanov, I.Keńesbaev, S.Tal­­­janov, M.Balaqaev, Á.Qaıdar, Z.Ah­metov, R.Syzdyq, Sh.Sarybaev, T.Jan­uza­qov, S.Omarbekov, S.Isaev, R.Ámi­rov, T.Qońyrov, S.Qasqabasov sııaq­ty ǵalym­dardyń ǵylymı eńbekte­rine tal­damalyq zertteýleri men ómirna­ma­laryn ǵana aıtsaq, jetkilikti bolar.

Qazaq til biliminiń bastaýyndaǵy A.Baıtursynuly pen Q.Jubanovtardaı tilimizdegi termınologııa negizin alǵash ret qalaǵan ata býyn ókilderiniń ir­geli isterin ilgeri damytýǵa úles qos­qan termınolog-ǵalym, akademık О́mir­zaq Aıtbaevtyń esimi termınolo­gııa tarlanbozy dep ǵylymı ortada keń tarady. Oǵan sebep joǵaryda aıtyl­ǵan qomaqty eńbekterimen qatar, Qazaq­stan Respýblıkasy Úkimeti ja­nyn­daǵy Memlekettik termınolo­gııa komıssııasynyń múshesi, ári ǵalym-hatshy retindegi atqarǵan minsiz qyz­metinde aıqyn baıqaldy. Ǵylymnyń túrli salasynda ómirge kelip, ala-qula qoldanylyp júrgen termınderdiń bir izge túsýine, ǵylymı turǵydan rettelip, júıelenýine de atsalysqanyn aıtsaq, artyq bolmas. Bıologııa, fızıologııa, hımııa, fızıka, matematıka, temir jol, mýzyka, sport, ádebıet, til bilimi, pedagogıka, psıhologııa, medısına, kompıýter salasyna qatysty termınderdi, sózdikterdi ret-retimen Memtermınkom talqysyna salyp, termınologııa teorııasyna saı sózdi saralaýda jáne ony qoldanysqa engizýde etken eńbegi erekshe. Akademık О́.Aıtbaıuly til bilimi boıynsha ǵylymı-kadrlar da­ıyndaý, jas mamandardyń ósip-jetilýine qolǵabys jasap, únemi olardy qoldaý barysynda da tynymsyz eńbek etti. Ǵalymnyń tikeleı ǵylymı jetekshilik jasaýynyń nátıjesinde ondaǵan shákirt­teri dıssertasııalaryn qorǵap, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty degen ǵy­lymı dárejege qol jetkizdi.

Jalpy akademıktiń 60 jylǵa jýyq eńbeginiń nátıjesi, jıyntyǵy retinde jaryq kórgen 5 tomdyq kitaby – táýelsiz Qazaqstannyń ǵylymyna, onyń qazaq til bilimine, tipti túrkologııaǵa qosylǵan úlken úles, zor tabys bolyp baǵalanǵany belgili. Gazet kólemi kótermeıtindikten, bul jolǵy maqalamyzda tek qazaq til bili­miniń termınologııasymen qatar, qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar termınologııasy jan-jaqty zerttelgen «Qazaq til biliminiń termınologııa máseleleri» atty eńbekke az-kem toq­talýdy jón kórdik.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, qazaq termınologııasy jaıly alǵash ret pikir aıtyp, zertteý jumysymen shuǵyl­danǵan qazaq til biliminiń qos alyby – A.Baı­tursynuly men Q.Jubanov bolatyn. О́mir talqysyn bastarynan keshirgen qos ǵulama óz oılaryn aıaqtaı almaǵany tarıhtan belgili. Ata býyn ókilderi kótergen termınologııa teorııasyn odan ári damytyp, keń qulash jaıýyna jol ashyp, ǵulamalar amanatyna adal bol­ǵandar qatarynda alǵashqy bolyp aıtylatyn ardaqty esim – akademık О́mirzaq Aıtbaev bolatyn.

