AQSh áskerin alyp ketýge asyǵar emes

«Áskerı saıasatty qaıta qa­raǵan memleket basshysy aqy­rynda Aýǵanstandaǵy áskerı  kúshti elge qaıtarý týraly sheshimin qabyldady. Osylaısha, 20 jylǵa jýyqtaǵan shıeleniske núkte qoıylmaq», degen málimdeme jasady AQSh prezıdentiniń baspasóz qyzmeti.

Bir qyzyǵy, bul operasııa ál-Kaıdanyń 2001 jyly AQSh-ta jasaǵan úlken shabýylynan keıin 20 jyl ótken soń qolǵa alynyp otyr. Dál osy terrakt Aýǵanstandaǵy soǵystyń bastalýyna sep bolǵan-dy.

Tramp ákimshiligi ornatqan kelisim boıynsha Aýǵanstandaǵy AQSh áskeri bıyl mamyrda elge qaıtarylýy tıis. Degenmen D.Baıden olar ázirge sonda qalyp, 11 qyrkúıekte elge keledi degen sheshimin habarlady. Oǵan qosa 2 500 jaýyngerdi elden shyǵarý qıyn ári qaýipsiz bolmaıtynyn aıtty.

Degenmen AQSh tynysh keter emes. Jaýapty tulǵalar Talıbandy áli de elde qysym kór­setedi dep aıyptaıdy. So­nymen qatar olardyń ál-Kaı­damen baılanysyn áshkereleýge tyrysyp baǵýda. AQSh tarapy talıbterdiń lańkestik toppen seriktestikti jalǵastyryp jatqanyna senimdi.

Bul aıyptaýlarǵa qatysty talıbter jaýapsyz qalmady. Olar byltyr Aýǵanstandaǵy barlyq syrtqy kúsh, ıaǵnı AQSh áskerimen qosa NATO-ǵa múshe elderdiń ókilderi 1 mamyrǵa deıin elden shyǵarylmaǵan jaǵ­daıda qysym kórsetip, qar­sylyqtaryn qaıta jal­ǵas­tyratynyn habarlady. Oǵan qo­sa olar 16 sáýirde Ystanbulda ótki­zilýi kerek konferensııaǵa qa­tyspaı­tyn­daryn aıtyp, bul sheshimin nyqtaı tústi. Kelis­sózge kelýshi elderdiń suraǵyna «Eldegi syrtqy kúshter tolyqtaı shyǵarylsa, halyqaralyq kelissózderge qatysamyz» dep jaýap berdi.

Joǵaryda aıtyp ótke­ni­mizdeı, búgingi kúni Aýǵanstan aýmaǵynda amerıkalyq 2 500 jaýynger bar. Odan bólek NATO-ǵa múshe elderdiń 9 600 áskerı ókili ornalasqan.

Kishigirim tarıhı sheginis jasaıtyn bolsaq, AQSh-tyń Aýǵanstanǵa ıntervensııasy 2001 jyly qazanda bastaý al­dy. Sol kezdegi prezıdent Djordj Býsh Aýǵanstannyń 11 qyrkúıektegi shabýylynan keıin birneshe aptadan soń ásker jiberdi. Osylaısha, bul AQSh tarıhyndaǵy eń uzaq shetel­dik áskerı naýqanǵa aına­lyp otyr. Degenmen bul opera­sııanyń paıdasymen qatar zııanyn da atap ótken jón. Máselen, Vashıngtonnyń qoldaýymen talıbter rejimi qulap, jańa bılik ornaǵanymen, elde partızandyq soǵys bastaldy. Azamattar halyq­aralyq koalısııaǵa qarsy shyǵyp, onyń sońy úlken azamat­tyq qarsy­lyqqa ulasty. 10 jyl­dan keıin Aýǵanstandaǵy AQSh áskeriniń sany tipti artty. 2010 jyldary jaýynger sany 150 myńǵa jaqyndady. Áske­rı kon­tıngent sanyn azaıtý ju­mys­tary tek 2014 jyly bastaldy.

Basqa elde ásker ustaý qyrýar qarjyny talap etetinin belgili. Ásker sany 100 myńnan asqan 2010 jyldary AQSh jyl saıyn 100 mlrd AQSh dollaryn bólip otyrǵan. AQSh úkimetiniń málimetine qarasaq, 2016 men 2018 jyldar arasynda 40 mlrd AQSh dollary, al 2019 jyly 38 mlrd AQSh dollary jumsalǵan.

AQSh Qorǵanys mınıstrligi Aýǵanstandaǵy soǵysqa 2001 jyldyń qazanynan 2019 jyl­dyń qyrkúıek aıyna deıin 778 mlrd AQSh dollary jum­saldy degen málimet jarııalaıdy. Qosymsha jumystarǵa taǵy 44 mlrd AQSh dollary ketken. Sony­men 20 jylǵa jýyq ýaqyt­ta AQSh bul saıasatyn júrgi­zýge 822 mlrd AQSh dollaryn bólgen. Táýelsiz zertteý ınstı­týttary zertteý júrgize kele, bul sandardyń shyndyqqa janaspaıtynyn aıtady. Olardyń oıynsha jumsalǵan qarjy ádeıi az kórsetilgen.

Negizgi qarajat áskerdi qam­tý, medısınalyq kómek kórsetý men ótemaqy tóleýge baǵyt­tal­ǵan. Sonymen birge 86 mlrd AQSh dollary Aýǵan ulttyq áskerin, polısııasyn jáne basqa da qaýipsizdik kúshterin qurýǵa jumsalǵan.

Álbette, atalǵan jumys­tardan bólek AQSh júrgizgen saıasattyń ishinde esirtkimen kúres te úlken qarajat qajet etedi. Materıaldyq shyǵynnan bólek, osy jyldar ishinde AQSh Aýǵanstanda 2 300-den astam jaýyngerin joǵaltqan. 

Batys qansha jerden aralassa da talıbter óz kúshin dáleldeı bildi. Sońǵy jyldary olardyń aıbyny asqaqtaǵany sonsha, Aýǵanstan jeriniń kóp bóligin óz basqarýyna aldy. Baıdenniń áskerdi qaıtarý isin belgilengen merzimnen keshiktire túsý sebebi osymen baılanysty degen oı týyndaıdy. О́ıtkeni ol jaqtan jaýyngerlerin qaıtaratyn AQSh óz talabyn jetkizgen-di. Talıban bolsa talaptyń bar­lyǵymen kelispeı otyr. Sarap­shylar AQSh-tyń áskerı ımıdjine nuqsan kelmeýi úshin Baıden talaptar tolyq oryndalmaıynsha, áskerin shyǵarmaıdy degen pikir aıtady.

AQSh-tyń shıeleniske toly Aýǵanstannan ketýi ondaǵy Talıban qozǵalysynyń kú­sheıýine alyp keledi degen pikir kóp. Búginde Talıban shetel­dik ás­ker­men teketiresti toqtatqa­ny­men, Aýǵanstan basyndaǵy bı­­lik­­pen ortaq kelisimge keler emes.

Eki jaqtyń talaptaryna toqtalar bolsaq, sottalǵan 5000 talıbti Aýǵanstanǵa qaıtarý kelisim aıasynda qarastyrylǵan. Al Talıban bolsa eldegi basqa da ıslamıstermen kúresti jal­ǵas­tyryp, el bıligimen keli­sim­ge kelýge mindetti. Eki el ara­syndaǵy kelisim baıaý júrgi­zilýde.

AQSh-ty tehnıkalyq ne logıstıkalyq shekteýler emes, saıası máseleler mazalaıtyny belgili. Oǵan qosa Djo Baıden ásker ketkennen keıin týyndaıtyn vakýým basqa geosaıası oıynshylarmen toltyrylýy múmkin degen boljamyn jasyrmaıdy. Al jańa oıynshylar AQSh saıa­satyn jaqtaýshylar bolyp shyǵýy ekitalaı. Oǵan qosa Aýǵanstannyń Iran, Qytaı, Pákistan syndy kórshileriniń óz strategııasy baryn esten shyǵarmaǵan jón. Sondyqtan dál qazir Aýǵanstandaǵy ahýal­dyń keleshegine qatysty boljam jasaý qıyn.