Shynynda da kemel halyq bolý úshin ne isteýimiz kerek? Kemel halyq qandaı qundylyqtardy basshylyqqa alýy qajet? Kemel halyqtyń basty qasıetteri men kórsetkishteri, ólshemderi qandaı? Kemeldilikti qalyptastyrý úshin sanamyz ben oıymyzdaǵy qandaı kemshilikterden bas tartýymyz kerek degen san myńdaǵan suraq týyndaıtyny sózsiz. Bul birinshiden. Ekinshiden, el táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyn artqa tastaǵan qazaq qoǵamynyń búgingi rýhanı dúnıesi táýelsizdikti «bárinen qymbat, asyl qazyna» retinde kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa jáne ony qorǵaýǵa daıyn ba? Bul suraqtarǵa jaýap berý úshin ulttyń mentaldyq bolmys erekshelikterine, qazirgi qoǵam jaǵdaıyndaǵy rýhanı qundylyqtary men ustanymdarynyń qalyptasýy men damý tendensııasyna nazar aýdarǵan durys. Ol úshin HH ǵasyr boıy qalyptasqan ultymyzdyń rýhanı bolmysy men mentaldyq keńistigine nazar aýdaraıyq.
Árıne, HH ǵasyr boıy ult bolmysynda tek jaman qasıetterdi qalyptastyrdy desek, artyq aıtqan bolar edik. HH ǵasyrda ulttyń saýattylyǵy, bilimge degen qushtarlyǵy artty. Qazaq bilimdi, saýatty halyqtardyń birine aınaldy. Qazaq halqy ǵylym men tehnıkany, jańa tehnologııalar men kommýnıkasııanyń, mádenıet pen ónerdiń san alýan túrin meńgerdi. Álem halyqtarymen baılanysqa túse otyryp, ártúrli mádenıetter men oılardy, dúnıetanymdar men ustanymdardy, qundylyqtar men dástúrlerdi óz qazanynda qaınata otyryp, óziniń etnostyq, rýhanı birligin saqtaı bildi, órkenıet kóshine ilesip óziniń damý jolyn tańdaýǵa múmkindikter baspaldaqtaryn qalady. HH ǵasyrda qazaq jerinde jańa áleýmettik-saıası qurylymdar men qoǵam ınstıtýttary, memlekettiń bılik tarmaqtary (atqarýshy, zań shyǵarýshy, sot) tolyqqandy, zaman talaptaryna saı óz jumystaryn atqardy. Agrarlyq jáne ındýstrıaldyq qoǵam erekshelikterine saı mentaldyq bolmysyn qalyptastyrdy. Qazaqqa tán ashyqtyq pen baýyrmaldyqtyń, shynaıylyqtyń ozyq úlgisin kórsetti. Bótendi jatsynbaı, óz baýyryna basty, bir úzim nanymen, keń peıilimen bólisti. О́ziniń beıbitsúıgish halyq ekenin dáleldedi. Adamgershilikti, parasattylyq pen danalyqty, ar men uıatty tý etti. Dúnıege, qorshaǵan adamı bolmysqa adamgershilik turǵysynan qaraı bildi, barlyǵyn osy bıiktikten baǵalap otyrdy. Rýhanı qundylyqtardy materıaldyq qundylyqtardan joǵary qoıdy. «Arym – janymnyń sadaǵasy» dep, urpaǵyn tárbıeledi. «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» dep, arýaqtaryn syılady. «Otan ot basynan bastalady» dep otbasylyq qundylyqtardy tárbıe kózi retinde qarastyrdy. Er men eldi, ana men jerdi egiz uǵym dep qabyldady, kindik qany tamǵan jerdi atamekenim dep sanady. Tildi óner aldy dep túsindi, sóz qudirettiligine sendi, daýyn bir aýyz sózben sheshe bildi, sózge toqtady, «úlken turyp, kishi sóılegennen bez» dep urpaǵyn tárbıeledi. Qyzyna bolashaq ana dep qarady. Bul qazaq halqynyń mentaldyq bolmysynyń basty erekshelikteri edi.
