Ybyraı Altynsarın bilimin odan ári tolyqtyrý maqsatynda oqýyn jalǵastyrǵan. Bul 1850 jyldyń 20 tamyzy edi. Saǵ.12.00. Saltanatty jıyn. Ahýn qatysqan. Sonan soń qala syrtynda oqýǵa qabyldanǵan qyr balalaryna qurmet kórsetilgen. 4 kıiz úı tigilgen. Ulttyq taǵam, ulttyq oıyn-saýyq uıymdastyrylǵan. Tup-týra aýyl kórinisteri. Saýyn bıeler, salt attar, er-toqymdar, mal dárigerlik kerek-jaraqtar, kıim-keshekter, aıaq kıimder, qymyz, kitaphana bári-bárisi balǵyn shákirtter úshin jasalǵan.
Ybyraı oqyǵan mektepte oryssha, tatarsha, arabsha, parsysha bilim berildi. Shyǵys tilderiniń bilgiri Mır Salıh Bekchýrın, Orynbor ahýny Ýsman Mýsın dáris oqyǵan. Balaýsa Ybyraı Orynbor Shekara komıssııasynyń tóraǵasy, stattyq keńesshi, shyǵystanýshy V.V.Grıgorevtiń (onyń «O peredache zvýkov kırgızskogo ıazyka býkvamı rýsskoı azbýkı» degen eńbegi bar) baı kitaphanasyn paıdalanǵan.
Jınaqtaı aıtqanda, suńqardaı sergek, janartaýdaı otty Ybyraı 1845-1857 jyldarda Orynbor mektebinde telegeı ilim-bilimge sýsyndap, samuryqsha qanat qaqty. 1857-1859 jyldarda aqylman atasy, eskiniń sońy, asyldyń sarqyty Balǵoja bıdiń hatshysy, qolǵanaty boldy. Bul da Ybyraı ómiriniń ózgeshe bir danalyq, taǵylym mektebi.
Y.Altynsarın 1859 jyly Orynbor oblystyq basqarmasyna kishi tilmásh, 1869 jyly Torǵaı qalasy mańyndaǵy Dalalyq bekinister mektebinde muǵalim, aýdarmashy, 1869 jyldyń 2 qańtarynda Torǵaı ýezdik basqarmasynyń hat júrgizýshisi, 1870-1872, 1874 jyldarda Orynbor general-gýbernatorynyń buıryǵymen Torǵaı ýezdik sýdıasy jáne 1871-1872 jyldarda Torǵaı ýezdik bastyǵynyń aǵa kómekshisi ári onyń mindetin de ózi atqarǵan.
1879 jyldyń 1 qyrkúıeginen – 1888 jyldyń 1 mamyryna deıin Torǵaı oblysy qazaq mektepteriniń ınspektory. Sonan soń Gýbernııa hatshysynyń kolledj keńesshisi. 1889 jyly 1 mamyrdan bastap stattyq keńesshi.
Ol 1865 jyldyń 25 aqpanynda yntaly qyzmeti úshin horýnjıı shenine ıe bolǵan, sondaı-aq Áýlıe Stanıslav jáne 2-shi, 3-shi dárejeli Áýlıe Anna ordenderimen marapattalǵan.
Ybyraıdyń artyqsha ardaqty qasıetteri el kózine erte shalyndy. Tatar ǵalymy Husaıyn Faızhanov 1862 jyldyń qańtarynda Qazan ýnıversıtetiniń professory N.I.Ilmınskııge jazǵan hatynda qazaq jigiti Ybyraı Altynsarın jaıynda jaqsy lebiz tanytqan.
Husaıyn Faızhanov Peterbýrgte Shoqan Ýálıhanovpen dıdarlasqan.
