– Berik aǵa, áńgimeni jeke mýzeıińiz jaıynan bastasaq. Jádigerlerdiń túr-túrin jınapsyz, ózińiz jasaǵan buıymdar da az emes. Buǵan deıin bul zattar qaıda turdy?
– Jınaǵan zattarym budan da kóp bolatyn. Jastyq shaqta kolleksııa jınaýdyń qyzyǵyna túsip, qumartyp túrli-túrli dúnıelerdi jınadym. О́zime unaǵan zatty satyp alǵansha kóńilim kónshimeı turatyn. Onyń syryn kolleksııa jınaýmen aınalysatyn adamdar jaqsy biledi. Ol da bir dert sııaqty. Basynda qyzyǵyp jınaı beresiń, keıinnen biraz maýqyń basylǵan soń, ony satyp ornyna basqa zat alýdy kózdeısiń. Solaısha zattardyń orny aýysady. Al keıbir óte qundy jádigerlerdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaısyń. Bala-shaǵam ósip, olardyń jeke-jeke otaý bolýyna septigi tısin degen nıetpen biraz zattarymdy mýzeılerge satqan kezim de boldy. Munda óz qolymnan shyqqan negizgi zattar – áshekeı buıymdar. Zattarym 2017 jylǵa deıin Táýelsizdik saraıynyń etnografııa zalynda turdy. Oǵan deıin ár jerlerge bólip-bólip qoıyp júrdim. Táýelsizdik saraıyna 2009 jyly aqyn Serikbaı Ospanovtyń usynysymen aparǵan bolatynmyn. 2017 jyly EKSPO ótetin bolǵan soń, kolleksııalarymdy qolyma alaıyn dep sheshtim. Sosyn eski úıimdi jeke mýzeıge aınaldyryp, bárin osynda ákelip qoıdym.
– Munda kelýshiler kóp pe?
– Karantın bastalǵaly biraz sıredi. Bizge kóbinde elge issaparmen kelgen sheteldik qonaqtar at basyn burady. Odan bólek ustazdar oqýshylarǵa ekskýrsııa uıymdastyryp, balalardy halqymyzdyń qundylyqtarymen tanystyrý úshin osynda ákelip turady. Biz tek jádigerlerdi ǵana kórsetpeımiz, kelýshilerdiń árqaısysyna ártúrli baǵdarlama daıyndaımyz. Elordalyq týragenttiktermen jaqsy qarym-qatynastamyz.
– Mýzeı ǵımaratyna qoıylatyn talaptar, erejeler basqasha ǵoı. Keleshekte shyn máninde mýzeı úıin ashqyńyz kele me?
– Keleshekte tolyqqandy mýzeı úıin ashsam degen maqsatym bar. Elordadan nemese basqa da úlken qalalardan emes, kindik qanym tamǵan óz aýylymnan ashqym keledi. Bizdiń aýyl otyzǵa jýyq zergerdi, ıaǵnı zergerlikti óner ári kásip retinde órge súırep júrgen mamandardy shyǵarǵan aýyl. Men ony únemi maqtanyshpen aıtyp júremin. Árıne olardyń bári birdeı tanymal emes. Biraq aıadaı ǵana bir aýyldan munsha zergerdiń shyǵýy bul ónerdi bolashaqta da damytyp, jetildirýge basa nazar aýdarý qajettigine meńzeıdi.
– Siz osy qazynaly, kórkem álemińizdiń negizin qalaı qaladyńyz?Ol úshin qanshalyqty eńbektendińiz?
– Allanyń bergen baǵyna shúkir deımin. Jas kezimizde tańdy tańǵa uryp eńbektendik. Tipti eki-úsh saǵat qana kóz shyrymyn alyp, jumysqa qulshynyp turatynbyz. Tek men emes, qasymdaǵy áriptes jigitter de solaı eńbektendi. Bizdiń jastyq shaǵymyz Keńes ókimetiniń qurdymǵa ketip bara jatqan kezine tap keldi. Men Almatydaǵy kórkemsýret ýchılıshesin 1989 jyly bitirdim de, sol jyly Qazaqstan Dızaınerler odaǵyna jumysqa qabyldandym. Odaqta ustalarǵa, zergerlerge arnaıy jalaqy tólenbeıtin. Bastapqyda odaqtyń sheberhanasy da bolǵan joq. Sol úshin alǵashqy kezde ýchılıshede sabaq bergen Dúısen Seıdýalıev aǵaıymyzdyń sheberhanasynda jumys istep júrdim. Ol kisi tapsyrystar taýyp beretin. Tósek, sandyq, pyshaq jasaımyz. Jyl sońyna qaraı Dızaınerler odaǵy óz sheberhanasyn ashty. Ony Rahym, Seıitmahan sekildi jigittermen birge ashyp, jumys istedik. Máskeý, Sankt-Peterbýrg qalalarynan bizdiń ulttyq áshekeılerimizge tapsyrys kóp túsetin. Jekelegen adamdar bir dıplomat aqshamen kelip, buıymdarymyzdy alyp ketken jaǵdaılar boldy. Keńes ókimeti kezinde altyn, kúmispen jumys isteýge ruqsat bermeıtin. Onyń ornyna melhıor deıtin balqytylǵan qospalardan, mystan zat jasaıtynbyz. Egemendigimizdi alǵan soń asyl metaldarmen sheberlik shyńdaýdy bastadyq. Odan zergerlik buıymdardy satatyn dúken ashyldy. Almatydaǵy Fýrmanov pen Shevchenko kóshesiniń qıylysynda «О́ner» atty dúken bizdiń zattarymyzdy óz qolymyzdan qabyldap alyp, ekinshi ret zat alyp kelgende alǵashqy ótkizgen buıymdarymyzdyń qunyn tóleıtin. Bul jerde bizdiń zattarymyz turyp qalǵan emes.
1993 jyly men Ortalyq mýzeıge jumysqa turdym. Dırektorymyz sol mýzeıdi jıyrma jyldan astam basqarǵan Raıhan Qosmambetova degen kisi edi. Ol kisi Seıitmahan ekeýmizge: «sender áli mýzeıdiń, eksponattyń ne ekenin bilmeısińder. Senderge bir jyl jumys bermeımin. Kórińder, úırenińder, osy jerge sińisińder, sheberhanalardy jóndeńder» dedi. Sol shaqta mýzeıdiń sheberhanalarynda ózge ult ókilderi jumys isteıdi eken. Jumys isteıdi degen aty ǵana, araq iship, máńgip júretin qyzmetkerlerdiń dırektorǵa unamaıtynyn birden bildik. Sosyn bilekti sybanyp, sheberhanalardy retteýge kúsh saldyq. Az ýaqyttan keıin Raıhan Eskendirqyzy bizge mýzeı ishinen dúken ashyp berip, qosymsha aqsha tabýymyzǵa múmkindik jasady. Mine, sizderge ótirik, maǵan shyn, sol dúkenniń ishinen adam arylǵan emes. Dúkendi bos qoımaý úshin kúni-túni tyrbanyp, eńbektendik. Ortalyq mýzeıge bir «Ikarýs» adam kelse, solardyń bári dúkenimizge de bas soǵyp, zattardy pyshaq ústinen bóliskendeı ǵyp, satyp alyp áketetin. Ol táýelsizdigimizdi endi alyp jatqan, eleń-alań kezeń bolǵandyqtan, halyqta aqsha joq edi. Esesine, shetelden týrıster aǵylyp kelip jatatyn. Biz jasaǵan zattardyń negizgi satyp alýshylary da solar boldy. Al sol kezeńderde óz halqymyz qoldarynda bar kóneniń kózindeı jádigerlerdi mýzeıge ákelip satatyn. Árıne jetiskennen emes, qysylǵannan ákeletini belgili ǵoı. Biraq ol zattardyń bárin satyp alyp qala beretindeı mýzeıde de artyq-aýys aqsha joq. Sonda jádigerlerdiń kóbin ózim satyp alyp júrdim. Mine, kolleksııalarym osylaı jınala bastady. Keıinirek olardy qaıta satyp jiberip, unaıtyn zattar bolsa, satyp alyp, «zat aınalymyn» jasap otyrdym. Osylaısha, jeke mýzeıimniń negizi qalandy deýge bolady.
– Jańa bir sózińizde Keńes zamanynda altyn, kúmis paıdalanýǵa ruqsat bermedi degendi aıtyp qaldyńyz. Budan atadan balaǵa jalǵasqan mıras óner kóp zııan shekken shyǵar?