Desek te, keshegi totalıtarızm jáne onyń ıdeologııasy qazaqtyń ulttyq sanasynyń tutastyǵyna jazylmastaı jara saldy, ulttyq sana taptyq sananyń qurbany boldy, ulttyń tarıhı jady óziniń tól tarıhynan tysqary qalyptasty. Basqasha aıtqanda, totalıtarlyq ıdeologııa ulttyq sanany «týlaqsha» ıledi, óz qundylyqtaryn ulttyq sananyń negizi, qozǵaýshy, jetekshi kúshi dep uqtyrdy. Totalıtarlyq júıe qalyptastyrǵan rýhanı qundylyqtar men ustanymdar úrdisi toqtaǵanmen onyń rýdımentteri áli de bolsa sanamyzda saırap jatqany barshaǵa aıan. Keıde ótkendi ańsap, keshegi keńestik dáýirge qaıta oralýdy kózdeıtin belsendiler búgingi qoǵamdyq sananyń damý baǵytyna áser etýge tyrysyp baǵýda. Totalıtarlyq ıdeologııanyń saıası biriktirgish qasıetiniń ereksheligi men qudirettiligine mán berip, ony tiriltýdiń joldaryn qarastyrýda. Osyndaı sanadaǵy «ólara shaq», búgingi táýelsizdiktiń qadir-qasıetin, onyń baǵasyn anyqtaýǵa áser etýde.
HHI ǵasyr qazaq úshin naryqtyq ekonomıka, aqparattyq jáne sıfrly tehnologııaǵa negizdelgen, lıberaldyq sıpattaǵy qundylyqtardyń zamanyna aınalyp otyr. Bul ǵasyr qazaq mentalıtetine ózindik ózgerister ákelgeni belgili. Naqty aıtar bolsaq, qazaq halqy naryqtyq ekonomıkanyń qyr-syryn, onyń tetikteri men ádisterin meńgere bildi. Olardyń iskerlik, kásibı belsendilikteri arta tústi. «Paıda», «baılyq», «tabys», «aqsha», «aıyrbas», «usynys», «suranys», «múdde», «tıimdilik» jáne t.b. sııaqty naryqtyq ekonomıkalyq uǵymdardy jete meńgere otyryp, jalpy ekonomıkalyq erkindik jáne kásipkerlikti, básekege qabilettilikti damyta bildi. Ult mentalıtetiniń pragmatıkalyq sıpaty artyp, onyń ekonomıkalyq ustanymdary nyǵaıdy. Ult mentalıteti paternalızm, masyldyq, jaıbasarlyq sııaqty psıhologııalyq qubylystardan aryla bastady.
Desek te, rýhanı saladaǵy jeńilisterimiz órkenıet jolyndaǵy qazaq qoǵamynyń ózara biregeılenýi men tutastanýyna aýyr soqqy bolyp otyrǵany belgili. Rýhanı azǵyndaýlar men aýytqýlar, etıkalyq, estetıkalyq dezıntegrasııalar, shekten shyqqan kórgensizdik pen bassyzdyqtar ulttyń birtutas bolyp uıýyna keri áserin tıgizýde. Tobyrlyq psıhologııa jalpylama sıpat ala bastady. Tutynýshylyq dúnıetanym men is-áreket formaty basymdylyqqa ıe bolyp, ulttyq qasıetter men adamı qundylyqtar keri ysyrylýda. Mundaı tobyr ókiliniń dittegeni de basqa, ómirlik ustanymdary da ózgeshe. Jasampazdyq is-áreketti tutynýshylyq mentalıtet aýystyrý ústinde. Sezimdik, tándik qajettilikterdi qanaǵattandyrý, kóńil kóterý, ómirden tek lázzat izdeý, saýyq-saıran salý, qumarlyqty basý adamdar is-áreketiniń jetekshi tetikterine aınalýda. Mundaı sıpattaǵy adamdar sany jyl sanap kóbeıip keledi, bolashaqta da kóbeıe bermek. Ondaı adamdardyń dúnıetanymy rýhanı qundylyqtardan alshaq. Mundaı tirshilik ıesi ózgeniń aqylyna sengish, bótenniń keńesin qabyldaǵysh, eliktegish, syrtqy yqpalǵa beıim bolyp keledi. Onda synı oılaýǵa oryn joq. Manıpýlıasııanyń obektisine jıi aınalyp, qatelikterge kóp boı aldyrady. Olar tutynýshylyq qoǵamnyń jemisi jáne basty sýbektisi. Is-áreketterinde etıkalyq normalar men adamgershilik ustanymdar jıi aýysyp, jaýyzdyq pen izgilik, ádilettilik pen ádiletsizdik, ar men arsyzdyq jıi oryn almasyp turady. Mundaǵy basty sebep – rýhanı mesheýlik, jeke tulǵalyq qasıetterdiń qalyptaspaýy. Ondaılar úshin tobyrlyq sana sheńberinde qalý áldeqaıda tıimdi jáne yńǵaıly. Osy jaǵdaıda táýelsizdikti qalaı qorǵaı alamyz?