N.I.Ilmınskıı «Vospomınanııa ob Y.Altynsarıne» deıtin estelik kitabynda (Qazan, 1891) Orynbor qalasynda Ybyraı Altynsarınmen qyzmettes bolǵanyn aıta otyryp: «Ybyraı meniń qazaq tilin úırenýime, qazaqtyń ádebıetimen tanysýyma kóp áser etti... Marabaı aqynmen jete tanystyrdy. Men 1859 jyldyń qysynyń bas kezinde Batys Qazaqstanda turatyn sýyryp salma aıtqysh Marabaı aqyn týraly estidim. Ony Orynbor qalasyna shaqyryp aldym... Marabaı «Er Tarǵyn» jyryn jyrlap berdi... Men bul jyrdy tatar árpimen jazyp aldym. «Er Tarǵyndy» óz aldyna kitapsha etip 1862 jyly Qazan qalasynda shyǵardym...» dep jazǵan.
Al Ybyraı Altynsarın N.I.Ilmınskııge jazǵan hatynda: «Men Siz bastyrǵan «Er Tarǵyndy» oqydym. Buǵan óte qatty qýanam. Qazaq tilinde esh ýaqytta kitap basylǵan emes. Sondyqtan qazaqtar óz tilinde kitap shyqqanyna óte qatty qýanýda... Men ózim el arasynan biraz ádebı materıaldar jınadym, ony múmkindiginshe Sizge jiberip te otyrmaqpyn» deıdi.
Ybyraı Altynsarın – ult patrıoty, tálimger – sanatkeri, halyq qyzmetshisi. Uly dalanyń shartarabynda sańqyldap estilgen ulttyń uranyndaı, keleshektiń tulǵasyn óner-bilimge yntyzar etken rýhtyń janartaýyndaı, taýdyń taza káýsaryndaı «Kel, balalar, oqylyq!», «О́ner-bilim bar jurttar» deıtin klassıkalyq jyrlary – ulttyq sana, til, mádenıet tarıhyndaǵy baǵa jetpes baılyq edi. Ol «Bir Allaǵa syıynyp», «О́ner-bilim bári de, Oqýmenen tabylǵan», «Oqý bilgen adamdar, Maı tamyzǵan qylyshtan...» dep, «Tireý bolar», «súıeý bolar» oqýdyń mánisin yjdahattaıdy, sıpattaıdy. Sonan soń «О́ner-bilim bar jurttardyń» ónegesinen úıreneıik, kórkeıeıik, «Biz de beker jatpalyq!» báıgege túsip, baq synaıyq, qatardan, saptan qalmaıyq, sol úshin batamdy senderge berdim deıdi. Qazaǵyn súıgen, halqynyń ulylyǵyna bas ıgen dala danagóıiniń uly tilegi men armany osy.
Sóz qasıeti – ósıet! El muraty, er muraty – órkenıet. Bulardy jete túsingen Ybyraı Altynsarın oqýdyń ózegin, tamyryn, tek-tórkinin túgendeý jolynda taǵy bir qyryn kórsetedi. Ol mynaý:
Oqý bilgen tanıdy,
Bir jaratqan Qudaıdy.
Taǵy da:
Jaratty neshe alýan jurt
Bir Qudaıym,
Teń etti bárimizge Kún men Aıyn.
Adamnyń adam bitken balasymyz,
Qaısyń bólek týdyń dep aıyratyn!
Bárimiz bir adamnyń balasymyz,
Jigitter, bir-birińe qarasyńyz!
Bul shýmaq musylmandyq dúnıetanymǵa negizdelgen. Jáne de ǵylymı dáleli bar. Sebebi, Alla adamzatty bir kisiden jaratty, taratty.
Ybyraı «Imandy er Qudaıynan uıalady» deıdi de:
Adamǵa bir ózińdeı kóziń súzbe,
Bir ádil qazynasy keń patshańdy izde!
Qoreksiz esh pendesin qaldyrmaıdy,
Jaratqan Bir Táńirińnen kúder úzbe!
