Kezdeısoq jolyqtyq. О́ńir «qyzyl aımaqqa» kirmeı turǵan shaqta. Ortalyq meshittiń kireberisindegi aýyzashar ýaqyty tańbalanǵan habarlamany muqııat oqyp, qoıyn dápterine jazyp alyp tur eken.
Osy bir únemi jaıdary qalypta júretin áriptes, búginde oblystyq «Akmolınskaıa pravda» gazetinde qyzmet isteıtin Veronıka Býrdany tústep qana tanýshy edik. Aragidik kezdeskende bas ızep qana sálem meziretin jasaıtynbyz. Taıap baryp Oraza kestesiniń qanshalyqty qajettiligin bilmek bolyp, álde «siz oraza ustaısyz ba?» dep suradyq.
– Inshalla, – dedi Veronıka Aleksandrovna. – Musylman emespin be?
Biz úshin tosyn jańalyq edi. Janymyzda júrgen adamdardyń jan dúnıesin, ustanymyn, kózqarasyn baıyptap bile bermeımiz ǵoı. О́zi de kisige jaqyn, ımanjúzdi kelinshek. Qamshy saldyrǵan joq, musylman dinine kirýi, oraza ustaýy jaıly ret-retimen aıta bastady.
–1986 jyly, sol kezde on jastaǵy, menen eki jas kishi sińlim Anjelıka qatty aýyrdy. Ata-anamyzdyń aparyp kórsetpegen jeri joq. Shynyn aıtqanda, tipti jahanǵa jar salyp aıtpasaq ta, kúder úzgen sátterimiz de boldy, – deıdi Veronıka Aleksandrovna. – Biraq anam kishkentaı qulynynyń jazylyp keterinen úmitti edi. Aýrýhanaǵa jatqyzyp, em-dom qabyldap, ýys-ýys dári ishkenimen, esh septigi bolmady. «Sýǵa ketken tal qarmaıdy» degendeı, mańaıdaǵy balgerlerge de qaratty. Ana úshin perzentten qymbat ne bar, baıǵus anam basyn taýǵa da, tasqa da soqty. Aqyr sońynda ne sebep bolǵandyǵyn anyq bilmeımin, oraza ustap, jaratqanǵa qulshylyq eteıik degen sheshimge keldi. Dál orazanyń aldy bolatyn. Bárimiz oraza ustadyq. Tilek bireý ǵana. Beımálim dertke shaldyqqan, qyzǵaldaqtaı qulpyryp ósip kele jatyp, sýyq urǵandaı kúnnen-kúnge solyp bara jatqan Anjelıkanyń ajal aýzynan aman qalýy. Buryn kim oraza ustap kórgen. Sharttaryn bilgenimizshe buljytpaı oryndaýǵa tyrystyq. Máni men mazmunyn uǵa qoıdym dep aıta almasam kerek, balamyz ǵoı. Anamyzdyń qalaýy bolǵan soń qarsy bolmadyq. Álde kezdeısoqtyq, múmkin bizdiń jalbarynýymyz jaratqannyń qulaǵyna jetýi. Áıteýir, orazany ortalaı bergende Anjelıkanyń syrqatynan aıyqqany. Kádimgi pyshaqpen sylyp tastaǵandaı. Anamnyń esi shyǵyp ketti. Kóziniń jasy kól bolyp, jaratqanǵa alǵysyn aıtýmen boldy. О́ziniń paıymynyń, tańdaýynyń durys bolyp shyqqanyna esi kete qýandy. Anamyz sengen soń, osy bir ǵajaıyp oqıǵany kózimizben kórgen soń tilmen aıtyp jetkizgisiz qudiretke biz de sendik. Orazanyń qasıeti men adam aǵzasyn tazartýǵa, aǵzasyn ǵana emes, jan dúnıesin tańnyń móldir shyǵyndaı tap-taza etýge tıgizer paıdasyn eseıe kele uqtym, áli de úırený ústindemin. Sodan beri neshe jyl úzilgen emes. Anjelıka da orazasyn úzgen emes. Estip-bilgenimizdi bir-birimizge aıtyp otyramyz.
– Kúni boıy nár tatpaı júrý qıyn emes pe?
