Sýretti túsirgen Erlan Omar, EQ
Qazaqstannyń qadamy qandaı?
Aqıqatynda, ǵylymǵa salynǵan ınvestısııa men kórsetilgen qoldaýdyń nátıjesi 1-2 jylda kórine qoımaıdy. Sońǵy onjyldyqtaǵy otandyq ǵylymnyń jańa beleske shyǵýy – el egemendigi jyldarynda saladaǵy sańlaqtardyń etken eńbegi men jankeshti jumysynyń jemisi. Degenmen kez kelgen salany damytý ony ilgeriletýge bólinetin qarjyǵa tikeleı táýeldi. Memlekettiń qoldaýy da osydan bastalady.
Búginde ǵylymǵa respýblıkalyq bıýdjetten qarajat on salalyq ortalyq memlekettik organǵa (Bilim jáne ǵylym, Aýyl sharýashylyǵy, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar, Densaýlyq saqtaý, Mádenıet jáne sport, Energetıka, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý, Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi, Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrlikteri) bólinedi. Jalpy alǵanda, ǵylymdy respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý kólemi jyl sanap artyp keledi. Máselen, bul soma 2020 jyly 50,1 mlrd teńgeni; 2021 jyly 71,6 mlrd teńgeni (barlyq 10 memlekettik organ boıynsha) qurady. Mine, qarjylandyrý kólemi artqandyqtan, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrstary buǵan deıin 3 jylda 1 ret ótkizilse, 2020 jyly granttyq qarjylandyrý boıynsha 5 konkýrs ótkizildi. Konkýrstar nátıjesinde, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi respýblıkalyq bıýdjetten jalpy somasy 56,7 mlrd teńgeni quraıtyn qazaqstandyq ǵalymdardyń 10 (ekologııa, geologııa, energetıka, jaratylystaný, IT, densaýlyq, bilim jáne ǵylym, áleýmettik jáne gýmanıtarlyq sala, aýyl sharýashylyǵy, ulttyq qaýipsizdik jáne qorǵanys) basym baǵyt boıynsha 1 160 ǵylymı zertteýin qarjylandyrady.
Zerthanalar jaıyn zerdelegende...
Iá, ǵalymdardyń zertteýin memleket qarjylandyrýdy jolǵa qoıdy-aq. Biraq zertteý júrgiziletin zerthanalardyń jaǵdaıy máz emes edi. Zerthanalar qaıda? Álbette sonaý Keńes kezeńinen beri jumys istep kele jatqan ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń bazasynda. Táýelsizdik jyldarynan beri byltyr osy iste naqty ilgerileý baıqala bastady.
Bul týraly Ǵylym komıtetiniń basshysy Janna Qurmanǵalıeva:
«Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha 2020 jyly alǵash ret Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 23 ǵylymı uıymyn materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan jaraqtandyrýǵa 2,8 mlrd teńge bólindi. Nátıjesinde, ǵylymı uıymdar zamanaýı jabdyqtardyń 469 atalymyn satyp aldy. Ǵylymı zertteý ınstıtýttaryn odan ári jańǵyrtý maqsatynda 2021-2022 jyldarǵa 7,7 mlrd teńge somasynda shyǵyndar josparlanyp otyr. Ǵımarattardy (Janý problemalary ınstıtýty 1987 jyly salynǵan; Zoologııa ınstıtýty – 1986; Mańǵyshlaq botanıkalyq baǵy – 1987 jyly) kúrdeli jóndeý úshin jobalaý-smetalyq qujattama ázirlendi», dep túsindirdi.