Bizde tutynýshy qoǵamdy qalyptastyryp otyrǵan mundaı aǵymdarǵa qarsy toıtarys beretin rýhanı kúshterdiń qaınar kózi qaıda? Jasampaz rýhanı kúshterdiń tıimdi tetikteri qandaı degen suraqtar týyndaıdy. Árıne, oıǵa birden oralatyn qundylyqtar, ol – otansúıgishtik, patrıotızm, ar, namys, uıat, ádilettilik, parasattylyq, bilimpazdyq, eńbekqorlyq, dostyq, ózara syılastyq, ózara kómek, mádenıettilik jáne t.b. qundylyqtar. Atalǵan qundylyqtardy qoǵam sanasyna sińirmeı táýelsizdiktiń qadir-qasıetin túsiný áste múmkin bolmaıtyny sózsiz.
Shyndyǵynda, táýelsizdiktiń tórtinshi on jyldyǵyna aıaq basqanda, urpaq aýysyp, olardyń dúnıetanymy men qundylyqtardyń qalaýy ózgerip jatqanda táýelsizdikti kim baıandy etedi degen suraqtyń týyndaýy zańdy qubylys. Dúnıege aldyńǵy urpaqqa uqsamaıtyn, otyzynda orda buzatyn, qyrqynda qamal alatyn jastar keldi dep, úmitimizdi úkilep otyrǵan jaıymyz bar. Desek te, búgingi jastardyń rýhanı álemi qandaı, olar úshin basty qundylyqtar nede, olardyń ómirlik ustanymdary eldi qaı jaǵaǵa shyǵarmaq degen suraqtarǵa jaýap izdep, áleýmettik-psıhologııalyq bolmysyna tereńirek kóz jiberer bolsaq, kóptegen «áttegen-aı»-lardy baıqaýǵa bolady. Solardyń biri, jastardyń jalǵan ımıdj-kelbet jasaýǵa qushtarlyǵy. Keıde jalǵan ımıdjge malsynyp óziniń shynaıylyǵynan alshaqtap, qoldaýshylar men jankúıerleriniń arqasynda ómir súrip jatqany qanshama?! Qysqasha aıtqanda, bizdiń jastarǵa durys, synı turǵydan ózderine ózindik baǵa berý jetispeıtin tárizdi. Bireýler jastarǵa albyrttyq pen bozbalalyq tán dep aıtar. Ondaıǵa keshirimmen qaraǵan abzal dep, ózimizdi taǵy sál jubatarmyz. Dese de, jastar úshin mańyzdysy ózge bireýlerdiń qolpashtaýy men madaqtaýy bolmasa kerek. Qolpashqa oranǵan qurmet kúsheıgen saıyn el aldynda turǵan uly isterdi meńgerýmen baǵyndyrýdyń aýyly alystaı berýi múmkin ekenin esten shyǵarmaǵan durys. Tek, sol uly isterdi meńgergende ǵana, sol joldaǵy adal jasampaz eńbek nátıjesin qoǵam durys jáne ádil baǵalaı bilgen jaǵdaıda ǵana rýhanı serpilis bolatyny belgili. Ázirge bul jolda jastarymyzdy úmittendirý basym. Tirlik te, qareket te sodan aspaı otyr. Ondaı baǵalaý tobyrlyq ortaǵa sińdirýdiń eń tıimdi joly bolýy da yqtımal. Máselen, álemdik deńgeıdegi talantty ánshi Dımashtyń ónerin alyp qaraıyq. Án álemindegi mundaı biregeı qubylysty durys baǵalaı bilý de qoǵam múshelerinen mádenı bıiktikti talap etedi. О́kinishke qaraı, kóp jaǵdaıda Dımash ónerine qalyptasqan dástúrli deńgeı turǵysynan baǵa berý bar ekenin baıqaımyz. Sonymen birge, bul búgingi tutynýshylyq qoǵamnyń oılaý jáne talǵampazdyq deńgeıin kórsetedi.