Minekı, aǵartýshy-ustaz Quran ilimimen qarýlanǵan. Shyndyǵynda, «Quran – eń joǵarǵy dárejeli ilim jınaǵy (Vashıngton Irvıngtiń «Haziret Muhammedtiń ómirbaıany» kitabynan).
Áı, dostarym, jigitterim,
Bolmasqa bolýshy bolma!
Qolyńnan kelse qyl qaıyr,
Kisiden alýshy bolma!
(«Áı, dostarym!»)
Áı, jigitter, úlgi almańyz
Azǵan eldiń ishinen.
Alys-alys qashyńyzdar
Zııandasty kisiden.
Jaqsyny kózden salmańyzdar.
Jaqsydan ǵapyl qalmańyzdar.
О́zi bolǵan erlerdiń,
Aıaǵynan almańyzdar.
Ár elge, ár jurtqa
altyn saqa tabylmas!
(«Áı, jigitter!»)
Zamanynyń, qoǵamynyń shamshyraǵy Y.Altynsarın halyq dástúrleriniń, salt-joralarynyń, yrym-nanymdarynyń bilgiri, bılik-kesim shyǵarýdyń da ádil tóreshisi bolsa kerek. О́ıtkeni, sýdıa bolǵan jyldardaǵy tórelik aıtý mádenıeti jóninde málimetter jınaqtalmasa da, 1870 jyly Rossııa geografııalyq qoǵamy Orynbor bóliminiń №1 jazbalarynda «Orynbor vedomstvosy qazaqtarynyń ólgen adamdy jerleý jáne oǵan as berý dástúriniń ocherki» jarııalanǵan. Munda sadaqa (ysqat) taratý tártibi, sımvoldyq rámizder syry (er adamnyń eskertkishiniń tóbesine – naıza, áıelder beıitine – baqan ne pispek, nárestelerge – besik degendeı), beıittiń ózenge jaqyn bolýy (júrginshiler úshin de paıdaly), basqa qara jamylý, joqtaý aıtý, bata oqý (jylqy ıa túıe jetektep ákelý), as berý, saýyn aıtý týrasynda baǵaly málimetter bar.
Ybyraı Altynsarın ózi kórgen, kýá bolǵan dáýletti qazaqtyń asyn: «Mysaly, meniń ózim biletin bir baıdyń asynda 100-ge jýyq jylqy, odan áldeqaıda kóp qoı soıyldy, 30 put kúrish asylyp, onyń ústine 30 put meıiz salyndy, kelgen qonaqtardyń kóptigi sonsha, olar 200 kıiz úıge ornalastyryldy, asqa ákelingen júırikterdiń bas báıgesine 40 jylqy, 4 túıe tigildi» dep sýretteıdi. Buǵan qosa, kilem-kórpelerdi, saba-saba qymyz teńizin, múshe taratý, palýandar saıysy saltanatyn aıtsańyzshy!
Bul eńbeginen keıin 1879 jyly Rossııa geografııalyq qoǵamy Orynbor bóliminiń №1 sandy jazbalarynda «Orynbor vedomstvosy qazaqtarynyń quda túsý, qyz uzatý jáne toı jasaý dástúrleriniń ocherkinde» qyz aıttyrý mánisi (kóregen atalarymyz tekti taıpalardan qyz aıttyrǵan, osynaý uly ıdeıanyń ıesi Esim han eken), qalyń mal narqy, qyz jasaýy, qudalardyń qonaq bolýy (neshe túrli qyzyqtar jasalýy), kádeler úlestirý, yrymdar (qyz qashar, kempir óldi, ıt yryldar, kórpe qımyldatar, sút aqy, neke qııý sharty, syńsý), jyrshylardyń betashary, sálem salý, otqa maı quıý, jas kelinniń sóz saptaý mádenıeti (tuspaldap aıtý) jik-jigimen, ret-retimen sıpattalady.