Akademık óz eńbeginde qazaq ter­mıno­logııasynyń damýy men qalyp­tasýyna erekshe nazar aýdaryp, bul máse­leni tııanaqty taldaǵan. Ony «Ter­mın jaıly jalpy túsinik», «Qazaq ter­mınologııasynyń jasalý kózderi», «Jazý jáne termınologııa», «Termın jasaýdyń negizgi tásilderi jáne olardyń qurylymdyq sıpaty» atty taraýlardan anyq kórýge bolady.

Avtor qazaq termınologııasyn zertteý barysynda ózindik oı-túıin, ǵylymı pa­ıymdaýlar men naqtyly qorytyndylarǵa kelip, termınologııalyq leksıkanyń qa­lyptasýy men damýyn eki kezeńge bó­lip qaraǵan. Birinshisin – HIH ǵasyr­dyń ekinshi jartysy men Qazan tóńke­risiniń aralyǵyn alyp jatqan alǵashqy kezeńge jatqyzsa, ekinshisin – tilimizdiń ádebılený men termındený sapasyn meılinshe údete túsken búgingi dáýirge telıdi.

Qazaq termınologııasy atalatyn ter­­mınniń, ol uǵymnyń meılinshe keń maǵynaǵa ıe ekenine toqtala otyryp, ataýdyń barlyq ǵylym salalary men tehnıka taramdaryn, merzimdi baspasóz ben radıo, teledıdar tilin, oqý-aǵartý, bilim berý isin, túrli saıası, kórkem, ar­naıy ádebıetter tilin qamtıtyn túsi­nikter, ataýlar jıyntyǵy ekenin basa aıtady. Buǵan dálel retinde 1920 jyldardan bas­tap kúni búginge deıin otyzdan astam eki tildi termınologııalyq sózdikter jaryq kórgenin pash etedi.

Qazaq termınologııasynyń túzilýi men qalyptasýyna sebep bolǵan fak­tor­lardyń biri jazý máselesi bolsa, qoǵamdaǵy, ómirdegi ózgerister (kollek­tıvtendirý, konfıskeleý (tárkileý), kol­hozdastyrý, ındýstrııalandyrý, Otan qorǵaý, besjyldyq jospar, tyń ıgerý, ǵaryshqa ushý, qaıta qurý, t.b.) ter­mıno­logııalyq júıeniń damýyna tike­leı baı­lanysty bolǵany jumysta baǵam­dalady.

«Aqıqatynda, termınologııanyń jasalýyna eń basty – eki arna: ulttyq tilimizdiń sóz baılyǵy men árqıly qol­danýmen baılanysty qabyldanǵan kirme sózder boldy» dep kórsetý de ǵalym oıynyń shyn da, aqıqat ekenin kórsetedi.

Termınjasam prosesinde tól tili­miz­diń zańdylyǵyna tán sózjasam tásili de izgi yq­pal etkenine toqtala kelip, avtor olar­dy: 1) semantıkalyq nemese leksıka-semantıkalyq tásil arqyly jasal­ǵandar; 2) mor­fologııalyq nemese sıntaksıstik tásil arqyly jasalǵandar degen pikirge keledi.

Osymen qatar, qazirgi qazaq termınologııasy qazaq ádebı tiliniń eń kúrdeli de ma­ńyzdy, bolashaǵy zor derbes salasy bolyp tabylady deýi de avtordyń zertteý jumysynyń nanymdy nátıjesi ekeni daý­syz.

Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy til biliminiń kókeıkesti máselelerin qaý­zaǵan, ásirese, termınologııa salasyna qomaqty úles qosyp, naqtyly sińir­gen eńbeginiń arqasynda esimi eli­miz­ge ǵana emes, búkil túrki álemine áıgili, termınolog-ǵalym, akademık О́mir­zaq Aıtbaıulynyń termınologııa sala­syndaǵy teorııalyq tujyrymdaryn ǵylymǵa boı túzegen jas ǵalymdar men shákirtteri odan ári damyta túseri kúmán týdyrmaıdy.

Telqoja JANUZAQ,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, professor

Kárimbek QURMANÁLIEV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor