Táýelsizdik alǵanymyzǵa bıyl 30 jyl tolyp otyrǵanyna qaramastan, Qostanaı oblysyndaǵy eldi mekenderdiń basym kópshiligi áli kúnge deıin sol baıaǵy eski ataýynan aryla almaı keledi. Máselen, Fedorov aýdanynda 10 shaqty aýyldyq okrýg bar. Sonyń ishinde qazaqsha ataýǵa ıe bolyp otyrǵany Qorjynkól men Qosaral ǵana. Qalǵany Bannov, Voronej, Fedorov, Kostrıakov, Lenın, Novoshýmnyı, Pervomaı, Peshkov dep jalǵasyp kete beredi.
О́zge ult ókilderiniń basymdyǵyna qaramastan, aýdandaǵy oryssha atalatyn eldi mekenderdiń kóbiniń burynǵy qazaqsha tarıhı ataýlary bar. Bul tarıhı ataýlar týraly qundy derekter belgili tarıhshy ǵalymdar Amanjol Kúzembaıuly men Erkin Ábil bastaǵan zertteý toby júrgizgen úshjyldyq ǵylymı ekspedısııanyń nátıjesinde 2010 jyly jaryq kórgen «Qostanaı oblysynyń tarıhı toponımıkasy» jınaǵynyń ekinshi tomynda kezdesedi. Bul eńbekte HH ǵasyrdyń basynda óńir toponımıkasyn zerttegen F.Sherbına bastaǵan ekspedısııa qaǵazǵa túsirgen Fedorov, Qarabalyq, Qostanaı aýdandaryndaǵy baıyrǵy jer-sý ataýlary kórsetilgen. Mysaly, Sherbına qazirgi Fedorov aýdanynda jatqan Keńaral bolysynda Jańǵabyl toǵaı, Qabyltoǵaı, Bestamaq, Aqsýat-Qarasý, Qaratoǵaı, Shańyraqtoǵaı, Jolbarys, Oljabaı, Tursynbaı ózek, Jaraǵash, Shańyraq, Qaraǵozytoǵaı, Keńtoǵaı, Boqtybaıtoǵaı, Aqsýat, Aqtóbe, Qarakóń, Jylandy, Qosaral, Jarqaıyń, Medeýbaı, Ashykemer, Iirimqarasý, Tineıtoǵaı, Qyzylsharpy, Dáýletsaı, Qyzyltoq, Sasyqaǵash, Tolysaı, Tuıǵynaǵash, Uıalytomar, Tyshqaqsaı, Shoqterek, Qashqynbaısaı, Bapansaı, Borsyqbaısaı, Naımanqystaý, Usaq, Jyńǵyldysaı, Úńgir, Qarajar, Quttybek, Tereńsaı, Besqaıyń, Esimbaıtúbek, Kókaıyl, Aljansaı, Jaryqkól, Balyqtykól, Kishkenekól, Úlkenkól, t.b. aýyldardyń qonystanǵanyn jazady. Búginde bul ataýlardyń bireýi de joq.
– 1913 jyly F.Sherbına bastaǵan statıstıkalyq ekspedısııa shyǵyp, sol aımaqtaǵy eldi mekenniń bárin qaraǵan. Sol eńbekte kórsetilgen jer attaryn túgeldeı kórsettik. Sosyn keńes ókimeti alǵash ornaǵan jyldary qazaq aýyldaryn biriktirip, keńshar quryp, onyń atyn oryssha qoıǵan. Biz kórsetken qazaqy jer ataýlary osyndaı tásilmen joıylǵan. Qostanaı óńirindegi qazaqtar men ózge ulttardyń sany tyń ıgerý jyldaryna deıin elý de elý bolǵan eken. Tyńnan keıin 70 paıyzdan astamy ózge ult bolyp, Torǵaı halqyn qosyp eseptegende 20 paıyzdan sál asatyn ǵana qazaq qaldy, – dedi jınaqtyń avtory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Amanjol Kúzembaıuly.
Ǵalymnyń aıtýynsha, F.Sherbına ekspedısııasynyń maqsaty qazaq jerin sharýashylyq otarlaýdyń aýqymyn keńeıtý, osy maqsatta aýyl sharýashylyǵyna qolaıly jerlerdi izdestirý bolǵan. Sondyqtan ekspedısııa sol kezdegi jer-sý jaǵdaıyn jan-jaqty sıpattap, meılinshe dál málimet berip otyrǵan. Bul málimetterdiń ishinde qazirgi Fedorov pen Qarabalyq aýdanynda ornalasqan Taldykól, Qaraqopa, О́zenkól, Súliktikól, Sorkól, Bıkelek, Baıtemir, Meńdijasar, Shyńdaq, Jáńgirkól, Toqtas, Joljúrgen, Jaqsy, Jarkól, Aldar, Shyǵyr, Úlken Bórili, Dámdiózek degen ózen-kól ataýlary da kezdesedi.
