Pandemııa bastalǵan kezde muǵalimderdiń 60%-dan astamy sıfrly tehnologııalardy oqý prosesine ıntegrasııalaý úshin tehnıkalyq jáne pedagogıkalyq daǵdylardyń bolmaýyna baılanysty qashyqtan oqytý formatyna kóshýge daıyn bolmady. Jańa syn-qaterler jumys pen ózara is-qımyldyń jańa nysandaryn tabýdy talap etti. Bir jyldan keıin sarapshylar muǵalimderdiń ózgeristerge tez beıimdelip, tájirıbesin tolyqtyra túskenin aıtýda. Mine, bilim berýdegi basty trendter, mektep róliniń ózgerýi, muǵalimderdi transformasııalaý, sıfrlandyrý jáne postkovıdtik kezeńdegi oqytý jaıy «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» derbes bilim berý uıymy uıymdastyrǵan «Jańa jaǵdaıdaǵy bilim berý: pandemııa sabaqtary» taqyrybyndaǵy dóńgelek ústel barysynda talqylandy. Ybyraı Altynsarınniń týǵanyna 180 jyl tolýy aıasynda ótken basqosýda «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU basqarma tóraıymy Kúlásh Shámshıdınova bilim berýdegi jańa jaǵdaıdyń oryn alýyna jańa tehnologııalardyń qarqyndy damýy jáne ekonomıkaǵa (óndiriske) jyldam engizilýi, sondaı-aq kúızelister men belgisizdikke tózimdilik nátıjesindegi keleshektiń beınesi yqpal etip otyrǵanyn atap ótti.
Bilim berý ekonomıka men qoǵamdyq ómirde bolyp jatqan sıfrly transformasııadan ótýi kerek. Sıfrly transformasııa bilim berýdiń barlyq deńgeıine áser etedi jáne onyń barlyq qatysýshylary – oqýshylar, muǵalimder, basqarma qyzmetkerleri, sonyń ishinde ata-analar men jumys berýshiler, saıasatkerler men qoǵam ókilderiniń belsendi qatysýynsyz tipti múmkin emes. Bul jumysty bir-birimen baılanysty úsh úlken baǵytqa bólýge bolady: bilim berýdiń sıfrly ınfraqurylymyn damytý; sıfrly baǵalaýdy qosa alǵanda, sıfrly oqý-ádistemelik materıaldardy, quraldar men servısterdi damytý; oqý jumysyn uıymdastyrýdyń jańa modelderin ázirleý jáne taratý. Jetekshi sarapshylardyń pikirinshe, birinshiden, oqýshylardyń aqparattyq saýattylyǵyn, synı jáne kreatıvti oılaý daǵdylaryn, jahandyq quzyrettilikterin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan bilim berý baǵdarlamasy, ekinshiden, oqý prosesin uıymdastyrý, úshinshiden, mektep sıkliniń barlyq pánderi boıynsha baǵalaý jáne keri baılanys júıesi, tórtinshiden, oqý prosesiniń barlyq qatysýshylarynyń bilim sapasy úshin jaýapkershilikti damytýǵa yqpal etetin jeke kózqarasy men táýelsizdikti qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan oqytý ádistemesi men tehnologııasy, besinshiden, jasandy ıntellekt tehnologııalary men saraptamalyq júıelerge negizdelgen, oqýshylardyń negizgi jeke erekshelikterine «beıimdele» alatyn, ártúrli múmkindikteri men qabiletteri bar balalardyń materıaldy sátti ıgerýin qamtamasyz etetin túbegeıli jańa sıfrly oqý-ádistemelik keshender, altynshydan, kez kelgen jerde dostyq shyraıly, tehnologııalyq, qaýipsiz bilim berý ortasy, jetinshiden, esep berýdi túbegeıli jeńildetý jáne muǵalimder men oqý oryndarynyń basshylary úshin kúndelikti jumys túrlerin azaıtý zamanaýı tehnologııalyq sheshimder máselesi bolmaq. Álem tórtinshi ındýstrııalyq revolıýsııanyń tabaldyryǵyn attady. Sıfrly tehnologııalar tarapynan qoldaý tapqan ózara is-qımyldyń jańa modelderi men ssenarııleri keńinen taralýda.