– Eń bastysy – orazanyń aldyndaǵy nıet. Kúni buryn ishteı daıyndalyp, qıyndyǵyna shydaıtyndyǵyńa ózińdi-óziń kámil sendirýiń qajet. Árıne bul arada eshkim oraza usta dep qystap jatqan joq qoı. Júrek qalaýyń, óz nıetiń. Mine, osyndaı peıilde bolsań, bárine tózesiń. Meniń boıymda sonaý bala kezimnen eshqandaı qorqynysh bolǵan emes. Múmkin Jaratqan ıe jar bolǵan shyǵar, sanama tazalyq, boıyma qýat darytty ma eken. Ádette orazaǵa birer juma qalǵanda ishki túısiktiń áserinen adam aǵzasynyń ózi jaratqan júırik ispetti daıyndala bastady. Tek sáresi men aýyzasharda durys tamaqtanýyń shart. Tábetiń tartqan taǵamdy ǵana tat. Meniń jarym Iýrıı Ivanovıch sáresini ózi daıyndap beredi. Saýaby meniki dep qoıady, – deıdi Veronıka Aleksandrovna. – Qýatty taǵamnyń bolǵany durys. Ásirese qazy-qarta, qurt ezgen kóje. Keıbireýler oraza kezinde eńbek demalysyn alyp jatady. Kúnimen nár tatpaǵan soń boıdaǵy qýat ta kemıtin bolar. Degenmen, oraza degenimiz táýlik boıy ash júrý emes, sán de emes, jan dúnıeńniń túleýi desem bolar. Osy kezde ómirdiń máni men maǵynasyn túsinesiń. Talaı jaıǵa degen kózqarasyń ózgerýi de múmkin. Eń bastysy, janyńdaǵy adamdarǵa túsinistikpen, janashyrlyqpen, súıispenshilikpen qarasań, júk te jeńildeı bermek. Sóz arasynda keıbir jastardyń sán úshin ustaıtyndyǵyn kórip júrmiz. Bul múlde qate túsinik. Ashylaý aıtsam, aıyp etpessiz. Áldebireýlerdiń aýyzashardan keıin temeki tartqanyn da kórdik. Jeleýi – aýyz ashqan soń bola beredige saıady. Bul múlde durys emes qoı. Eger jat qylyǵyńdy qoıa almasań, eshkim jelkelep jatqan joq. Álgilerdiń adam súımes qylyǵy jaratqanmen ázildesken tárizdi bolyp kórinedi kózime.
Veronıka Aleksandrovnanyń oraza týraly aıtqan kádimgi qazaqtyń jalpaq tilindegi áserli áńgimesinen keıin es jııa almaı qaldym. Qazaq tilin qanshalyqty biletinin bajaılap suraýdyń reti keldi. Áriptesim tiliniń qaı tilde shyqqanyn anyq bilmeıdi eken. Álde qazaq tilinde, múmkin orys tilinde sóılegen shyǵar. Álde qos tilde qatar tili shyqty ma eken? Qaraǵandy qalasynda orta mektepti bitirgennen keıin ýnıversıtettiń fılologııa fakýltetine oqýǵa túsken. Támamdaǵan soń orys mektebinde muǵalim bolyp jumys istedi.
– Abaıdaı ulysy bar ulttyń tili baı bolýǵa tıisti ǵoı, – deıdi Veronıka Aleksandrovna. – Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasyn áýeli túpnusqadan oqydym, keıin orys tilinde oqyp salystyrdym. О́zgege qalaı ekenin kim bilsin, ózime túpnusqasy qatty unaıdy. Qansha jerden sheber aýdarylsa da, telegeı-teńiz baı tildiń naqysh-boıaýyn, sóz astaryndaǵy oıdy, ıshara men emeýrindi tolaıym túgel berý, ańǵartý múmkin emes qoı. Ult mýzykasy da kórkem tili sııaqty qudiretti. Bizdiń úı mýzykany súıetin otbasy edi. Demalys kúnderi qazaq, orys, evreı, nemis balalary jınalyp qazaq mýzykasyn tyńdaıtyn edik. Ásirese kúı qudiretin. Kúı – ult qazynasy. Tylsym tarıhy, zary men muńy, qýanyshy men shattyǵy, sáni men saltanaty kúı tilinde jatyr. Tek túsinip, túısine bilý kerek. Qazir kúıdi jurt túsiný úshin tanymdyq taǵylymyn arttyrsa deımin. Máselen, tyńdarmanǵa eń aldymen kúıdiń ózi emes, tarıhy aıtylsa. Qazaq kúıleriniń bári belgili bir oqıǵaǵa baılanysty qurylǵan ǵoı. Áıtpese, kóp jurt qazir ony quıqyljyǵan dybys retinde ǵana qabyldaıdy. Aqqýdyń únin, tulpardyń dúbirin ańǵarýy múmkin, biraq ol nege baılanysty, jetemizge jete bere me? Al án, qazaq áni óz aldyna kól-kósir dúnıe. Jumystan sharshap kelgende qazaq valsiniń koroli – Shámshiniń ánin tyńdaǵanǵa ne jetsin?! Azdap aıtatynym bar. Tyńdarman qaýym úshin emes, ózim úshin, jan dúnıem qalaǵandyqtan.
Keıipkerim as máziri týraly da aqtarylǵan. Ult taǵamyn kóńili qalaıdy. Al sińlisi Anjelıka bar múshesin túgendep as pisirgende dámi til úıiredi. Veronıkanyń da otbasynda jergilikti ulttyń jeńsik asyn babyna keltirip daıyndaıtyn óneri bar eken.
Áserli áńgimeden soń jan saraıym keńip qalǵandaı. Qýanyshtyń qyzyldy-jasyldy kóbelegi Kóksheniń kógildir aspanynda sáýirdiń aq jaýynyndaı jaýyp turdy. Qapelimde qaryndas taptym, kádimgi dini bir, tili bir, rýhtas, nıettes qaryndas. О́risiń keńeıgenge ne jetsin, shirkin!
Kókshetaý