Bul ataýlardyń deni, ókinishke qaraı, keıingi resmı qujattarda kezdese qoımaıdy. Tek atadan balaǵa aýyzsha taraǵan halyqtyń tarıhı jadynyń jańǵyryǵynda ǵana qalǵan. Bul jerde ótken ǵasyrlarda ornaǵan jańa qoǵamnyń qazaq dalasyna óreskel óktemdikpen kelip, nátıjesinde baıyrǵy halyqtyq qundylyqtardy tabanǵa taptap, ulttyq tarıhymyz ben jer-sý ataýlaryn barynsha kómeskilendirip, joıyp jibergenin qaperden shyǵarmaý kerek. Sondyqtan ult tarıhynyń sol kezeńindegi aýyzeki derekterdiń jazba derekke para-par mańyzǵa ıe ekenin eskerýimiz qajet.
2010 jyly Fedorov aýdanyn aralap shyqqan A.Kúzembaıuly ekspedısııasy jergilikti turǵyndardyń aýzynan aýdandaǵy birsypyra eldi mekenderdiń baıyrǵy ataýlaryn jazyp alǵan. Mysaly, 1928 jyly týǵan Myrzaǵalı Ábdirahmanov degen aqsaqal 1950 jyldarǵa deıin aýdandaǵy Ýkraın aýyldyq keńesiniń quramynda Qarashakól, Nazar, Salamat, Talas degen aýyldardyń bolǵanyn aıtady. Bul kisiniń sózinshe, qazirgi Traktovyı aýyly buryn Batpaqkól dep atalǵan.
1932 jyly Fedorov aýdanynyń Taılan aýylynda týǵan Andreı Ábdiraqaev degen kisiniń aıtýynsha, aýdandaǵy Keńaral bolysynyń tóńireginde ujymdastyrý jyldary quryp ketken Taqtaı, Sháki, Myrza, Baıqaıyń, Taılan aýyldary bolǵan. «Baıqaıyn aýylynan Keńaral aýylyna kele jatqan jolda Taılan, Úı, Tyran, Bekarystan, Erýbaı zırattary bar. Ol jerlerde erterekte qazaqtyń aýyldary boldy. Mysaly, 1940 jyly Tyran aýyly men Taılan aýylyn jerimen birge qosyp jiberdi. Biraq Taılan aýyly 1945 jylǵa deıin turdy. Biraq bul qazaq aýyldary joıylyp ketse de, Toryatólgen, Tuıaqbaı túbegi, Jańbyrshy túbegi, Araltoǵaı, Qaraǵaıly, Úńgir, Amanjol, Taqtaı, Boqtybaı toǵaı, Sasyqtoǵaı, Toqtas kóli, Sýbitpesin degen jer-sý ataýlary osy kúnge deıin el esinde saqtalyp qaldy», deıdi Andreı Ábdiraqaev.
1951 jyly týǵan Fedorov aýdanynyń turǵyny Maıra Aqshaqbaeva esimdi zeınetkerdiń sózinshe, Qazirgi Ýısk buryndary Meshit aýyly dep atalypty. Keıin meshit qırap qalǵan. Osy aýyldyń kúnbatys jaǵynda Adaı kóńi degen jer bolǵan. Ol jerde Adaı rýynyń aýyldary turǵan. Sonymen qatar Baıan, Shaǵataı, Bektemir degen aýyldar, Kóldeneńsaı, Tereńsaı, Shońqasaı, Shuńqyrkól, Sarykól, Úlkenkól degen jer-sý ataýlary bolǵan.
Sondaı-aq joǵaryda atalǵan jınaqta el ishindegi kónekóz qarııalardan jazylyp alynǵan Jylandy, Baıǵara (qazirgi Lenın), Balyqty (Mınsk), Toǵyzbaı (Aralskıı), Sátirke, Bátirke, Kúntý, Úı, Ermanqul, Baızaq, Shońqa, Shilik, Qanan, Sarjaý, Tuzdykól, Shońqasaı, Turaǵash, Qosaral, Kúnsúlek, Ámirtaı, Myńjasar (qazirgi Ýspenovka), Bekelek, Talas, Shorpyldaq (Batmanovka), Tasqor, О́tep, Jaman, Tóraǵash, Qosjaltyr (Vladykıno), Kishi Baraq (Drýjba), Úlken Baraq (Pervomaıka), Baıanshoq (Trýjnık), Baltaý (Poltavka), Shartyldaq (Smırnov), Qoskól (Novoshýmnoe), Saýyt (Peshkovka), Shandyaıaq, О́ztemir, Jalpaqaǵash (qazir bul úsh aýyldyń ornynda Berezovka eldi mekeni tur), t.b. tarıhı eldi mekenderdiń ataýlary berilgen.
