Q.Sátbaev – asa kórnekti ǵalym-geolog qana emes, óz zamanynyń jaryq juldyzy, oıshyl ǵulamasy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ol óziniń óte sheber uıymdastyrýshylyq qabiletiniń arqasynda Qazaqstanda ǵylym men ındýstrııalyq damýdyń kóshbasshysy bolyp, kemeńger ǵalym atandy.
Q.Sátbaev elimizdiń geologııasyn, mıneraldyq resýrstaryn zertteýge jáne barlaýǵa, ǵylymı izdenisteriniń nátıjesin óndiriske engizýge, respýblıkamyzda ındýstrııa alyptaryn salýǵa zor úles qosty.
Q.Sátbaevtyń ǵylymı zertteýleri paıdaly qazbalardyń qaı jerde shoǵyrlanýy múmkin ekenin boljaýǵa jáne geologtardyń izdestirý jumystaryn jeńildetip, boljamdyq kartalardy qurastyrýǵa múmkindik berdi.
Ortalyq Qazaqstannyń mıneraldyq-shıkizat bazasy keńeıip, «Jezqazǵan mysy – el yrysy» degen uranǵa aınalǵany Q.Sátbaevtyń qajyrly eńbeginiń nátıjesi dep bilemiz. Ortalyq Qazaqstanda kezinde Q.Sátbaev ashqan Jezqazǵan, Jaman Aıbat, Jylandy toby (Saryoba, Qypshaqpaı, Qarashoshaq, Itaýyz, Jartas) ken oryndary ornalasqan óńirdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan «Ortalyq Qazaqstannyń rýdalyq ken oryndaryn aýqymdy ıgerý kezindegi jer beti deformasııalyq prosesterin keshendi monıtorıngteý» atty memlekettik granttyq jobanyń Sátbaev ýnıversıtetine júktelýi – ýnıversıtettegi ǵylymı-zertteý jumystary deńgeıiniń joǵary ekendiginiń bir dáleli.
Jalǵyz Jezqazǵan óńiri ǵana emes, respýblıkadaǵy kóptegen ken oshaqtarynyń ashylýy men paıdaǵa asyrylýy Qanysh Sátbaev esimimen tyǵyz baılanysty. Sonaý 1940 jyly: «Shyǵysta – Altaı alqaby, ońtústikte – Qarataý, Ortalyq Qazaqstannyń kendi jotasy, batysta – Mańǵystaý túbegi, mine, osynyń bári ken baılyqtyń sarqylmas kózderi», dep zor shabytpen, ári kóregendikpen aıtqan sóziniń ózinen qasıetti qazaq dalasy ken baılyǵynyń ısi ańqyp turǵandyǵyn sezinemiz jáne oǵan búginde kózimiz jetip otyr.
Q.Sátbaev Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń ipgetasyn qalaýshysy, uıymdastyrýshysy, tuńǵysh prezıdenti bola otyryp, elimiz úshin asa mańyzdy ǵylym salalarynyń qalyptasýyna, ósip-órkendep, qanat jaıýyna bar kúsh-jigerin jumsap, aıtýly nátıjelerge qol jetkizdi.
UǴA-nyń quramyn, akademııanyń zertteý ınstıtýttaryn tap osy Qazaq taý-ken-metallýrgııa ınstıtýtynyń túlekterimen tolyqtyryp otyrdy.
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 1999 jylǵy 2 qyrkúıektegi qaýlysymen Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetine Q.Sátbaevtyń ecimi berildi. Qazaq elin álemge tanytqan uly ǵalym, ulttyq maqtanyshymyz Q.Sátbaevtyń ecimine ıe bolý – bizdiń ujym úshin asa zor mártebe dep bilemiz jáne erekshe qadir tutamyz. Ári bul mártebe oqý ornynyń stýdentterine, túlekterine, ustazdaryna úlken jaýapkershilik júkteıtinin de tereń sezinemiz.
1934 jyly Qazaq taý-ken-metallýrgııa ınstıtýtynyń ashylýyna tilek bildirgen qazaqtyń nartulǵa uly Sáken Seıfýllın oqýǵa túsken jastarǵa ınstıtýt dırektory Áshir Búrkitbaev arqyly mynadaı amanat artqan edi: «Injener mamandar qara bastyń qamy úshin emes, ulttyń ary úshin, bip kúndik shaılyǵy emes, eldiń baılyǵy úshin, sol baılyqty el ıgiligine asyrý jolynda paıdalaný úshin kúresýi kerek. Júrekterińdegi jalyndaǵan jiger men jasampaz rýhty jandandyryp, ulttyq rýhty asqaqtatyńdar!». Osy bata, osy amanat búgingi tańda, arada 87 jyl ótse de, esh mańyzyn joımaǵan kúıi Sátbaev ýnıversıtetiniń bolashaǵyna baǵyt siltep tur deýge bolady.
