Sońǵy eki jyl ishinde elimizde 83 sýdıa túrli sebeptermen qyzmetinen bosatylyp, birazynyń laýazymy tómendetilgen. Bul san burynǵy jyldarmen salystyrǵanda 4 ese kóp. Al 2021 jyl bastalǵaly Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń usynysymen 2 sýdıa qyzmetinen ketken. Jalpy, sońǵy bes jylda sot júıesiniń 17 ókili sybaılas jemqorlyqqa barǵany úshin jaýapqa tartylǵan. Kásibı jaramsyzdyq, teris qylyq jasaý, Ádep kodeksin buzý, jemqorlyqqa jol berý, onyń ishinde para alý – sot júıesine kir keltirip júrgenderdiń jıi urynatyn qatelikteri, mine, osylar.
Sýdıalyq qyzmetinen ketken sot bıligin atqarýshynyń biri – Rıdder qalalyq sotynyń tóraǵasy Ǵ.Ospanova. Bul qyzmetti sońǵy 18 jyl boıy atqaryp kelgen tóraǵaǵa Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary Sot Keńesi janyndaǵy Sot jıýrıiniń sheshimimen jumys ornyn bosatýǵa týra kelgen. Al bul usynysty jasaǵan organ – Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet. Basty sebep – laýazymdyq mindetterin tıisinshe oryndamaǵan, atap aıtqanda, qalalyq sot keńsesinde quqyq buzýshylyqtarǵa jol bergen.
Ekinshisi – Pavlodar oblysynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotynyń tóraǵasy T.Taǵajaı. Para aldy degen kúdikke ilingen sot tóraǵasyn qyzmetinen bosatý týraly Jarlyqqa Memleket basshysy qol qoıǵan bolatyn. Talǵat Taǵajaı sot etıkasyna qaıshy keletin teris qylyqtar jasaǵany jáne sot prosesine qatysýshylarmen prosessýaldyq emes qarym-qatynasqa túskeni úshin jumystan shyǵaryldy.
«Laýazymdy tulǵanyń iri mólsherde para alǵany» týraly aqparat ótken jyly naýryz aıynda áleýmettik jelini sharlap ketken bolatyn. Keıinnen Pavlodar oblysy boıynsha Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet bul derek boıynsha sotqa deıingi tergeýdiń bastalǵany týraly habarlady. Osydan keıin sýdıanyń ókilettikteri birden toqtatylǵan edi. Atalǵan qyzmetinde eki jyl ǵana turaqtaǵan ol osy laýazymǵa taǵaıyndalǵanǵa deıin Pavlodar qalalyq sotynyń tóraǵasy bolyp qyzmet atqarǵan eken.
Sońǵy 2-3 kún boıy áleýmettik jeliniń «kórigin qyzdyryp» júrgen aqparattyń biri – shyǵysqazaqstandyq 4 sýdıanyń jemqorlyq áreketine qatysty. Onyń ishinde О́skemen qalasynyń №2 sotynyń tóraǵasyna taǵylǵan «sot ǵımaratynda para alǵan jáne spırttik ishimdikter ishken» degen aýyr aıyp. Bul keleńsiz oqıǵa osydan úsh jyl buryn bolǵanymen, BAQ 4 birdeı sýdıanyń qyzmetinen ketkenin kúni keshe bolǵandaı jetkizdi.
Joǵarǵy Sot baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, tártiptik komıssııanyń 2018 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy sheshimimen 4 sýdıa – О́skemen qalalyq №2 sotynyń tóraǵasy Qasymov, Argımberdına, Qaıroldına jáne Glýbokoe aýdandyq sotynyń sýdıasy Ámirovti qyzmetinen bosatý týraly usynys berilgen. Prezıdenttiń 2019 jylǵy 20 aqpandaǵy Jarlyǵyna sáıkes olar teris qylyq jasaǵany úshin atqaryp otyrǵan laýazymdarynan bosatylǵan.
Agenttik sot júıesindegi jemqorlyqqa tosqaýyl qoıý maqsatynda aldyn alý sıpatyndaǵy is-sharalarǵa erekshe mán berip, bul baǵyttaǵy jumystardy belsendi qolǵa alyp keledi. Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń 200-baby sheńberinde sot júıesinde teris qylyqtarymen «tanymal» bolyp júrgender men Ádep kodeksin óreskel buzatyndarǵa tártiptik sıpattaǵy sharalar da jıi qoldanylyp keledi.