Kónekóz qarııalardan qalǵan estelik áńgimelerde qazirgi Fedorov aýyly turǵan mekenniń kezinde sol mańaıdaǵy kóldiń ataýyna saı Jarkól dep atalǵany aıtylady. 1927 jyly Qarabalyq aýdanynyń Esenkól aýylynda týǵan Baqytjan Jıentaev aqsaqaldyń aıtýynsha, «Fedorovka selosynyń burynǵy aty – Jarkól. Onda Fedor degen chývash Reseıden qashyp kelip, balyq aýlaǵan, sol jerden úı salǵan. Osylaısha, ol jerde halyq kóbeıe bergen. Fedorovtyń qasyndaǵy Jaman Jarkól, jary bıik, adamdar sýǵa jıi ketip otyrǵan. Jaqsy Jarkól bar. Úlken Manas kóli men Kishi Manas kóliniń arasyndaǵy jerdi Qunanshapqan deıdi».
О́ńir zııalylary Fedorov aýdany men aýdan ortalyǵy ornalasqan eldi mekenniń tarıhı ataýyn qalpyna keltirý jóninde shırek ǵasyrdan beri aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Alaıda odan esh nátıje joq. О́kinishke qaraı, qazir bizge qadymnan qalǵan Jarkól ataýynan góri Fedor jaryqtyqtyń esimi qundyraq bolyp tur.
Al endi «Fedorov ataýy qalaı paıda boldy?» degen saýalǵa jaýap alǵyńyz kelse, aýdan ákimdiginiń resmı saıtynan «HIH ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary Jaman Jarkóldiń jaǵasyna Fedor esimdi mordva balyqshy qonystanǵan eken. 1894 jyly Fedordyń qonysynda Troısk pen Qostanaı poshta jámshik traktiniń úshinshi taratý beketi salynady. 1900 jyly Jarkóldiń jaǵasynda Fedorov degen jańa eldi meken paıda boldy» degen jutańdaý málimetti oqısyz.
Taıaýda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Til saıasaty komıteti oblystyq til basqarmasyna Qostanaı óńirinde týyp-ósip, búkil sanaly ǵumyryn ultqa qyzmet etýge arnaǵan 43 Alash qaıratkeriniń tizimin jiberip, osy kisilerdiń esimin el esinde qaldyrý qamyna kirisýdi usynypty. Alaıda jergilikti quzyrly organdar olardyń bárine birdeı ataý bere almaımyz dep otyr. Alaıda talpynys joq emes, bar.
– Burynǵy tarıhı jer-sý ataýlaryn, tarıhı tulǵalardyń esimderin jańadan zerdeleý maqsatynda onomastıkalyq komıssııa músheleri ataýlardy taǵy bir pysyqtap, byltyr 71 tarıhı jer-sý ataýyn Til saıasaty komıtetine tarıhı jer-sý ataýlary men tarıhı tulǵalar tizimine engizýge jibergen edik, onyń 23-i tizimge endi. Mysaly, qazirgi Rýdnyı qalasyn Sarybaı dep ózgertý týraly usynys berildi, mundaǵy iri ken orny turǵan jerdiń tarıhı ataýy Sarybaı bolǵanymen, oǵan Sokolov ataýy qosarlanyp atalyp keledi, Lısakov qalasynyń ornynda kezinde Naýryzbaı degen eldi meken bolǵan. Al Jarkól tyń ıgerý jyldary Fedorov bolyp ketken, Beıimbet Maılın aýdanyndaǵy qazirgi «Varvarınka» kenishi turǵan jer Kórpeli dep atalǵan. Sondaı-aq Qarabalyq aýdanyndaǵy Slavenka buryn Qaraǵaıly dep atalǵan. Osy aýdandaǵy Beloglınkanyń tarıhı ataýy – Myńbaı. Meńdiqara aýdanyndaǵy Molodejnyı buryn Qyzylqoja, Uzynkól aýdanyndaǵy Arzamas eldi mekeni Quttykól, osy aýdandaǵy Kazankanyń burynǵy ataýy Sarybalyq, Pılkıno – Ulpan, Ksenevka – Qaırankól, janymyzda turǵan Qostanaı aýdanyndaǵy Aleksandrov – Shektibaı, Novoselov – Qastek, Beıimbet Maılın aýdanyndaǵy Lenıno – Baıǵara, Denısov aýdanyndaǵy Alshanovka – Alshyn dep atalǵan. Munyń syrtynda, taıaýda ǵana Til saıasaty komıteti 5 tarıhı tulǵanyń tizimin surady. Ony biz 2 naýryzda jiberdik. Bul tizimde 1916 jylǵy Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóterilisiniń kósemi Ábdiǵapar Janbosynuly, Derbisáli Berkinbaev, Eldes Omarov, Muhametjan Qarabaev, Nurjan Naýshabaıuly sııaqty tarıhı tulǵalar bar. Bul kisilerdiń esimderin eldi mekenderge, kóshelerge, mektep, kitaphana, aýrýhana, mádenıet úıi sııaqty nysandarǵa berýge bolady.
