Bizdi Almatydaǵy alańnan abyz aqsaqal Báıken Áshimov bastaǵan alqaly top batasyn berip shyǵaryp salǵan bolatyn. Taldyqorǵannyń kire berisine jınalǵan turǵyndardyń kózinde qýanysh ushqyny, qoldarynda – «Taldyqorǵan», «Kósh baısaldy bolsyn!», «Gúldene ber, Almaty oblysy!» degen jazýlary bar jalaýshalar men transparanttar. Kópshiliktiń jaqsy jańalyqqa jany jadyraǵany, táýelsiz eldiń bolashaǵyna, Jetisý óńiriniń, sonyń ishinde Taldyqorǵannyń erteńine degen senimderi kúsheıe túskeni bal-bul janǵan júzderinen aıqyn ańǵarylady. Osyndaı erekshe kóńil-kúı, aqjarma tilekter irgeli iske bilek túre kelgen bizdiń de boıymyzǵa qýat berip, kúsh-jigerimizdi eseleı tústi. Ol kezde men Almaty oblysy ákiminiń orynbasary bolatynmyn. «Elbasy tapsyrdy, Taldyqorǵandy kóterý kerek, ol úshin qurylys salasyna jetekshilik etetin bilikti maman qajet» degen soń, Taldyqorǵanǵa taban tiregen kezim.
Sóıtip buǵan deıin de túrli áleýmettik-ekonomıkalyq sebepterge baılanysty birde Almaty oblysynyń quramynda, birde jeke aımaq retinde irgesin bóle, dara damyǵan Taldyqorǵan 2001 jyldyń 14 sáýirinde Elbasynyń tarıhı sheshimimen tutas Almaty oblysynyń ákimshilik ortalyǵy mártebesin ıelendi. Saryarqa tórine astana salyp, elordanyń avtory atanǵan Tuńǵysh Prezıdentimizdiń Jetisýdyń kindik qalasy retinde Taldyqorǵandy damytýdaǵy rólin erekshe atap ótý kerek. Tabıǵaty jaıly, topyraǵy maıly, oty-sýy mol jeruıyq meken úshin bul úlken ózgeristerge jol ashqan ıgi qadam boldy.
Iá, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Taldyqorǵan ǵana emes, tutas elimiz daǵdarys qıyndyǵymen kúresti. Naryqtyq reformalardyń birneshe kezeńinen satylaı ótip, ekonomıkanyń naqty sektorlaryn saýyqtyrýdy qolǵa aldy. Tuńǵysh Prezıdenttiń uzaq merzimdik strategııasyna saı táýelsizdiktiń ekinshi onjyldyǵyna qaraı birte-birte el eńse tikteı bastady. Sol kezdegi Úkimet basshysy Qasym-Jomart Toqaev bastaǵan Memlekettik komıssııa músheleri Taldyqorǵanǵa arnaıy kelip, jaǵdaıdy kózben kórip, Elbasyna naqty ahýaldy jetkizdi. Osydan soń tarıhı sheshim qabyldanyp, Taldyqorǵan óńirin qaıta kóterýge múmkindik týyp, kóptiń tilegi qabyl boldy.
Bıyl el táýelsizdiginiń 30 jyldyǵymen qatar, Taldyqorǵannyń oblys ortalyǵy bolǵanyna 20 jyl tolyp otyr. Otyz jyl – Qazaqstan úshin úlken beles, es jıyp, eseıý jyldary, kemeldenýge aıaq basqan jańa dáýirdiń jarqyn bastaýy. Osy jyldar ishinde Qazaqstannyń bir bólshegi –Taldyqorǵan da aıaǵynan nyq turyp, arman-ańsaryn, maqsat-múddesin tól Otanymen toǵystyra órlep keledi. Qazirgi kezde de kúlli qazaq dalasymen birge Jetisý ólkesin órkendetýge Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev basa mán berip, óńirlerdiń qýatty bolýyna qoldaý tanytýda.