Burynǵy ınstıtýttardyń bazasyn jańartyp qana qoımaı, jańa ınstıtýt qurý da – zaman talaby. Osy talap eskerildi me, el Úkimeti men bilim, ǵylym jáne mádenıet máseleleri jónindegi BUU-men (IýNESKO) aradaǵy ratıfıkasııalanǵan kelisimdi oryndaý maqsatynda Ortalyq Azııa óńirlik glıasıologııalyq ortalyǵy quryldy. (Glıasıologııa – qatty kúıdegi atmosferalyq jaýyn-shashynnyń jınalýy men túrlenýi nátıjesinde qurlyqta paıda bolǵan jyljymaly tabıǵı muzdardy zertteıtin ǵylym. Ǵylymnyń bul salasyndaǵy ǵalymdar muzdyqtardyń erekshelikterin, damý zańdylyqtaryn, quramyn, fızıkalyq qasıetterin, keńistikke taralýyn zertteıdi. Ǵalamdyq jylyný problemasy kún tártibinen túspeı turǵan ýaqytta glıasıologııa salasynda zertteý júrgizetin ǵalymdar kerek-aq. – A.Sh.)
«Budan bólek «Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýty» AQ quryldy. Jalpy, genetıka jáne sıtologııa ınstıtýty, bıobaqylaý, sertıfıkattaý jáne klınıkaǵa deıingi synaqtar ortalyq zerthanasy jáne adam men janýarlar fızıologııasy ınstıtýty bazasynda qaıta uıymdastyrý jolymen Genetıka jáne fızıologııa ınstıtýty quryldy. Áleýmettik-gýmanıtarlyq beıindegi 7 ǵylymı zertteý ınstıtýty respýblıkalyq memlekettik-qazynalyq kásiporynnan sharýashylyq júrgizý quqyǵy men respýblıkalyq memlekettik kásiporynǵa qaıta uıymdastyryldy. Bul jalaqyny arttyrýǵa jáne basqa da birqatar problemany sheshýge múmkindik beredi. Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyn ótkizý aıasynda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti janynan Abaı akademııasy ashyldy», dedi komıtet tóraǵasy J.Qurmanǵalıeva.
Otandyq ǵylymnyń áleýeti qazaqstandyq zertteýshilerdiń halyqaralyq ǵylymı jýrnaldarda jarııalaǵan maqalalary jáne kórsetkishterimen ólshenedi. Mine, osy erekshelik eskerilip, memleket Ulttyq jazylý aıasynda Qazaqstannyń ǵylymı uıymdaryn halyqaralyq derekter bazasyna tegin qol jetkizýge múmkindik berdi. Máselen, 2020 jyly 259 ǵylymı uıym men joǵary oqý orny respýblıkalyq bıýdjet esebinen Web of Science, Scopus jáne Science Direct derekqorlaryn paıdalandy. Ǵalymdardyń atalǵan derekqorlaryn qaraýy ortasha eseppen 100 myńnan asady. Bul kórsetkishter únemi artyp keledi. 2020 jyly ǵylymı jýrnaldardaǵy qazaqstandyq ǵalymdardyń maqalalary men sholýlarynyń sany Scopus bazasy boıynsha Top 10%-dan 37%-ǵa artty. Qazaqstandyq avtorlardyń dáıeksózdiligi 2011 jylmen salystyrǵanda eki ese ósti. «Jalǵan jýrnaldardaǵy» maqalalardyń úlesi 2,5 ese azaıdy.
Tabandylyq pen táýekel kerek
Ǵylymdy tańdaýǵa úlken júrek pen táýekel kerek. Ǵylymnan nátıje shyǵarý adamnan tabandylyqty talap etedi. Al ashylǵan jańalyqty, jalpy ǵylymdy kommersııalandyrýǵa sózsiz erlik qajet. О́ıtkeni jemisin birden bere qoımaıtyn jáne bolashaǵy belgisiz ǵylymı jobalardy kásipke aınaldyrýǵa qarjy tartý – ǵylymǵa degen úmiti men kúdigi aralas kózqarasy bar qoǵamda erlikpen para-par is. Memleket zor táýekelmen ǵylymmen aınalysyp júrgen ǵalymdarǵa qoldaý bildirýdi tańdap, odan ári kómektiń turaqty túrde kórsetilip otyrýyn qolǵa alyp, óz halqy tolyq senim arta qoımaıtyn otandyq ǵylymdy kommersııalandyrýǵa bet aldy. Bul – batyrlyq edi.