Uly dalanyń qyran daýysty darabozy, ilim-bilimniń qazynasy, ultynyń tileýqory Y.Altynsarın ádebı-mádenı, tarıhı, ǵylymı dárejesi joǵary «Qazaq hrestomatııasyn» (Orynbor, 1879, 111 bet) qurastyrdy. Ol «halqymyz óz tilindegi ǵylymı oqý quraldaryna asa sýsap otyrǵanyna», «paıdaly nárseniń bárine jany qumar halqymyzǵa», «bizdiń árqaısysymyzdyń da boryshymyz ekenin» jete, jetik uǵyna otyryp, janqııarlyqpen qyzmet etýimiz durys deıdi.
Sahara elindegi bilim berý júıesi tarıhyndaǵy ataqty hrestomatııada eltaný, jaratylystaný, el basqarý ónegesi, jer taný, sheshendiktaný, shejiretaný, dúnıetaný, tulǵataný, kásipshilik, óner-bilim, ulttyq tálim-tárbıe, minez-qulyq jaıynda tapqyrlyqqa, tuspal-ısharatqa, danalyqqa, izgilikke, ulttyq rýhqa qurylǵan meılinshe jınaqy, maǵynaly, qyzyqty támsilder men mysal áńgimeler jınaqtalǵan. Taqyryptyq aýqymy da, tarıhı-geografııalyq sheńberi de eresen. Zamandar men dáýirler sóıleıdi. Yqylymdar til qatady. Arab, parsy, aǵylshyn, orys, qazaq, fransýz halyqtarynyń ómirinen tańdalyp alynǵan derek-málimetter bar. Mysaly, aǵylshyn eliniń Broýn deıtin bilimdar ustasy órmekshiniń órmegin kórip, tireýsiz kópir salýdyń jobasyn jasaýy ıaǵnı darııanyń ústine eki uzyn shynjyr tartyp, ortasyna taqtaı tósep, eki jaq basyna baǵana ornatyp kópir turǵyzǵan. («Zerektik»). Kóre bilý óneri, oı júgirtý, zeıin-zerdege toqýdyń áseri qandaı.
Y.Altynsarınniń «Taza bulaq» deıtin tóltýma áńgimesiniń kórkemdik-pálsapalyq qyrlary ne degen baı, baıtaq. Úsh jolaýshy bulaq basynda «Áı, jolaýshy, bolsań osy bulaqtaı bol!» deıtin jazýdyń shynaıy maǵynasyn úsh túrli deńgeıde túsindiredi: 1) Sen de, adam, tynbaı qyzmet qyl, eshýaqytta jalqaýlanyp toqtap qalma, sóıtseń, aqyrynda, sen de zoraıyp muratyńa jetesiń degeni me dep bilemin. 2) kim-kimge de bolsa daıar, raqattandyrady, sýsynyn qandyrady, aqy dámetpeıdi, bireýge jaqsylyq isteseń, ol jaqsylyǵyńdy eshkimge mindet etpe degeni-aý. 3) bulaqqa qarasań, kún tússe kúnniń, shóp tússe shóptiń sáýlesin kóresiń, kóńiliń sol reýishti syrtqa ashyq kórinip tursyn degeni me deımin.
Adamnyń jasaǵanyn, istegenin ekinshi adam da jasaıdy. Tabıǵat adam balasyna mol múmkindik, qabilet bergen. Esti bolý – múmkindikterińdi jumsaı bilý. Bul rette «jesirge baıdaı, jetimge atadaı» «Luqpan ákim» támsilinde «qol – jumsaý úshin, kóz – kórýge, qulaq – estýge, aqyl – oılanýǵa» jaralǵan deıtin ǵıbrat bar. Rýhanı jetilýge, kemeldik bıigine jetkizetin osynaý jaratylys darytqan qasıetter.
