Balqash kóliniń qadir-qasıeti men qajettiligi týraly ámbege aıan dese de bolady. Sondyqtan sıpatyna emes, qazirgi ahýalyna mán bersek. 2000 jyldary teńiz deńgeıinen 346 metr joǵary turǵan kól búginde 4-5 metrdeı tartylǵan. Tuıyq kóldiń basty máselesi syrttan keletin sý deńgeıine baılanysty. Ásirese, Balqashtyń batys bóligine kuıatyn Ile ózeniniń mańyzy orasan. Bul tustaǵy sýdyń tushy bolatyny sodan. Budan bólek, Qaratal, Aqsý, Lepsi, Aıagóz sekildi ózender de qosylady. Soǵan qaramastan, kól kóleminiń ózgeriske ushyraýyna túrli faktor áser etýi yqtımal. Ileniń Tıan-Shan taýynan bastaý alatyn Tekes pen Kúnes jáne Qas ózenderiniń qosylýynan paıda bolatynyn eskersek, máseleniń túıini áride jatqan syńaıly. Osyndaı sebepterge baılanysty birneshe jyldan beri Qazaqstan men Qytaı transshekaralyq ózenderdi paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi birlesken komıssııa jumysyn uıymdastyryp keledi. Kelissózder barysynda qazaqstandyq tarap qaınar kózin Qytaı aýmaǵyndaǵy taýlardan alatyn ózen aǵysyna Balqash kóliniń táýeldi ekenin jasyrmaǵan. О́ıtkeni Balqash kólin Ile ózeninsiz elestetý múmkin emes. Al sol ózen boıyn jaǵalaı ornalasqan jurt tirshilik náriniń azaıyp bara jatqanyn aıtýda. Bir ǵana mysal, 2020 jyldyń tamyz aıynyń basynda Ile transshekaralyq ózenindegi sý deńgeıiniń tómendiginen Qapshaǵaı qalasynyń halqy aýyz sý jáne sýarmaly sýdyń tapshylyǵyna dýshar boldy.
Másele «Qazsýshar» RMK-nyń Almaty fılıaly 1,5 shaqyrymdyq qosymsha jetkizýshi kanal-qubyryn salǵannan keıin ǵana sheshimin tapqan. Osy sekildi irili-usaqty máselelerdiń kezigip jatatyny jasyryn emes.
– О́zen-kólderden aıyrylyp qalý qalypty tendensııaǵa aınalyp barady. Ekologııanyń ózgerýi men suranystyń artýyna baılanysty sý resýrstarymyz zardap shegip jatyr. Máselen, zaýyttar men fabrıkalardyń zııanyn aıtpaǵannyń ózinde, ońtústigimizdegi alpaýyt kórshimizden keletin Ile ózenin tutynýshylar sany qarqyndy ósýde. О́zen sýy azaıǵan saıyn Balqashtan aıyrylý qaýpi de sonshalyqty kóbeıedi. Bul iske geosaıası jaǵdaıǵa aralasa alatyn yqpaldy orta kirispese oń sheshimin tabar emes. Múmkin, Memleket basshysy óz baqylaýyna alýy kerek shyǵar. Tipti bolmasa, biz sekildi uıymdar partııaǵa aınalyp jatsa, kórshi eldiń kompartııasymen mardymdy jumys ister edi. Biz qoǵamdyq uıym bolǵanymyzǵa qaramastan aıtylǵan máselelerdiń alǵyshartyn iske asyryp jatyrmyz. Mundaı sharýaǵa jaıbaraqat qaraýǵa bolmaıdy, – deıdi «Baıtaq bolashaq» ekologııalyq alıansynyń tóraǵasy Azamatxan Ámirtaı.
Árıne, qos el mamandary ortaq ózenderge qatysty sharýalardy sheshýde qol qýsyryp otyr deýge kelmeıdi. Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaqstanǵa memlekettik sapary barysynda 2015 jyldan bastap transshekaralyq ózender sýyn bólý jaıynda kelisim jobasyn ázirleý týraly sheshim qabyldanǵany belgili. Osyǵan deıin birlesken komıssııanyń 17 otyrysy ótkizilgen. 2019 jyldyń qazan aıynda Beıjińde ótken Birlesken komıssııanyń 17-shi otyrysynda Qytaı tarapy atalǵan kelisim jobasyn talqylaý kezinde taraptardyń ekojúıelerin damytý men saqtaý múddelerin eskerýge kelisken bolatyn. Demek aımaqtaǵy tabıǵı ózgeristerdi qytaılyqtar da qalamaıtyn bolyp tur.