2006 jyly ǵylymdy qoldaý maqsatynda Ǵylym qory quryldy. Moıyndaý kerek, qor basynda óziniń fýnksıonaldyq mindetterin, negizgi jumys baǵytyn aıqyndaı almaı aýytqyǵanymen, keıin bir izge tústi. Qordyń negizgi baǵyty – otandyq ǵalymdardyń jobalaryn óndiriske engizip, naryqqa shyǵarý, soǵan muryndyq bolý. Iаǵnı munda jobany ázirleýge emes, «sózden – iske» degen ustanymmen ıdeıany júzege asyryp, onyń paıdasyn adamzat ıgiligine jaratý maqsatynda kommersııalandyrýǵa basymdyq beriledi. Qordyń sońǵy ýaqyttaǵy jumystaryna zer salsaq, 2016 jyldan bastap búginge deıin memleketten ǵylymdy qoldaýǵa bólingen 25 mlrd teńgege konkýrstyń nátıjesinde jeńgen 157 joba kommersııalandy.
«Biz jobalarǵa memleketten ǵana emes, jeke ınvestorlardan da qarjy tartýǵa dáneker bolýdy kózdeımiz. Máselen, joǵaryda atalǵan jobalardy kommersııalandyrýǵa jeke sektordan 4,3 mlrd teńge tartyldy. Osy kezeńde ǵylymı nátıjelerge negizdelgen 100-den asa óndiris iske qosyldy, onyń taýar satý nemese qyzmet kórsetý boıynsha jalpy kirisi 9,2 mlrd tengeden asty. Osy óndirister tabysynyń 183 mln teńgesi eksporttan tústi. Jalpy, ǵylymı nátıjelerge negizdelgen ónimdi satýdan salyq tólemderi túrinde bıýdjetke shamamen 3,6 mlrd teńge qarjy quıyldy. Ǵalymdardyń jalpy tabysy 3,3 mlrd teńge kóleminde boldy, onyń ishinde roıaltı (ǵalymdardyń avtorlyq syıaqysy) 182 mln teńgege jýyqtady. О́ndiristerdiń negizgi qural-jabdyqtaryna 14 mlrd teńge ınvestısııalandy. Sonymen qatar 1400-ge jýyq jumys orny quryldy», dedi «Ǵylym qory» AQ tóraǵasynyń orynbasary Baqytjan Sárkeev.
Qor ókiliniń aıtýynsha, joǵaryda kórsetilgen kommersııalandyrý jobalary negizinen aýyl sharýashylyǵy, bıotehnologııa, IT-tehnologııalar, medısına, tamaq ónimderin óndirý, hımııa ónerkásibi, energetıka, mashınalar men jabdyqtar óndirisi, metallýrgııa jáne ekologııa baǵyttary boıynsha iske asyrylady.
Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Nazarbaev ýnıversıteti – ǵylymnyń ordasy
Nazarbaev ýnıversıteti – elordadaǵy ǵylym ordasy ma dersiz. Bulaı bolýy da zańdy, sebebi atalǵan ýnıversıtet zertteý baǵytyn ustanady. Nazarbaev ýnıversıtetiniń (NÝ) janyndaǵy Ǵylymı ákimshilik keńsesiniń dırektory Asanbaı Qudaıbergenuly munyń mánisi oqý ornyndaǵy ǵylymdy damytýǵa baǵyttalǵan júıeli jumystarda jatqanyn jetkizdi.