Shynynda da Taldyqorǵanǵa kelgen alǵashqy jyldar qanshalyqty qıyn bolsa, qazir ony sonshalyqty jylylyqpen eske alamyn. Ol kezde jaryǵy sóngen, jylýy óshken, kásiporyndary turalaǵan, turǵyn úıleri men ǵımarattarynyń kóbi qaraýsyz bos qalǵan qalanyń keıpi júdeý bolatyn. Aldymen oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn úılestiretin mekemelerdiń ornalasatyn ǵımarattaryn daıyndaý, qyzmetkerlerdi jaıǵastyratyn turǵynjaılardy ázirleý mindeti turdy. Jáne eń bastysy –qaladaǵy qordalanǵan problemalardy keshendi túrde qarastyrýǵa kiristik. Sonyń nátıjesinde jaryq, jylý berý sııaqty máseleler birinshi kezekte sheshildi. Kóshe shamdary jarqyrap, joldar jóndelip, qalanyń kelbeti kire bastady.
Mekemelerdiń ǵımarattaryn retke keltirip, jumysqa kelgen mamandarǵa úı salyp berip, kadrlardy turaqtandyrdyq. Tirshilik qaıta jandandy, kezinde úı-jaıyn tastap ketken turǵyndar birte-birte qalaǵa qaıta kóship kele bastady. Aınaldyrǵan 5 aıdyń ishinde qurylysshylardyń jankeshti eńbeginiń arqasynda qala qaıta qalpyna keltirilip, barlyq memlekettik mekeme Taldyqorǵan qalasyna qyrkúıekte qonys aýdardy. Memlekettik baǵdarlamalardyń arqasynda shaǵyn jáne orta bıznes aıaǵynan turdy. Kásiporyndardyń tamyryna qan júgirdi. Qala ómiri óz órisin taýyp, Taldyqorǵan aımaqtyń damý núktesine aınaldy.
Almaty oblysynda qazir halyqtyń sany 2 mıllıonnan asady. 2001 jyly Taldyqorǵan halqynyń sany 100 myńnyń aınalasynda bolsa, qazir eki ese kóbeıip 200 myńǵa jýyqtady. Qalanyń aýmaǵy 4 esege keńeıdi, tutastaı jańa turǵyn aýdandar salyndy. Taldyqorǵannyń bas jospary eki márte jasaldy. Alǵashqysy oblys ortalyǵy bolǵan kezde qolǵa alynsa, qalanyń keıinirek qanatyn keńge jaıǵan shaǵynda jańa jospar túzýdiń qajettiligi týdy. Osy josparlarǵa sáıkes jańa ǵasyrdyń birinshi onjyldyǵynda «Qaratal», «Kóktal», «Shyǵys» shaǵynaýdandary tolysyp, soltústik-batys turǵyn úı alaby paıda boldy.
Sońǵy 5 jylda qurylys qarqyny burynǵydan da eselenip, 6-shy, 7-shi, 8-shi shaǵynaýdandar, kottedj qalashyǵy boı kóterdi, Yntymaq, Jastar-1, Jastar-2, 3-shi bólimshe sııaqty birshama jańa turǵyn aýdandar halyq kóptep qonystanǵan eldi mekenderge aınaldy. Búginde qalanyń ońtústik-batys aýdany el ishinde «Jańa Taldyqorǵan» dep te atalady. Bul – Taldyqorǵannyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne geografııalyq-ekologııalyq tartymdylyǵyn tanytatyn oń demografııalyq ósimniń aıǵaǵy.
Sonyń ishinde kottedj qalashyǵy – erekshe joba. Munda jalpy sany 670 turǵyn úı salynady. Sonyń 400-deıi qazir qoldanysta. Bul kottedjder kezekte turǵan az qamtylǵan, kópbalaly otbasylarǵa, áleýmettik sala mamandaryna berildi. Pandemııa kezinde dárigerler de osy qalashyqta úıli boldy. Biryńǵaı sáýlettik sheshimmen salynǵan kottedj qalanyń kórkin kirgizip qana qoımaı, áleýmettik áljýaz turǵyndardyń baspana máselelerin sheshýge zor yqpal etip otyr. Sol sııaqty túrli memlekettik baǵdarlamalardyń aıasynda berilip jatqan turǵyn úılerdi qospaǵanda, medısına mamandaryna jáne jetim balalarǵa arnalǵan kóppáterli úıler salyndy. Bul óz kezeginde óńirdegi dáriger tapshylyǵyn azaıtý úshin tıisti mamandardy baspanamen qamtýǵa, jetim balalardyń úı kezegin jyldam jyljytýǵa kómegin tıgizdi.