Pandemııaǵa baılanysty ekonomıkalyq quldyraý jaǵdaıynda tehnologııanyń taralýy jedel qarqyn aldy. Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń derekteri boıynsha, 2025 jylǵa qaraı adamdar men mashınalar arasyndaǵy jumys kólemi teń bólinetin bolady. Eski mamandyqtar tez joǵalady. Mektep budan bylaı ózgerissiz qala almaıdy, onyń basty mindeti – adamzatty oqýǵa úıretý. О́ıtkeni ómir boıy oqý – qazirgi zamannyń basty talaby.
– Pandemııa Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan beri mektepterdiń jappaı jabylýyna ákeldi. Bir túnde onlaın rejimge májbúrli túrde kóshý, bilim berýdiń ádettegi mektep qabyrǵasynan tys bolýy bizge úlken soqqy boldy. Árıne, bárimiz – mektepter, otbasylar, memlekettik organdar oǵan daıyn bolmadyq. Biraq bul turǵydan da aıtar oń jetistikterimiz bar, biz tez baǵdarlandyq, barlyq áreketterimizdi, múmkindikterimizdi úılestirip, onlaın oqytýdy bastadyq. Iá, qıyndyqtar boldy, áli de bar. Biz qysqa ýaqyt ishinde kenetten belgisizdik jaǵdaıynda ómir súrýdiń mańyzdy mektebinen óttik. Oqý prosesine biriktirilgen baǵalaý derekterin jınaý jáne taldaý óte mańyzdy, bul oqýshyǵa óziniń jeke progresin kórýge, al muǵalimge oqýshy odan qandaı pedagogıkalyq kómek kútetinin túsinýge múmkindik beredi. Eger sabaqta muǵalim oqýshynyń qajettilikterin anyqtasa, onda ákimshilik deńgeıinde mektep ár muǵalimniń ereksheligi nede jáne oǵan qandaı qoldaý qajet ekenin túsinýi kerek. Barlyq oqýshylar qaı mektepte oqıtynyna qaramastan, joǵary bilikti muǵalimderden bilim alýy kerek, – dedi K.Shámshıdınova.
Bul pikirdi Lıtvadan onlaın qosylǵan dóńgelek ústeldiń qatysýshysy – Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankiniń sarapshysy Darıýs Radkıavıchıýs jalǵastyrdy. О́tken jyldyń kókteminde birinshi lokdaýnnyń barlyq qıyndyqtaryn bastan keshirgen ol balasyna ózi sabaq berý týraly sheshimge kelgen. Sarapshy ıntegrasııalanǵan oqytý jaǵdaıynda bul qıyn emes ekenin alǵa tartady. Ol tipti mektep muǵaliminiń qatelikterin baıqap, ony der kezinde, birlese otyryp túzetkenderin aıtady:
– Balalardy oqytýda mektep pen qoǵamnyń róli qanshalyqty ózgergeni týraly kóp oılandym. Aldymen burynǵy jaǵdaıǵa oralǵym keledi, óıtkeni ol kovıdke deıin de aıtarlyqtaı ózgergen bolatyn. Iаǵnı sońǵy 5-10 jylda basymdyqtar ózgerdi – bala mektepke bilim alý úshin barmaıdy. Birinshi kezektegi basymdyq – áleýmettik qyzmetter. Eń basty orynǵa ata-analardyń jaǵdaıy men jaılylyǵy shyqty. О́ıtkeni olardyń árqaısysy balalardan demalǵysy keledi. Al mektep bul úshin – eń jaqsy oryn. Iаǵnı barlyq balalar mektepke bara bastady. Balanyń psıhıkalyq nemese fızıkalyq problemalary bar ma, joq pa, jalpy alǵanda, ol problemalyq bala ma, ol sebepterdiń bári negizsiz