«2018 jyly ýnıversıtet bazasynda jańa zerthana kesheni ashyldy. Atalǵan keshen NÝ-dyń ǵylymı ınfraqurylymynyń bir bóligi sanalady jáne bul 18 myń sharshy metrlik aýmaqty quraıdy. Qazirgi tańda keshenniń quramyna 117 zerthana kiredi. Munda ártúrli pánaralyq zertteýler júrgizýmen aınalysatyn ǵylymı qyzmetkerler men oqytýshy-professorlyq quramnan jasaqtalǵan 9 túrli ǵylymı klaster bar. 2016-2020 jyldar aralyǵynda NÝ qyzmetkerleri 3 790 ǵylymı maqala jarııalady. Onyń tórtten bir bóligi CiteScore kórsetkishi boıynsha birinshi kvartılge kiretin bedeldi jýrnaldarǵa shyqty. Osyǵan deıin ýnıversıtet mektepteriniń oqytýshy-professorlyq quramy arasynda zertteý júrgizýge 7 konkýrs uıymdastyryldy. Konkýrstyń nátıjesinde 32 joba júzege asty jáne taǵy 210 joba iske asyrylyp jatyr», deıdi A.Qudaıbergenuly.
Degenmen NÝ-dyń oqytýshy-professorlyq quramy ýnıversıtet ishindegi jáne otandyq konkýrstarǵa qatysýmen shektelmeıtin kórinedi. Olar 2017 jyldan beri turaqty túrde halyqaralyq granttarǵa qol jetkizip otyrǵan. Erasmus, Russian Foundation for Basic Research, European Union Horizon 2020 Framework Program, Academy of Korean Studies, Economic and Social Research Council, Bill & Melinda Gates Foundation, Arts & Humanities Research Council (AHRC) UK, Engineering and Physical Sciences Research Council (EPSRC) UK, World Bank, Science for Peace and Security (SPS) Program of NATO, Global Challenges Research Fund sekildi sheteldik qor quraıtyn agenttikter men uıymdardyń qarjylaı qoldaýynyń nátıjesinde 14 ǵylymı joba iske asyrylǵan.
«Zertteý ýnıversıtetin qurýda «eń jaqsy aqyl-oıdyń», ıaǵnı daryndy stýdentter men ýnıversıtettegi professorlyq-oqytýshylyq quramnyń, ǵylymı jáne myqty ákimshilik qyzmetkerleriniń bir ýaqytta bir jerge shoǵyrlanýy – úlken mańyzǵa ıe. Birneshe jyldan beri ýnıversıtet úzdik aqyl-oı ıeleri men perspektıvaly oqytýshy-professorlardy, ǵylym salasynyń juldyzdaryn oqý ornyna tartý boıynsha jumys istep keledi», deıdi Ǵylymı ákimshilik keńsesiniń dırektory.
Tehnıka men tehnologııanyń zamanynda kompıýterlik ınjenerııanyń orny orasan. Osyny anyq uǵynǵan ýnıversıtet basshylyǵy oqý ornynyń bazasynda Aqyldy júıeler jáne jasandy ıntellekt ınstıtýtyn qurdy. Bul ınstıtýt ındýstrııa men qoǵamnyń, atap aıtqanda aqyldy ındýstrııanyń (Indýstrııa 4.0) problemalaryna praktıkalyq sheshimder tabý úshin mashınalyq ıntellekt salasynda, medısına jáne densaýlyq saqtaýda, sondaı-aq úlken málimetter, mashınalyq oqytý boıynsha pánaralyq zertteýler júrgizýdi kózdeıdi.
P.S. Bir eldiń ǵylymı áleýeti sondaǵy san qıly salanyń ǵylymı qaýqaryna, ondaǵan mınıstrlik pen júzdegen ǵylymı-zertteý nemese ǵylymdy basqarý men qoldaýǵa baǵyttalǵan mekemege, ondaǵy mamandardyń jumysyna – demek tutas eńbekke baılanysty. Ǵylymǵa qatysty kez kelgen uıym men ǵylymdy jasaımyn dep júrgen ǵalymdar kúsh biriktirgende ǵana kúrdeli joldaǵy otandyq ǵylym taǵy bir jańa beleske shyǵady. О́ıtkeni jumyla kótergen júk jeńil.