Ar-ojdanǵa, rýhyńa kórkemdik áseri erekshe taǵylymdy támsil-mysaldardy aqıqat pen ádildik semserin muqııat ustap, halyqtyń oılaý pálsapasynyń, kózqarasynyń, dúnıetanymynyń, maqsat-muratynyń belomyrtqasy etken Y.Altynsarın ádildik týrasynda tebirenedi: «Petr patsha jáne graf Sheremetev jaýlap alǵan jerlerden jer beripti-mis. Osyndaı jerdiń bireýi Rıga qalasynyń bir beıkúná adamyna tıisti jer eken, baryp patshaǵa shaǵymdanypty:
«Ne kúnám bar, jerimdi bireý alǵandaı? – dep.
Patsha aryzyn tyńdap bolyp, aıtty:
– Aryzyń durys bolsa, tıisti qazylarǵa (sotqa) aryz et.
Ol kisi aryz berdi:
– Menshıkov degen knıaz jerimdi tartyp aldy, – dep.
Qazylar aryzyn alyp surap edi, Menshıkov jaýap berdi, ol jerdi maǵan nagradqa patsha berdi dep. Qazylar Petr patshaǵa da habar berip, patsha ózi de keldi. Patshadan da jaýap surap bolyp, aqyrynda qazylar:
– Petr patshanyń bul isi durys emes, nahaq bireýdiń jerin nagradqa beripti, – dep, jerdi ıesine qaıtarýǵa buıyrysty.
Patsha bıligin estip bolǵan soń, túregelip qazylardyń betinen súıipti:
– Ádildikterińe Alla razy bolsyn, – dep jáne sol jerde aıtty deıdi:
– Zakonǵa men munsha kóngenimde, bótender kónbestik etýdi oıynan shyǵarsyn!» («Petr patshanyń tergelgeni»).
Y.Altynsarınniń qaı áńgimesin oqysańyz da mazmun, ıdeıa, til, stıl, oıshyldyq jaǵynan minsiz. Qazaqtyń jańa jazba ádebı tiliniń sharttylyqtary saqtalynǵan. Jyraýdyń ıakı bıdiń tilindeı jutynyp tur. Aıtalyq, «Qara batyr» ertegisi bastan-aıaq tal jibekteı órilgen, kúıdeı kúmbirlep tógilgen jyr ispetti.
Ybyraıdyń hrestomatııasy «Máktýbat» degen atalymmen 1889,1896 jyldarda Qazan qalasynda jarııalanǵan. Sonan soń «Orys tilin qazaqtarǵa úıretý týraly bastaýysh qural» (Orynbor, 1879) eńbegi jaryqqa shyqty.
«О́nerli órge júzedi» deıtin el qaǵıdatyn ustanyp, rýhanııat shyraqshysy 1880 jyldyń qańtarynda «Qazaq» gazetiniń 4 bólimnen turatyn 1-shi nómirin shyǵardy. Jalǵastyrýǵa otarshyldyq saıasat mursha bermedi.
Oıshyl ustazdyń tizbek-tizbek jóńkilgen zamana kóshinde kónermeıtin, eskirmeıtin uly, qýatty ıdeıalary eldiń, memlekettiń, halyqtyń kórkeıýine máńgilik maǵyna darytary sózsiz. Olar:
«Halyq mektepteri úshin eń kerektisi – oqytýshy: tamasha jaqsy pedagogıka quraldary da, eń jaqsy úkimet buıryqtary da, ábden muqııat túrde júrgiziletin ınspektor baqylaýy da oqytýshyǵa teń kele almaıdy».
Ustazdyń aýdıtorııamen baılanysy haqynda mynadaı tujyrymdy paıymdaýlar órbitedi: «oqýshylardan oqyǵandaryn qaıtalap surap otyrý qajet», «balalarmen sóıleskende ashýlanbaı, jumsaq sóılesýi, árbir nárseni de yqylaspen, túsinikti etip túsindirý kerek, mánerli sóz, orynsyz termınderdi qoldanbaý kerek» («Aqtóbe eki klastyq mektebiniń meńgerýshisine nusqaý hat»).