2008 jyly oblystyq ákimdiktiń qoldaýymen Qostanaı óńiriniń tarıhı toponımıkasyn zertteý maqsatynda tarıh ǵylymdarynyń doktory, belgili ǵalym Amanjol Kúzembaıuly, ólketanýshy ǵalym Qýanysh Ormanov, ǵalym Raýan Baıdaly bastaǵan ǵylymı-zertteý toby qurylyp, oblystyń búkil eldi mekenderin aralap, kónekóz qarııalardyń aýzynan jer-sý ataýlaryna qatysty kóptegen derekterdi jazyp alǵan. Odan keıin ǵylymı jumys toby Reseıdiń shekaralas jatqan qalalaryna baryp, arhıv málimetterin, eski kartalardy taýyp ákelip, salystyra otyryp, óńirdegi eldi mekenderdiń kóbiniń tarıhı ataýlary bolǵandyǵyn rastap shyǵardy, dedi oblystyq tilderdi damytý basqarmasy onomastıka jáne kórneki aqparattar monıtorıngi bóliminiń basshysy Jarasqan Naýryzbaev.
– Biz eldi meken ataýlaryn ózgertetin kez keldi dep aıtamyz ǵoı. Biraq qazir kóp aýyldarda ózge ult ókilderiniń úles salmaǵy áli de bolsa basym. Sondyqtan bul máseleni jalpyhalyqtyq talqyǵa salý erterek. Ony basqasha ózgertýge bolady. Mysaly, kezinde Semıpalatınsk solaı ózgerdi ǵoı. Elbasynyń ózi bardy da, «Semeı degen sóz qulaqqa jaǵymdy estiledi», – dep, sharýany bir-aq kúnde tyndyrdy. Al qazirgideı kópshiliktiń talqysyna salatyn bolsaq, utylamyz. 2017 jyly Qostanaı aýdanyndaǵy Davydenovka aýylynyń ataýyn áýpirimdep júrip Eńbek dep ózgerttik. Kishkentaı ǵana aýyldyń atyn ózgertemiz dep úsh saǵat otyrdyq. Turǵyndar qarsylyq bildirip, miz baqpaı otyryp aldy. Aýyldan qalaǵa áldeqashan kóship ketken kári kempirlerge deıin keldi. Negizi, jıynǵa osy aýylda resmı tirkelgen adamdar ǵana qatysýy kerek. Sóz sóılegenderdiń kóbiniń kóship ketken adamdar ekenin keıin bildik. Men eki ret shyǵyp sóıledim. Artta otyrǵandar shýlap sóıletkizbeı, polısııa kelip tártipke shaqyryp, aqyry daýysqa salyp, azǵantaı ǵana basymdyqpen Eńbek dep ózgerttik. Endi árbir eldi mekendi osyndaı jolmen ózgertsek, oǵan bizdiń ómirimiz jetpeıdi, – dedi A.Kúzembaıuly.
Ǵalymnyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta jer attaryn ózgertýdiń jańa erejesin engizý kerek. Ol ereje boıynsha eldi mekenniń ataýy aýdandyq máslıhattyń sheshimi arqyly ǵana ózgerýi kerek. Turǵyndardy jınap, olardyń pikirimen sanasýdyń keregi joq. Turǵyndar jıynynyń paıdasynan zııany kóp. Bir aýylda uıyp otyrǵan jurt mundaı jıynnan keıin ekige bólinip ketedi eken.
Onomastıka máselesimen kópten beri aınalysyp kele jatqan tájirıbeli ǵalymnyń bul usynysy qoldaý tapsa, Qostanaı óńirindegi siresip turǵan kirme ataýlardyń kóbesi sógilip, qunarly topyraqqa túsken soqa tisi joıyp jibergen qazaq aýyldarynyń baıyrǵy ataýlary qaıta tirileri anyq.