– Árıne «áttegen-aı» dep, kóńil qońyltaqsıtyn tustar joq emes. Bul týraly, menińshe, arnaıy zerttep júrgen mamandar kóbirek biledi. «Barlyq elderdiń proletarlary, birigińder» dep uran tastaǵan elde jekelegen zergerlerdiń áshekeı buıymdaryna úkimet tarapynan suranys bolmaǵany tarıhı shyndyq. Zergerler ózderin zergermin dep jarııalap, jasaǵan baǵaly áshekeılerin ashyqtan ashyq sata almaǵanyn úlken býynnyń kópshiligi biledi. Biraq zergerlik óner kóbine atadan balaǵa mırasqa beriletindikten, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaldy. Zerger áýletteriniń tamyry úzilmedi. Bir mysal aıtyp bereıin. Ákemniń bir ápkesiniń kúıeýi Keńes ókimeti tusynda zergerlikpen jasyryn aınalysqan eken. Kúndiz jumysqa baryp keledi. Keshke kelgen soń úıindegi jertólege túsip alyp, tyǵylyp altyn, kúmisten áshekeı jasap, ony Qazaqstan men Qyrǵyzstan shekarasy túbindegi bazarǵa aparyp satyp júripti. Onda da ashyq emes, jasyryn saýdalaǵan, sebebi sottalyp ketemin dep qorqady eken. Ony keıinnen sol jezdemizdiń qyzdary aıtty. Osy sııaqty mysaldar el ishinde bar. Biraq Keńes ókimeti kezinde olarǵa únemi qysym jasaldy dep te aıtýǵa bolmaıdy. Ár basshy ártúrli saıasat ustanǵany anyq. Bizdiń jastyq shaǵymyz, stýdenttik kezeńimiz keńestik rejimniń qulaýǵa aınalǵan tusyna tap keldi. Qyz-kelinshekter, apalarymyz kóbine zaýyttarda, fabrıkalarda jasalǵan zergerlik áshekeı buıymdardy taǵatyn. Stýdenttik kezde Taldyqorǵandaǵy «Kazkvarssamosvety» degen zaýytta óndiristik tájirıbeden óttik. Búkil odaqtas respýblıkalardyń arasynda sol zaýyt eki qalada ǵana boldy. Biri – Sverdlovskide. Ekinshisi – Taldyqorǵanda. Túrli zergerlik buıymdardy jasaıtyn, baǵaly tastardy óńdeıtin alyp zaýyt konveıer syndy toqtamaı jumys istep turatyny áli kúnge esimde.
– Zergerliktiń oqýyn arnaıy oqydyńyz ǵoı sonda? Sizdiń de ata-babalaryńyz zerger boldy ma?
– Iá, Almaty Kórkemsýret ýchılıshesinde arnaıy ustalyq bilim alyp shyqtym. Ustalyq pen zergerlik bizdiń áýletke de qut bolyp qonǵan óner desem qatelespeıtin shyǵarmyn. Atamnyń inisi Álimbaı aýyl-aımaqqa tanymal usta ári zerger edi. О́z ákem Sátinbektiń de at ábzelderin jasaıtyn ustalyǵy boldy. Men bes-alty jasymnan bastap atamnyń janynda júrip, sol kisiniń qural-saımandaryna jarmasyp óstim. Qazir jeke mýzeıimniń ishinde Álimbaı atamnyń qural-saımandary bar. Arnaıy burysh jasap qoıdym. О́ıtkeni ol kisiniń óz kindiginen taraǵan balalary zergerlikpen aınalysqan joq. Oıyn balasy bolsam da, basqa balalarmen birge oınap ketpeı, atamnyń saýsaǵynyń árbir qımylyn baqylap, ol soqqan bilezikterge tamsanyp, kúni boıy janynan shyqpaıtynmyn. Ol