Ultyn, urpaǵyn, topyraǵyn kıe tutý, óbip-meıirlenip súıý, qyldyń ushynda, ustaranyń júzinde júrse de, otarlyq ezginiń tutqynyna qamalsa da, tunshyqsa da ot júregimen, oman darııa bilimimen kórkem qyzmet jasaý – Ybyraı Altynsarınniń mashyq-daǵdysy. 1862 jyly N.I.Ilmınskııge jazǵan hatynda «qazaqtyń tabıǵı tilin buzatyn tatarızmge» jáne shalaǵaı moldalarǵa qarsylyq kórsetedi, «taza qazaq tiline jaratylys tarıhynan bir nárse aýdarǵan bolar edim» dep aǵynan aqtarylady. Taǵy bir hatynda (1862 jyl, 26 qańtar): «Meniń oıymsha, kóńildiń hoshy, baqyt degenniń bári de ata-babanyń ómir súrgen jáne jerlengen jerinde, týǵan oshaǵyńnyń basynda jaqsyraq, al qaıǵy degenniń qandaıy da, tipti, ajaldyń ózi de sol jerde jeńil bolatyn sııaqty». Sondaı-aq óziniń ustanymyn, murat-maqsatyn, rýhanı sulýlyqqa jetý armanyn bylaısha málimdeıdi: «Men azdy-kópti qazaq halqyna ǵana paıdaly bola alamyn», «jaqsy adamdarmen tanys bolý, ózimniń aqyl-oıymdy, bilimimdi arttyrý – munyń bári de meniń saǵat saıyn oılaıtyn oıym edi».
Oqymysty-pedagog Ybyraı Altynsarınniń 1884 jyly Qazan ýnıversıtetiniń baspahanasynda basylǵan «Sharıat-ýl-ıslam» (Musylmanshylyqtyń tutqasy) deıtin eńbegi, ózi aıtqandaı, qazaq jurtyna baǵyshtap, qazaq tilinde bilimdarlyqpen jazǵan dinı (bul negizinde «ádet-ǵuryp, qaryz, jol, ult» nemese Allanyń joly degen maǵynada qoldanylǵan) hám ǵylymı shyǵarma. Aldymen dinı zań ǵylymdarynyń eń joǵarǵy shyńyna shyqqan ǵulamalardyń (mýjtarıdın), sonymen qatar óz zamanynyń ǵylymı qundylyqtaryn, atap aıtqanda, fransýz ǵalymy Reklıýdiń «Ýaqyt, qurlyq jáne muhıt», Krıýgerdiń elementarlyq fızıkasyn, Gerdtiń mınerologııasyn, Olıverdiń botanıkasyn, Konstantınovıchtiń hımııasyn, Sent-Ilerdiń zoologııasyn, Fıgeniń jańalyqtaryn, Pýskovıchtiń geografııasyn, Zobovtyń tabıǵattanýyn muqııat túsinip qabyldaǵan, ustazdyq eńbeginde sheberlikpen túsindirgen, tolyq paıdalanǵan. Sóıtip, ǵasyrlyq oı-tájirıbelerdi bolmysyna, rýhyna sińire otyryp, «Ámın! Qudaıa qabyl et!» dep, «Jer ústindegi múlikterdiń», «Kók ústindegi perishtelerdiń ıesi», «Artyqshylyqtardyń ıesi» Jaratqan Ieniń qudiretin, Qurannyń uly ıdeıalaryn, jaratylystyń jumbaǵyn, ǵalamnyń ǵalamat úılesimmen oılastyrylǵanyn kelisti baıandaǵan: Allanyń ámir-qudiretimen paıǵambarymyz «adamzatqa túzý joldy úıretip, shyn Qudaıyn tanytyp, shyn dinniń hám dúnıeniń ǵylymdaryn kórsetip berip edi» dep jazady. Jáne de ol musylman memleketin negizdeýge qatysqan ashabtarymen, musylmandyq quqyqty minsiz meńgergen ǵulamalarymen «taza qulyq, jumsaq shyryn sózderimen» ǵıbrat aıtyp, halyqty izgilik pen týralyqtyń, tazalyq pen ádildiktiń jolyna nusqaǵanyn bajaılap paıymdaıdy.