bolyp qaldy. Mektep sońǵy úsh jyldan beri ata-analar balalaryn alyp ketetin ýaqytqa, keshke deıin jumys isteıdi. Al synyptarda muǵalimder atap ótetin eń úlken másele – bul erekshe baqylaýdy qajet etetin balalar. Ekinshi basymdyq – balalardy áleýmettendirý. Ata-analar úshin balalardyń ózara qalaı qarym-qatynas jasaıtyny, bir-birin renjitpeýi mańyzdy. Balalardy tóbelespeýge ǵana emes, tipti bir-birin mazaqtamaýǵa úıretý máselesi basty nazarǵa alyndy. Úshinshi mindet qana – bilim. Kópshiliktiń tujyrymynda bilimsiz-aq kún kórýge bolady. Sebebi balalar áleýmettik baǵytty kóbirek tańdaıdy, al óte az bóligi ǵana naqty ǵylymdarǵa den qoıady. Endi jańa jaǵdaıǵa keleıik. Lıtvada bastaýysh mektepterdiń ózi bir jyl bes aı boıy jabyq tur. Bastapqyda barlyǵy «Qashyqtan oqý degen qandaı jaqsy» desti. Alaıda eıforııa aıaqtaldy. Bizdiń qashyqtan oqytýǵa daıyn emes ekenimiz belgili boldy. Kóktemde onlaın-oqytý bolǵanymen, sabaq tıisti deńgeıde meńgerilmedi, bárimiz birinshi karantındegi bilimmen kelesisine qadam bastyq. Eń jaǵymsyz pikir – eshkim onlaın mektep pen dástúrli mekteptiń arasyndaǵy aıyrmashylyqty túsinýge muǵalimge kómektespeıdi, ádistemelik jáne baǵdarlamalyq kómek joq. Biz HHI ǵasyrdyń mektepterine emes, HH ǵasyrdyń ortasyndaǵyǵa ıe boldyq. Birinshi karantındik shekteýlerden keıin balamnyń ekran aldynda eki saǵat boıy qınalyp, ata-analardyń aıtqanyn tyńdap, óziniń barlyq kúsh-qýatyn joǵaltatynyn túsindim. Oǵan úı tapsyrmasyn oryndatý úshin kóp ýaqyt pen kúsh qajet bolatyn. Ekinshi ret táýekelge barmaýdy jón kórdim. Meniń sheshimim – «homeschooling», ıaǵnı úıden ózimniń oqytýym boldy. Áke retinde Lıtvada ıntegrasııalanǵan oqytý men oqýlyqtardyń bolǵany qanshalyqty jaqsy ekenin túsindim. Bul kitaptar arqyly oqytý maǵan ońaı boldy. Shyǵarmashylyq tapsyrmalar kóp edi. Mektep muǵaliminiń qatelikterin kórdim – bala tym asyǵys. Eki aı boıy biz balanyń jazýyn, tilderdi uǵyný daǵdysyn jaqsarttyq. Mektep tapsyrmalary óte kóp, al ony tez oryndaýǵa balanyń qaýqary jete bermeıdi. Mekteptegi testilerde arhaızm kóp, ıaǵnı, ne kosmos, ne mashına, tipti traktor týraly bir sóz joq. Sondaı-aq ózimniń álsiz tustarym bar ekenin túsindim – men mýzyka sabaǵyn úırete almaımyn. Eń bastysy, oqýshy ne joǵaltady? Meniń oıymsha, ol muǵalimniń bedelin joǵaltty: ákesiniń aıtqandary kúmándi, muǵalimniń aıtqany shyndyq bolatyn. Eshbir nárse adamdardyń kózbe-kóz baılanysyn almastyra almaıdy. Oqýshy taǵy ne joǵaltady? Eń bastysy, toptyq jumysta oqýdyń óz lázzaty, oqýshylardyń bir-birinen alatyn shabyt, qýat, birlesken saıahat, demalysy joǵaldy. Al muǵalim ne joǵaltady? Bul «esprit» – shabyt, balalardyń asyr salyp oınap júrgenin, olardyń muǵalim maqtaǵandaǵy qýanyshtaryn kórý.