kisige qarap meniń de bilezik soqqanym esimde. Biraq mektep qabyrǵasynda júrgende aldyma «sýretshi bolamyn» degen maqsat qoıdym. Sýretshilerge elikteı bastadym. Sýretshilerdiń shyǵarmalaryn izdep taýyp, solarǵa uqsatyp sýretter saldym. Oqý jylynyń basynda kitaptar taratyp bergende eń aldymen ishindegi sýretterdi kórip shyǵatynmyn. Úıge «Juldyz», «Jalyn» atty jýrnaldar keledi. Jýrnaldarǵa aqyn-jazýshylarmen birge sol zamandaǵy ataqty sýretshilerdiń jumystary da jarııalanady. Mine, sol shyǵarmalar maǵan úlken shabyt beretin edi. Men de óz dúnıelerimdi «Pıoner», «Baldyrǵan» sııaqty balalar basylymdaryna joldap jiberetinmin. «Berik, talmaı, izdene ber» degen mazmundaǵy hattar sonaý Almatydan Jambyl oblysyna qarasty, Merki aýdanynyń Qyzylsaı aýylyndaǵy úıimizge talaı ret keldi. Sol armannyń, qabilettiń jetegimen segizinshi klasty bitirgen soń Almatydaǵy Kórkemsýret ýchılıshesine qujat tapsyrýǵa bardym. Sóıtsek shyǵarmashylyq emtıhandar ótip ketipti. Áıteýir ne kerek, qabyldaý komıssııasyndaǵy kisilerdiń aqylymen bir jyldan soń beıneleý ónerine tapsyramyn degen úmitpen daıyndyq kýrsyna qabyldandym. Biraq bir jyldan soń men bala kezden beri armandap júrgen beıneleý ónerine emes, sol kezdegi dırektor Aqrap Jubanov, ataqty sheber Dárkembaı Shoqparuly syndy ulttyq óner janashyrlarynyń bastamasymen ashylǵan metalmen jumys isteý bólimine oqýǵa tústim. Oǵan Dúısen Seıdýalıev ustazymyzdyń yqpaly boldy. Ol kisi daıyndyq bóliminde oqyp júrgen bizderge metalmen jumys isteý bólimi týraly jaqsy úgit-nasıhat júrgizdi. Sýretshi bolmasam da, ónerden alystaǵanym joq. Onyń ústine zergerlik óner áýletimizge jat emes, kishkentaı kezinde atasynyń janynda bilezik soǵyp otyrǵan balanyń túptiń túbinde zerger atanýy zańdylyq sııaqty.
– Oqyp júrgende eń alǵash ne jasadyńyz?
– Biz oqyǵan bólim ustalar men zergerlerdi daıarlaıtyn. Men ustalardy baýlıtyn topta oqydym. Meıirhan Ábdirahmanov degen ustazymyz boldy. Sol kisi maǵan saýsaq ushyndaı temir kesip berdi de, osydan kezdik jasap shyq dedi. Dereý ustahanaǵa baryp, ot jaǵyp, oǵan temirdi balqytyp, kúıip turǵan temirdi ári-beri sozǵylap kezdik jasadym. Sosyn oǵan súıekten sap jasadym. Kezdik aǵaıǵa qatty unady. Tuńǵysh jasaǵan dúnıe bolǵan soń ózime de sondaı ystyq edi. Keıinirek urlatyp aldym. Aǵaıdyń yrzashylyǵy maǵan erekshe shabyt syılady. Jalpy, ustanyń ne zergerdiń jasaǵan dúnıesi materıaldyń qymbat nemese arzandyǵymen emes, qanshalyqty sheber jasalǵandyǵymen baǵalanady. Mysaly, qumnan da shedevr jasap shyǵýǵa bolady.
– Sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzdyń ereksheligi nede?