Allanyń ádileti, bilimi, ǵylymy, dini, esebi, júıeli áreketi, ǵaıypty boljap bilýi, adamzatqa iltıpaty, nyǵmetteri, jaratýshylyq energııasy, máńgiligi, aıqyn kóregendik ǵıbrattary teńdesi, teńeýi joq qubylys. Osy oraıda Y.Altynsarınniń kórsetýinshe, «bul dúnıedegi zat, mahluqtardyń bárin de eń áýeli barlyqqa keltirýge eshkimniń járdemine muqtaj emes bir Ieniń barlyǵynda esh shek – shúbá joq bolsa kerek. Eger bireý surasa: Qudaı taǵalanyń birligine ne dáleliń bar?» dep, jaýap bermek kerek: buǵan da eki túrli dálelimiz bar, biri – naqlı, biri – aqlı. Naqlı degenimiz sol – Qudaı taǵala Kálám sharıfte buıyrdy: (láý kána fıhıma álıhatan ılla allaha lá fasadata) ıaǵnı «jerde, kókte Alladan basqa taǵy Alla bolsa jer, kók buzylar edi» degen. Aqlı degenimiz sol – jerde, kókte eki qudaı bolsa bir-birine qarsy kelýi múmkin bolar edi» degen turlaýly tujyrym jasaıdy.
Bilimpaz «ıman» uǵymynyń qasıetterin bilgirlikpen salmaqtaıdy, naqtylaıdy. «Áýeli ımandy bolyp, ol ıman degen ne ekenine túsinip, túsingen soń sol ıman ishindegi sózderdi sheksiz shyn kóńilmen durys dep bilgen kisini musylman dep ataıdy. Sonyń úshin Qudaı taǵalanyń pendelerine paryz etken paryzdarynyń eń áýeli ıman bolsa kerek. Imannan soń din ǵylymy dúr. Din ǵylymy eki jol kórsetti: bir joly – osylaı bar dep buıyrǵan joly, ekinshisi – bul jolǵa túspe dep tyıǵan jol. Áýelgi joldyń baratyn ushy – ujmaq, sońǵy joldyń ushy – tamuq».
Y.Altynsarınniń «ıman» bitimi týrasyndaǵy jiktemesi de tereń syrǵa, mánge ıe: «Imannyń eki maǵynasy bar: biri – til maǵynasy. Til maǵynasy degenimiz – árkim tilmen aıtyp rastamaq. Máselen, musylmanshylyǵymyzǵa bas kýálik – sózimiz nemese arab tilinshe sháháda (týn) – ımanymyz ashhadý an lá ıláha ıllá alla ýa ashhadý anna mýhammadan ab-dýhý ýa rasýlýhý bolsa kerek. Iаǵnı «kýálik beremin: joqty bir Qudaıdan bóten qudaı jáne kýálik beremin, Muhammed onyń quly hám elshisi ekendigine dep, sharıǵat maǵynasy rastaǵanda ol ımandy kóńilmen rastamaq. Bul rastamaq degenimiz, jalǵyz Qudaı taǵala bar, Muhammed haq paıǵambar dep aıtý ǵana emes, paıǵambardy alaıhı-s-salamnyń Alla taǵala janbýnan alyp kelgen qansha paryz buıryqtary bolsa, máselen, namaz, rýza reýishti, osylardyń bárin de tilmen ras dep aıtyp hám shyn kóńilmen rastyǵyna senbek».
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory,
professor