Jalpy, Almaty oblysynda ótken jyly 2 395 otbasy jańa qonyspen qamtamasyz etildi, sonyń 1258-i – az qamtylǵan jáne kópbalaly otbasylar. Bıylǵy jylǵy turǵyn úı mejesi – 1 mln. sharshy metr. Jańa baspanaǵa 3731 otbasy qol jetkizedi dep josparlanyp otyr. Sonyń ishinde Taldyqorǵan qalasynyń úles-salmaǵy eleýli. Bul rette «Nurly jer», «Baqytty otbasy», «7-20-25», «Shańyraq» baǵdarlamalarynyń kómegi zor.
Halyq sany kóbeıgen saıyn áleýmettik máselelerdiń de salmaǵy arta túsetini belgili. Sondyqtan ınvestısııa tartý arqyly jańa kásiporyndar qurýdy, jumys oryndaryn ashýdy negizgi baǵyt etip kelemiz. Máselen, Taldyqorǵanda «Qaınar», «Temirbeton», «Metakon», «JLC sút» sııaqty jıyrmaǵa jýyq iri jáne orta kásiporyn bar. Al oblys boıynsha olardyń sany 100-ge tarta. Sonyń ishinde Taldyqorǵandaǵy «Qaınar» akkýmýlıator zaýytynyń ataǵy burynǵy Odaq kezinen tanymal. Táýelsizdiktiń 30 jyly ishinde bul zaýyttyń irgesi edáýir keńeıdi, zamanaýı jelileri iske qosylyp, taýarlaryn eksportqa kóptep shyǵara bastady. Oǵan «Bıznestiń jol kartasy» baǵdarlamasy arqyly kóp qoldaý kórsetildi.
Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda jáne aımaqta qolaıly ınvestısııalyq klımat qalyptastyrý úshin oblysta 6 ındýstrııalyq aımaq jáne birneshe óndiristik alańdar qurdyq. Sonyń biri – qala syrtynda aýmaǵy 595,0 gektar jerde ornalastyrylǵan «Taldyqorǵan» ındýstrııalyq aımaǵy. Onda barlyq ınfraqurylym tartylǵan, tipti temir jol jelisine deıin jasaldy. Investorlarǵa osyndaı jaǵdaı týǵyzýdyń nátıjesinde ol jerde birneshe zaýyt iske qosyldy. Mundaǵy "Jetisý-Majıko" maı zaýyty qazir soıa, júgeri, kúnbaǵys sııaqty maıly daqyldardy óńdeýmen aınalysady. Osy rette eske túsirsek, 2001 jyly Taldyqorǵan qalasynda ónerkásipte óndirilgen ónimniń kólemi 17,6 mlrd teńge bolǵan, ótken jyly bul kórsetkish 88,3 mlrd teńgeni qurady. Al oblys aýqymynda bıylǵy jyldyń sońynda ónerkásip óniminiń mólsheri 1 trln 300 mlrd teńgege jetedi. Oǵan transulttyq kompanııalardy jáne basqa da iri ınvestorlardy tarta otyryp, sońǵy jyldary oblysta júzege asyrǵan «Mareven Fýd», «Lýkoıl», «AlaSem» syndy jobalardyń, sol sııaqty jýyrda osy qatarǵa qosylatyn «TaısonFýd», «Baýman» tárizdi alpaýyt kompanııalar zaýyttarynyń qosar úlesi zor bolmaq.
Kásip ashyp, bıznesin júrgizip, ózin ózi qamtamasyz etetin azamattar qatary kóbeıgen saıyn qalanyń da eńsesi kóterilip, ekonomıkalyq jaǵynan tynysy ashyla túsedi. Osy salada budan 20 jyl buryn Taldyqorǵanda nebári 2,5 mlrd. teńgeniń ónimi óndirilse, qazir ol on esege jýyq ósip, 197 mlrd teńge boldy. Memleket basshysy jalpy ishki ónimdegi shaǵyn, orta bıznestiń úlesin 2025 jylǵa qaraı 35% jetkizýdi tapsyrǵan edi, bizdiń Jetisý óńirinde bıyldyń ózinde bul kórsetkish 34,3% jetedi dep mejelep otyrmyz. Osy jyly shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa oblysta 13 mlrd teńge baǵyttalady.
Halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrý sharalarynyń arnasy da barǵan saıyn keńeıýde. Almaty oblysyna, sonyń ishinde Taldyqorǵanǵa tabıǵı gaz jetkizildi. Qazir qalanyń jylytý qazandyqtary gazǵa aýystyryla bastady. Elbasynyń «Nurly jol» baǵdarlamasy aıasynda Almaty men Taldyqorǵannyń arasyn jalǵaıtyn taqtaıdaı tegis jol salyndy. Endi Taldyqorǵan – О́skemen baǵytyndaǵy respýblıkalyq joldy rekonstrýksııalaý qarqyndy júrip jatyr.
Sońǵy 20 jyl ishinde oblys ortalyǵynda 8 jańa mektep, 26 medısınalyq nysan salynǵan. Sonyń ishinde Taldyqorǵan kópsalaly aýrýhanasy, dıagnostıkalyq ortalyq, ınfeksııalyq modýldi aýrýhana, dárigerlik ambýlatorııalar, Nazarbaev zııatkerlik mektebi, № 25, 26, 27 mektepter, IT mektep-lıseıi jáne basqa da nysandar bar. Bul qurylystardyń kópshiligi «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasynyń aıasynda atqarylǵanyn da aıta ketý kerek. Osydan 20 jyl buryn qalada balabaqshalar sany 6 ǵana bolsa, qazir onyń sany 66-ǵa, mektepke deıingi bilimmen qamtý 95,1% jetti.
Táýelsizdik jyldarynda memlekettiń qoldaýymen balalar men jastarǵa qamqorlyq retinde Taldyqorǵanda Jastarǵa qyzmet kórsetý ortalyǵy, «Jastar» Sport saraıy, Balalar óner mektebi, Oqýshylar saraıy salyndy. Tek ótken bir jyldyń ózinde Elbasynyń bes áleýmettik bastamasy aıasynda Jetisý ýnıversıtetiniń, medısınalyq jáne polıtehnıkalyq kolledjderdiń stýdentterine arnap jalpy sany 768 oryndyq úsh jataqhana salyp berdik. Dostyq úıi, Til saraıy, Jýrnalıster úıi, Kórme kesheni, Drama teatry, Saltanat saraıy, Rýhanı jańǵyrý ortalyǵy sııaqty ásem ǵımarattar tek qalaǵa kórik berip qana qoımaı, halyqtyń ıgiligine qyzmet etip keledi. Jańa qurylystarmen qatar, burynnan bar ǵımarattar da qazir jańa sıpatta jarqyrap tur. Máselen, I.Jansúgirov atyndaǵy Mádenıet saraıynyń tarıhı kelbetin saqtaı otyryp rekonstrýksııalaýda kórnekti sáýletshi Qaldybaı Montaqaevtyń qoltańbasy bar. Osy Mádenıet saraıy turǵan ortalyq alańǵa eýropalyq úlgimen, júz jylda da tozbaıtyn tabıǵı tas tóseldi, oǵan ózimizdiń Arqarlynyń tasyn, Qapaldyń mármárin paıdalandyq. Munymen qosa Jetisýdyń jeti ózenin beıneleıtin fontandar qazir ortalyq alańǵa ár berip tur. Qalada 30-dan astam saıabaq, skver, alleıalar jasaldy. «Jastar» mádenıet jáne demalys saıabaǵy salyndy. Ondaǵy arnaıy tuǵyrǵa Qazaqstannyń Memlekettik Týy 92 metr bıiktikte ornatylǵan.
Men alǵash Taldyqorǵandy kókteı ótip aǵyp jatqan Qaratal ózenin, ózen jaǵalaýyn kórgennen-aq, osy mańaıdy kórkeıtip, jaqsy bir demalys ornyna aınaldyrsaq dep armandadym. Ol jerge qaraǵashtan basqa eshteńe óspeıdi degender de boldy. Sáýletshilermen aqyldasa kele, mólsheri 1,5 shaqyrym uzyna boıy sozylyp jatqan jaǵalaýdy abattandyrýdyń jańa jobasyn jasap shyqtyq. Onda balalar oıyn alańy, úlkender serýendep, demalatyn oryn, velosıped joly – bári qarastyryldy. Qylqan japyraqty jáne japyraqty aǵashtar, butalar, butaly qorshaýlar, gazondar men gúlzarlar otyrǵyzyldy. Shaǵyn sáýlettik músinder de úılesimmen ornatyldy. Qazir Qaratal jaǵalaýy kóz toımaıtyn ásem demalys ornyna aınaldy.