Sýdıalardyń tártiptik jaýapkershiligin arttyrý maqsatynda elimizdegi sot júıesinde atqarylyp jatqan jumystar da az emes. Máselen, jańa sýdıalardy irikteý maqsatynda tıimdi HR tehnologııalar engizildi, sýdıalardyń biliktiligin baǵalaýdyń jańa ınstıtýty – Sot tóreliginiń sapasy jónindegi komıssııa qurylǵan, kadrlyq rezerv jasaqtalyp, sýdıalarǵa qoıylatyn talap kúsheıtilgen. Keıingi 3 jylda sot júıesinde birqatar qanatqaqty joba iske asyrylyp, 22 zań jobasy ázirlengen.
Sońǵy eki jylda sýdıalardy irikteý prosesi de birshama ózgeriske ushyrady. Sot bıligin atqarýshylardyń jumysyn baǵalaý qaıta qarastyryldy. Máselen, oblystyq sottardyń alqa tóraǵalaryn irikteýdiń konkýrstyq tártibi engizildi. Sonyń nátıjesinde sot tóraǵalarynyń osy laýazymda eki merzimnen artyq otyrýyna shekteý qoıyldy. Bul da júıedegi jemqorlyqty joıýǵa baǵyttalǵan jumystardyń bir parasy.
Aıta keterlik taǵy bir jaıt – sýdıalardy attestattaýǵa qatysty. О́tken 2020 jyly osy jańa ádisti qoldanǵan kezde attestattaýǵa qatysqan 377 sýdıanyń 11 paıyzy synaqtan súrinip, óte almaǵan. Bıyl jyl sońyna deıin taǵy 260 sýdıa attestattaýdan ótedi dep josparlanǵan. Osylaısha, 2021 jyly sýdıalardyń 84 paıyzy tolyqtaı tekserýden ótkizilmek.
Sýdıalardyń qataryn jemqorlardan tazartý, sottardy biliktiligi joǵary kadrlarmen qamtamasyz etý sekildi mańyzdy mindet bıik minberlerden jıi aıtylady. Halyqtyń sotqa degen senimin arttyrý – sot tóreligi júıesiniń basty basymdyǵy ekenin jıi qaıtalaıtyn Joǵarǵy Sot tóraǵasy Jaqyp Asanov ta bir sózinde: «Sot júıesi ýaqyt talabyna sáıkes damýǵa tıis. Reforma jaıdan-jaı júrgizilmeıdi. Eger sýdıalar ádildik pen zańdylyqtyń eń negizgi qaǵıdattaryn buzatyn bolsa, biz oǵan kóndige almaımyz. Sondyqtan da sot korpýsyn zań salasy boıynsha kásibı maman bolyp qana qoımaı, joǵary deńgeıdegi uıymdastyrýshylyqtyń, mádenıet pen jaýapkershiliktiń etalony bolýǵa úndeýden jalyqpaımyn. Bul qasıetter – óz elimizdiń azamaty jáne shynaıy patrıoty retindegi jetistikterimizdiń kepili» degen edi. Alaıda, sybaılas jemqorlyq áli kúnge deıin sot júıesine degen senimge selkeý túsirip otyrǵanyn jasyra almaımyz. Dál osy faktor sýdıalardyń bedeline nuqsan keltirip, ádiletti qoǵam quramyz degen qadamǵa tusaý salyp tur.
Femıdanyń barlyq qyzmetkeri eń birinshi zańdylyqtyń saqshysy bolýy kerek. Biraq osy «kerek» pen «qajetten» aspaıtyn sóz júzindegi reformalardyń shynaıy ómirden tym alshaq bolýynyń sebebi nede? «Belsendi júrgizilip jatyr» degen «tazalaý jumystarynyń» nátıjesi nelikten kórinbeıdi? Joǵaryda sóz etken eki sýdıanyń «kórsetkishi» ózgelerge sabaq bola ma? Joǵarǵy Sot basshylyǵy osyndaı oqıǵalardan keıin sýdıalarǵa degen qalyptasqan teris kózqarasty ózgertetindeı túbegeıli sheshim shyǵarýǵa daıyn ba?
Mine, osyndaı jurtshylyq kókeıinde júrgen sýdıalardyń ádepsizdigi men jemqorlyǵy úshin jaýaptylyqty kúsheıtýge qatysty suraq kóp.