Táýelsizdikti qorǵaý búgingi urpaqtyń minez-qulqy men qaırat jigeriniń deńgeıine, sapalyq qasıetterine tikeleı baılanysty ekeni málim. Bul másele, aqparattyq, sıfrly tehnologııa, jasandy ıntellekti jasaý zamanynda erekshe sıpatqa ıe bolýda. Tutynýshylyq qoǵamda olardyń minez-qulqy, oılaý júıesi, dúnıeni qabyldaý deńgeıi de standarttalǵan ba dersiń. Olar keıde konveıerden shyqqan «mashınalardy» eske salatyndaı. Kerek deseńiz, olar bógdege uqsaýǵa, basqalarǵa elikteýge, jetekke ilesýdi ǵana úırengen tárizdi. Kóp jaǵdaıda olardyń mentaldyq júıesi tobyrlyq mádenıet jetistikterimen árlengen, tolyqtyrylǵan ba dersiń. Nátıjesi – jattandy qaıtalaýdan shyqqan is-áreket, túpnusqalyq sıpattan ada qarym-qatynas, kózqaras pen ustanym. Olardyń dúnıetanymy men rýhanı dúnıesinde ulttyq qundylyqtarǵa oryn qalmaǵan, ıaǵnı ornyqpaǵan. Olar úshin Shoqan, Abaı, Shákárim, Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp, Muhtar, Qanysh, Baýyrjan ıdeal emes. Halqyna qyzmet etý, ultynyń keregine jegilý, qundylyqtaryn qorǵaý maqsat emes. Osyndaı jaǵdaıda táýelsizdikti qorǵaıtyn, onyń qadir-qasıetin durys baǵalaı alatyn urpaq qaıda eken dep oılaısyń. Árıne, el bolǵasyn, onyń jaqsysy da, jamany da, tektisi de, teksizi de bolady. Desek te, qazaqqa qyzmet etýdiń órkenıettik úlgisin jasap ketken uly babalarymyzdyń isteri men erligi búgingi rýhanı jańǵyrýymyzdyń shynaıy negizi bolý kerektigi sózsiz dúnıe.
Qalypsyzdyqty túzetý, oǵan qarsylyq tanytýdyń ıdeologııalyq, tárbıelik, tanymdyq yqpaldaryn arttyrýdyń ýaqyty jetken tárizdi. Bolmaǵan jaǵdaıda ózin qor kórý aýrýy údeı túsedi, jastardyń jasampaz rýhyna tusaý túsip, bóten qundylyqtardy panalap, onyń qarańǵy qaltarystary men biz úshin qaýipti tustaryna selt etpeıtin ádet qalyptasady. Ony biz kúndelikti tirlikten kórip te júrmiz. Solardyń biri áleýmettik keńistikte keń etek alyp otyrǵan jasandylyq (býtaforııa). Jasandylyq, jasandy kórinister qoǵamnyń barlyq salasyn, tipti jastar sanasynda jaýlaı bastaǵan. Qaı jerde jasandylyq sol jerde daǵdarys, maǵynasyz tirshilik, aryn satyp alǵa jyljý, ádiletsizdik pen zańsyzdyq bar ekenin bilse de, «úıirden adasyp qalamyn ba?» degen úreı, nemese «kóppen kórgen uly toı» degen taptaýryn bolǵan túsinikter jastar sanasyn ýlaı bastaǵan tárizdi. Muny, biz «mentaldyq lastaný» dep ataımyz. Bul óz kezeginde «tulǵasyzdanýǵa» jol ashady. Sondyqtan, bul másele, memleket pen ult, jalpy qoǵam aldynda turǵan rýhanı jańǵyrýdyń mańyzdy mindetteriniń biri bolýy tıis.
Qazaq mentalıtetiniń táýelsizdikti qorǵaýdaǵy múmkindikterin saralaýda erekshe nazar aýdaratyn bir másele, ol onyń ishki múmkindikteriniń jasampazdyq sıpaty. Onyń negizinde jatatyn basty qundylyqtarǵa: ashyqtyq, ózara syılastyq, ózara túsinik, mámilelik bilimniń saltanat qurýyn, únemshil bolýǵa umtylýdy jatqyzýǵa bolady. Atalǵan qundylyqtar ashyq qoǵam, demokratııa, quqyq tárizdi órkenıettik qundylyqtardyń qaınar kózi, rýhanı negizi ekeni sózsiz.
Qoǵamnyń birigýi, azamattyq kelisim ıdeıasy negizinde «mentaldyq birigý» ıdeıasy jatsa kerek. Mentaldyq birigýden tysqary júrgizilgen «birigýler» qashanda jalǵan, jasandy. Sondyqtan, «tegińe tartsań tozbaısyń» dep aıtqan halqymyzdyń dana sózi óziniń mańyzdylyǵyn búginde taǵy bir dáleldep otyr. Tektilik ıegershilikke, muragershilikke jol silteıdi, táýelsizdikti baıandy etedi, tuǵyryn myzǵymastaı qylady. Jastardyń táýelsizdik jolyndaǵy rýhanı jaýapkershiligin arttyrady. Ult mentalıtetiniń tutastyǵy da, búgingi urpaqqa úlgi bolar ustanymy da osynda bolsa kerek.
Tóleýǵalı QAIYRJANULY,
fılosofııa ǵylymdarynyń
doktory, professor