Jýyrda Taldyqorǵanda Olımpıadalyq standartpen salynǵan alyp ǵımarat – jabyq júzý basseıniniń qurylysy aıaqtaldy. Kúni erteń osy basseınde halyqaralyq deńgeıdegi jarystar ótkizýge bolady. Bul – Taldyqorǵandy tanymal etetin aıtýly nysannyń biri. Balalarymyz basseınde tegin jattyǵady.
El birligin saqtaý men qalanyń ekonomıkalyq qýatyn arttyrýdyń arasy – qyl ótpeıtin tutas dúnıe. Bular turaqtylyqtyń qos qanaty sekildi. Osy oraıda Taldyqorǵan jurtshylyǵy Egeýbek Dalbaǵaev, Bátıma Saqaýova, Zylıha Tamshybaeva, Amanǵazy Shegirov, Naýryz Qylyshbaev, Oralbek Jaqııanov, Kúlásh Shámshıdınova, Tileýqabyl Myńjasar jáne basqa da ardaqty azamattardyń esimderin qurmetpen ataıdy. Sebebi Taldyqorǵannyń turalap qalǵan shaǵynda eldiń tózimdilik tanytýyna, birligin saqtap, qıyndyqty qaıyspaı kóterip shyǵýyna jiger bergen de, qalanyń jańǵyrýynyń jańa kezeńinde qoǵamdyq-saıası, mádenı-rýhanı ómirine belsene qatysyp, kópti ortaq iske jumyldyrýǵa atsalysqan da osyndaı aýzy dýaly, kókiregi qazyna qarttar edi. Abzal aǵa-apalarymyzdyń eljandylyǵy, óńirge sińirgen eńbegi – jas býyn úshin tálim alar taǵylym.
Táýelsizdiktiń arqasynda Taldyqorǵan túledi, túrlendi, Jetisý óńiriniń jaýharyna, sáýlet-saltanatymen kóz tartatyn kórikti qalaǵa aınaldy. Eń kúrdeli kezeńde qalany aıaǵynan nyq turǵyzýǵa qurylysshy retinde Shalbaı Qulmahanov kóp eńbek sińirdi. Keıin Serik Úmbetov, Ańsar Musahanov bastalǵan isti jalǵastyryp, óz úlesterin qosty. Qalany uzaq jyl basqarǵan marqum Sáken Jylqaıdarovtyń da eńbegi erekshe atap ótýge turarlyq. Munda qanshama qurysh qoldy qurylysshylar, arhıtektorlar, jol jáne kommýnaldyq sharýashylyq salalarynyń bilgirleri óz qoltańbasyn qaldyrdy. Tımýr Súleımenov, Saıran Fazylov, Aqmyrza Rústembekov, Amanjol Shormaqov, Seıdahmet Shúregeev, Anatolıı Rıabının, Vıktor Ivkın, Manarbek Ahymbekov, Valerıı Kım, Maldybaı Qalıev jáne basqa da azamattardyń aıshyqty izi áli kúnge saırap jatyr. Olardyń esimderi qala tarıhymen birge atalady.
«Jer jannaty Jetisýdyń ortalyǵy – Taldyqorǵan az ýaqyttyń ishinde tanymastaı ózgerdi. Jyldan-jylǵa jaqsaryp, ajarlanyp keledi. Joldar men kósheler sapaly jasalyp, turǵyndar demalatyn jańa oryndar paıda boldy, mektepter, aýrýhanalar salyndy. Munyń bári kóz qýantady», degen edi Elbasy Taldyqorǵanǵa kelgen saparynyń birinde. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta Jetisýdyń kindik qalasyn: «Taldyqorǵan – Qazaqstanymyzdyń qarqyndy damýynyń jarqyn úlgisi bola alady», dep baǵalaǵan bolatyn. Bul taldyqorǵandyqtardy qanattandyra tústi.
Biz oblys ortalyǵyn damytýda Nur-Sultan qalasyna qarap boı túzedik, astanamyzdy úlgi ettik. Shyraıly shahardyń damý belesteri áli alda. Oǵan onyń áleýeti de, tabıǵı múmkindikteri de, adamı kapıtaly da jetedi.
Iá, Taldyqorǵandy nárlendiretin de, árlendiretin de – onyń turǵyndary. Sondyqtan taldyqorǵandyqtar tynymsyz eńbegimen, bereke-birligimen el táýelsizdigine, qalanyń qaryshtap damýyna óz úlesterin qosa bermek.
Amandyq BATALOV,
Almaty oblysynyń ákimi