Bizdiń basty maqsatymyz – osy zamanǵy úzdik tehnıka men tehnologııa jetistikterin erkin meńgerip, álemniń ozyq elderiniń besaspap mamandarymen úzeńgi qaǵystyratyn, terezesi teń, izdenimpaz, bilimpaz, onyń ústine óz ultyna, týǵan topyraǵyna jan-tánimen eńbek etetin, halqynyń tarıhyn, ádebıetin, ónerin tereń túsinip, ulttyq rýhynyń asqaqtaýyna bar kúsh-jigerin jumsaıtyn qazaqtyń ınjener-tehnıkalyq zııaly qaýymynyń ókilderin tárbıeleý baǵytynda júıeli is atqarý bolmaq.
Búginde ýnıversıtet qurylymynda álemdik tehnıka men tehnologııalardy ıgerýdi jáne jer qoınaýyndaǵy baılyǵymyzdy el ıgiligine jaratýdy maqsat tutqan 9 oqý-tárbıelik ınstıtýty, 15 zertteý laboratorııasy, 4 ǵylymı-oqytý ortalyǵy, sondaı-aq jańa ǵylymı-óndiristik qurylymdar men enshiles 6 ǵylymı-zertteý ınstıtýty, tehnopark jumys atqarady. Bulardyń árqaısysy joǵary bilikti jáne básekege qabiletti ınjenerlerdi, ǵylymı kadrlardy, ǵylymı-tehnıkalyq zertteýshi ǵalymdardy daıarlaýǵa, irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteýler júrgizýge baǵyttalǵan.
Ýnıversıtet quramyndaǵy ınstıtýttar bilim berý qyzmetinen basqa geologııalyq barlaýǵa, ken oryndaryn ıgerýge jáne óndirilgen paıdaly qazbalardy baıytýǵa, sondaı-aq óndiristik nysandar men ken oryndaryn sıfrlandyrýǵa baǵyttalǵan jańashyl zertteý jumystaryn da júrgizedi.
1962 jyly jaryqqa shyqqan «Tústi metall rýdalaryn keshendi paıdalaný boıynsha Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń zertteýleri» atty eńbeginde Q.Sátbaev «Qazaqstannyń negizgi tústi metaldar ken oryndary derlik kópkomponentti bolyp tabylady jáne olardyń quramynda mańyzdy metall komponentteri bar. Mıneraldy shıkizatty tolyq jáne keshendi paıdalaný – búkil el úshin eń mańyzdy másele. Onyń sheshimi – mıneraldy shıkizat quramyndaǵy barlyq paıdaly komponentterdi tolyq jáne keshendi paıdalanýǵa múmkindik beretin tehnogendik qaldyqtardy qaıta óńdeýdiń ǵylymı negizderin jasaý jáne tıimdi tehnologııalyq ádisterin ázirleý», dep atap ótken edi.
Qanysh Imantaıuly osynaý kúrdeli máseleni túbegeıli sheshýge jaqyn qalǵan bolatyn. Sátbaevtyń aıaqtalmaı qalǵan osy uly isin – ıaǵnı tehnogendik qaldyqtardy qaıta óńdep, bos taý jynystarynan tıimdi qurylys materıaldaryn jasaý isin júzege asyrýdy Sátbaev ýnıversıtetiniń ujymy qulshyna qolǵa alýda.
Iri óndiris oryndarynan bólingen zııandy qaldyqtardyń shekten tys kóbeıýi qorshaǵan orta jaǵdaıynyń nasharlaýyna, adam densaýlyǵynyń buzylýyna aparyp soǵýda. Osynyń barlyǵy qorshaǵan ortany qorǵaý máselesine erekshe kóńil bólýdi jáne ony qalpyna keltirý jumystarymen aınalysýdy, sondaı-aq onyń resýrstaryn tıimdi paıdalanýdy talap etedi.
Osyndaı ádis-áreketterdiń biri – kóp jyldan beri jınaqtalǵan tehnogendik qaldyqtardy (tehnogendik mıneraldyq túzilimderdi – TMT) óńdeý. Qazir iri órkenıetti elder keń aýmaqtardy alyp jatqan, jeńil úrlenetin zattardan turatyn, aımaq úshin ekologııalyq qaýip tóndiretin osy TMT-lardy qaıta óńdeýge jáne odan metaldardy bólip alýmen qatar, qalǵan bos taý jynystaryn ekinshi shıkizat retinde alyp, olardan qurylys materıaldaryn jasap shyǵarýǵa kóńil bólip otyr.
Al endi erteńgi kúni qandaı keremet jobalar bolady? Olardyń eń negizgilerin ǵana atap óteıik:
Qazaqstan Respýblıkasynyń mıneraldy-shıkizat kesheni múddelerine oraı júrgiziletin ınnovasııalyq zertteýler jáne tabıǵı uqsastyǵy bar jańa tehnologııalar men materıaldardy jasaý.