– Men ulttyq dástúrdi saqtaýǵa barynsha kúsh salamyn. Qazirgi kezde ınternet áleminen áshekeıdiń túr-túrin tabýǵa bolady. Túrli mánermen jasalǵan áshekeılerge qarap otyryp, oǵan óz qııalyńdy qosyp, zamanaýı stılmen jasasań da eshkim kedergi keltirmeıdi. Biraq ultymyz úshin baǵaly, onyń qorshaǵan ortaǵa, ómirge, ónerge degen kózqarasyn kórsetetin qoldanbaly ónerin, basqa halyqtarda qaıtalanbaıtyn biregeı úlgisin, ereksheligin saqtaý – uly muratym. Ony saqtasań ultqa tán bet-beıneńdi de saqtaǵanyń. Bul jerde qazaqtyń ulttyq zergerlik buıymdaryna tán erekshelik nede degen zańdy saýal týady. Ol – áshekeılerdiń óte jińishke tásildermen jasalýy. Sheberdiń kóz maıyn taýysatyn búrshikteý, dánekerleý ádisiniń molynan qoldanylýy asyl buıymdardyń baǵasyn odan saıyn arttyrady. Sosyn bizdiń zattarymyz, kólemdi, jalpaq bop keledi. Osyndaı jalpaq zattardy jińishke tásilmen jasaıtynymyz ásirese ózge ult ókilderiniń, onyń ishinde zergerlerdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrady. Biz ózimizdiń zergerlik dúnıelerdi shetelderge alyp shyǵamyz, neshe túrli kórmeler ótkizemiz. Sonda sheteldikter «mynany qalaı jasaısyńdar, qandaı tehnologııa qoldandyńdar?» dep qatty qyzyǵady. Rasynda jalpaq bilezikterdi, beldikterdi, óńirjıekterdi dánekerleý, búrshikteý ońaı emes. Onyń mashaqatyn aınalysqandar biledi. Ekinshiden, men zergerlik buıymdardy shabytpen jasaımyn. Shabytym kelgen kezde bir toptamany úsh kúnde jasap tastaýym múmkin. Al shabytym kelmese, qansha jerden tapsyrys bolsa da, bir jylǵa deıin qolym júrmeı qoıady. Iаǵnı ónerge óte qatań talappen qaraımyn. О́ner men úshin bárinen bıik. Ásirese ata-babadan mıras bolyp kele jatqan qoldanbaly ónerdiń bási joǵary. О́nerdi boıdaǵy darynmen, eńbeksúıgishtikpen, tynymsyz izdenispen ǵana damytýǵa bolady dep oılaımyn.
– Jeke shyǵarmashylyqpen endi ǵana alańsyz aınalysyp jatyrsyz. О́mirbaıanyńyzdy qarasam buǵan deıin kóbinese mýzeılerde jumys istegen ekensiz. Mýzeı salasyndaǵy jumys sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzǵa qanshalyqty áser etti?
– Rasynda men kóp jyl boıy mýzeıde qyzmet atqardym. Alǵash Ortalyq mýzeıge jumysqa turǵannan bastap eseptesem 27 jyl boıy mýzeıde isteppin. 2000 jyly Nur-Sultanǵa qonys aýdardym. Sol jyly Nursan Álimbaı elordada ózi qurǵan Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik mýzeıine jumysqa shaqyrdy. Keıin ol mekeme Prezıdenttik mádenıet ortalyǵy bolyp qaıta quryldy. Men sol jerde on bes jyl boıy jumys istedim. 2015 jyldan bastap byltyrǵa deıin Ulttyq mýzeıde eńbek ettim. Sondyqtan mýzeı salasynda kóp nárselerdi jete meńgerdim dep aıtýǵa bolady. Mýzeılerdiń sheberhanalarynda tapsyrys boıynsha túrli buıymdar da jasadym. Eksponattardyń restavrasııasymen, konservasııasymen de aınalystym. Iаǵnı mýzeı zaldarynda shynylardyń ar jaǵynda jaltyrap turǵan zattar eń aldymen restavratordyń qolynan ótedi. Jurt mýzeıde turǵan eski zamannyń zattarynyń bárin arheologter sol kúıinde tapty dep oılaýy múmkin. Biraq shyn máninde tat basqan, korrozııaǵa ushyraǵan zattar aldymen mamandardyń qolynan ótedi, tazartylady, jaltyratylady. Olar buzylǵan, synǵandaryn jóndeıdi. Bir sózben aıtqanda, mýzeılerde jumys qaınap jatady. Al meniń shyǵarmashylyǵyma áseri týraly aıtatyn bolsaq, mýzeıdegi tamasha áshekeıler, qolymnan ótken júzdegen, myńdaǵan jádigerler zergerlik ónerimdi shyńdaýǵa shabyt berdi. Ulttyq ónerdiń biregeıligin tanı tústim. Jalpy, men elimizde mýzeılerdiń kóp bolýyn jaqtaıtyn adammyn. Shetelderge issaparmen jıi shyqqanda baıqaǵanym, ózge damyǵan elderde mýzeılerdiń túr-túri bar. Memleket qamqorlyǵyna alǵan mýzeıler de, jeke mýzeıler de kóp. Qaısysyna baratynyńdy óziń tańdaısyń. Bizde de osy jaǵyna mán berý kerek dep oılaımyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIIL,
«Egemen Qazaqstan»