Pandemııa kezindegi kúrdeli epıdemıologııalyq jaǵdaıǵa qaramastan, sý bólý jónindegi kelisim jobasyn maquldaý boıynsha jumys áli de jalǵasyp jatyr. Jobaǵa saı jumys kúrdeli jáne ǵylymı zertteýler júrgizýdi talap etetin kórinedi. Muny buryn Sý sharýashylyǵy mınıstri bolǵan Narıman Qypshaqbaev ta quptap otyr:
– Balqashty qazirgi deńgeıinen túsirmeýimiz kerek. Áıtpese, rasymen de Araldyń kúıin keshýi múmkin. Bul – basqalaryna qaraǵanda tereńdigi jaǵynan taıyz kól. Sál-pál ózgeristiń ózi jaǵdaıyn kúrt ýshyqtyryp jiberýge qaýqarly. Osy máseleni bizdiń mamandar Qytaımen aradaǵy kelisimder kezinde negizge alyp otyr. Qysqasy, bul jaǵdaıdy el ıgiligine qaratyp, ońtaıly sheshý úshin bilimdi mamandar saýatty ári ǵylymı túrde iske aralasyp, komıssııa jumysyn jandandyrýy qajet, – deıdi ol.
Eks-mınıstrdiń atalǵan sala tóńireginde aıtar ýáji de joq emes. Onyń oıynsha, Qazaqstanda sý salasyna jaýapty respýblıkalyq deńgeıdegi qýatty mekeme joq. «Mundaı qurylymdar Qytaıda, Reseıde, О́zbekstan men Túrkimenstanda bar. Onyń quzyryna eldi turaqty sýmen qamtamasyz etý máseleleri men ózen-kólderdi saqtap qalý sekildi basqa da jumystar engizilýi kerek», deıdi sý salasynyń bilgiri.
Mundaı ıdeıa 2010 jyly Parlament Senatynda da aıtylǵan. Ol kezde sý qoryn paıdalaný jáne qorǵaý salasyndaǵy baqylaý, ruqsat berýge jaýap beretin memlekettik organ Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń qaramaǵynda boldy. Sol ýaqyttaǵy senator Qýanysh Aıtahanov joǵary bılik qurylymynda Melıorasııa jáne sý sharýashylyǵy agenttigin qurý qajettigin aıtqan bolatyn. Búginde Sý komıteti Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine qaraıdy. Qazirgi tańda ekologııaǵa qatysty barlyq másele osy mınıstrliktiń qadaǵalaýymen sheshiledi. Onyń ishinde Balqash kóliniń máseleleri de bar.
Jaqynda Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte Ekologııa mınıstrligi basshysynyń orynbasary Qytaı Halyq Respýblıkasymen sý bólý jónindegi kelissózder prosesinde qazaqstandyq taraptyń ustanymy Ile ózeniniń aǵynyn keminde 12 tekshe metr kóleminde ustap turý ekenin málimdedi. Aradaǵy atqarylǵan jumystarǵa toqtalýdy da umytpady. Sondaı-aq jıynda qoǵamda talqylanyp jatqan Balqash kóliniń ahýaly jaıly pikirge naqty jaýap berdi.
– Aıta keteıik, sońǵy on jylda kól deńgeıi Baltyq júıesi boıynsha 340 metr deńgeıinen tómen túsken joq. Jyl saıyn Balqashqa 12 tekshe shaqyrym sý quıylsa, kóldiń turaqty qalypta saqtalýyna kepildik beriledi. Sonymen birge Dobyn shekara beketindegi gıdrologııalyq derekterdi taldaý Ile ózeniniń ortasha uzaq merzimdi aǵyny 2001 jyldan 2020 jylǵa deıin 13,8 tekshe shaqyrymdy quraǵanyn kórsetti. Aral taǵdyry qaıtalanatyndaı Balqash kóline qaýip tónip turǵan joq, – dedi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Serik Qojanııazov.
Sonymen qatar ol Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy yntymaq artqaly beri Qorǵas ózeninde birlesken ortaq sý torabyn salý jáne Súmbe ózenindegi sý taratý qurylysyn qaıta qurý sııaqty birqatar birlesken jobalar iske asyrylǵanyn tilge tıek etti. Nátıjesinde ózenderdiń sý resýrstaryn 50 de 50 etip bólisýge bolatynyn aıtty. Sol sııaqty Úlken Ulasty ózeninde birlesken sý taratý qurylysyn salý jóninde ýaǵdalastyq bar. Qazirgi ýaqytta taraptar osy ózenniń gıdrologııalyq rejimin zerttep jatyr.
Serik Qojanııazovtyń aıtýynsha, Qytaı kórshiles Reseı, Úndistan, Pákistan, Aýǵanstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Vetnam, Bangladesh, Nepal, Soltústik Koreıa, Býtan, Kambodja sııaqty memleketterdiń eshqaısysymen sý bólisý jóninde birde-bir halyqaralyq shart jasaspaǵan. Al jalǵyz kelissóz júrgizip jatqan Qazaqstanmen aradaǵy kelisim jobasynyń 25% mátini maquldanyp úlgergen.
Eskeretini – máselege mán berip, kelisimde kesh qalmaý. Baby kelisken istiń baǵy janatyn bolsa, Balqash kóliniń baǵy taıa qoımas...