Keleshegi zor energotıimdi tehnologııalardy sıfrlandyrý jobalary, jylý jáne salmaq almastyrý úrdisterin jyldamdatý, qurylymdardy tájirıbeli zertteýler men gaz tárizdi, suıyq jáne qatty denelerdiń keń kólemde ózara árekettesýin sýperkompıýterlik modeldeý negizinde basqarý.
Aqparatty-analıtıkalyq keshen: kómirsýtekti shıkizat ken oryndaryn zertteý kezinde ınnovasııalyq tehnologııalardyń tıimdi jumys isteýi, onyń ishinde geologııa, uńǵymalardy burǵylaý, baıytý, daıyndaý jáne tasymaldaý úrdisteri de bar. О́nerkásip nysandary men mashına jasaý óndirisin, taý-ken-metallýrgııa keshenin, munaı-gaz ónerkásibin sıfrlandyrý jobalary.
Metallýrgııa kesheni men munaı-gaz ónerkásibindegi mıneraldy jáne tehnogendi shıkizatty qosymsha quny joǵary bolatyn taýarly ónim men resıklıngtik tehnologııalar alý maqsatynda keshendi túrde tereńirek qaıta óńdeý jónindegi ınnovasııalyq, resýrs únemdegish tehnologııalar.
Jer ústi jáne jer ústine jaqyn nysandardy ushqyshsyz ushý apparatynyń kómegimen monıtorıng júrgizý jáne málimetterdi jınaýdyń geterogendik júıelerin paıdalana otyryp klassıfıkasııalaý men sáıkestendirý negizinde sheshim qabyldaýdy qoldaý tehnologııalary, modelderi men ıntellektýaldyq ádisteri. Ýran óndirisin keshendi túrde tolyǵymen robottaý.
Taý-ken-metallýrgııalyq jáne munaı salasyndaǵy tehnologııalyq mashınalarda nanomaterıaldardy qoldaný, olardy sandyq basqarý negizinde paıdalaný men tehnıkalyq qyzmet kórsetýdiń tıimdi tehnologııasyn zertteý jáne ázirleý.
Qoryta kele aıtarymyz, budan 60 jyl buryn mıneraldy shıkizatty tolyq jáne keshendi paıdalanýǵa arnalǵan eńbeginde Qanysh Imantaıuly Qazaqstan jeriniń keń baıtaq dalasyna, jeriniń qoınaýyndaǵy ken baılyqtarymyzǵa qurmetpen qaraý, qorǵaý, únemdeý ózimiz úshin, aldaǵy bolashaqqa nyq senimmen qadam basý úshin kerektigin jazyp, bizge mura etip qaldyrǵan. Bul – baılyq kózi, tirshilik nári, ulttyq uǵym-túsinigimizdiń negizi. Endeshe tirshiligimizdiń kózi bolyp otyrǵan Jerdi jáne onyń qoınaýyn saqtaý – bizdiń ulttyq mindetimiz.
Elimizdiń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Ǵylymı salany qarjylandyrý men basqarý júıesin jańartý, ǵylymdy qarjylandyrýdy arttyrý, ǵylymı kadrlardy daıarlaýdyń tıimdiligin arttyrý boıynsha sharalar qabyldaý qajet», dep atap kórsetti. Osyǵan oraı, Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov 2020 jylǵy 5 mamyrdaǵy «Ǵylymnyń damýyndaǵy ózekti máseleler týraly» maqalasynda: «Ǵylymı ortany halyqaralyq deńgeıde taný ǵalymdardyń zertteý áleýetine baılanysty, bedeldi basylymdar sany men olardyń dáıeksózderi, ǵylymı áser ındeksi jáne t.b. kórsetkishter arqyly kórsetedi... Memleket basshysy Q.Toqaevtyń ǵylymdy basqarý júıesin jańartý, ǵylymı áleýettiń sapasyn arttyrý, qarjylandyrý jáne ınnovasııalardy engizý týraly tapsyrmasy bizdiń ekonomıkamyzdyń tıimdiligin edáýir arttyra alatyn túbegeıli jańa sheshimderdi talap etedi», dep atap kórsetken.
Olaı bolsa, qazaq tehnıkalyq ıntellıgensııasynyń altyn besigi, tereń tamyrly, mártebe-mereıdiń tuǵyry bolyp otyrǵan, Q.Sátbaev izin salyp ketken qazirgi QazUTZÝ jastarǵa bilim men ǵylymnyń kiltin ashýdan, úıretýden, ǵylymdy nasıhattaýdan jalyqpaǵan ustazdardyń ustazy, ǵulama ǵalym Q.Sátbaevtan úlgi-ónege alǵan ýnıversıtettiń búgingi aǵa býyn aqylman aǵalary men batagóı apalary jastardy joǵary biliktilikke shyńdaý jolynda eńbek ete bermek.
Amandyq TÝLEShOV,
Q.I.Sátbaev atyndaǵy Qazaq Ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti rektorynyń mindetin atqarýshy, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA múshe-korrespondenti
ALMATY