Pandemııa kezindegi bilim berý jaǵdaıy «panık-gogıka» – «dúrbeleń pedagogıkasy» degen mysqyl termındi dúnıege ákeldi. Qashyqtan bilim berýge kútpegen jerden kóshý oqý prosesin túbegeıli ózgertti. Muǵalimder men mektep dırektorlary, balalar men ata-analar úlken qıyndyqtarǵa tap boldy.
– Dúnıejúzilik bank sarapshylary pandemııa kezinde muǵalimderdiń rólin ózgertken eki negizgi faktordy kórsetedi. Birinshiden, bul pedagogıkanyń beıimdelýi – dástúrli synypta jumys isteıtin nárse onlaında múmkin bolmaı qaldy. Ekinshiden, pandemııa muǵalimderdiń sabaq berý, oqýshylarmen qarym-qatynas jáne ákimshilik jumys arasyndaǵy ýaqytty bólý júıesin ózgertti. Qashyqtan ótkiziletin sabaqtar qarapaıym sabaqtarmen salystyrǵanda ýaqyt boıynsha eki esege, tipti odan da kópke azaıdy. Sondyqtan oqytýshy pánniń mazmunyna kóp kóńil bólip, mańyzdysyn alǵa shyǵaryp jáne oqýshyny naqty keri baılanysqa negizdelgen óz betimen jumys isteýge durys baǵyttaýǵa májbúr boldy. Onlaın oqytýdyń mańyzdy kemshilikteriniń biri muǵalimniń aýdıtorııamen tolyqtaı emosıonaldy jáne ıntellektýaldy árekettesýine múmkindik bermeıtini, – deıdi «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» derbes bilim berý uıymy basqarma tóraıymynyń orynbasary Svetlana Ispýsınova.
Búginge deıin adamdar mektep baǵdarlamasyn kez kelgen ýaqytta jáne kez kelgen jerde oqýǵa bolady, balalar bilim ordasynan tys jerde, tipti kompıýter arqyly oqı alady degen qate senimde keldi. S.Ispýsınovanyń pikirinshe, búginde kópshiligi balalardy mektepke jiberip, alańsyz jumysqa attanatyn dástúrli túsiniktegi mekteptiń qajet ekenin túsingendeı.
– Pandemııadaǵy eń mańyzdy ózgeristerdiń biri – muǵalimderdiń sheberligi, shydamdylyǵy men shyǵarmashylyǵy úshin joǵary baǵalanýy. Muǵalim búginde ıhtıandr – adam-amfıbııaǵa uqsaıdy, ol offlaında ózin sheber sezinýi jáne ǵalamtor keńistiginde jaqsy júzýi kerek. Negizinde fantast jazýshylardyń ıdeıalary búginde shyndyqqa aınaldy jáne árıne, muǵalim aınalasyndaǵy búkil álemmen birge ózgeriske ushyrady. Bul muǵalimdi úzdiksiz kásibı túrde damýǵa májbúrleıdi, ıaǵnı transformasııa jalǵasýda.
Osy oraıda Soltústik Qazaqstan oblysy Jambyl aýdany, Qojabergen jyraý atyndaǵy orta mektep dırektory Baýyrjan Musabaev qashyqtan oqytýdyń muǵalim men oqýshy, mektep pen ata-ana, jalpy qoǵam ómirine ákelgen ólsheýsiz ózgeristerine qaramastan, basty maqsat – oqýshylarǵa tolyq bilim berý ekenin aıtady:
– Qashyqtan oqytý bilim berý prosesin túbegeıli ózgertkeni jasyryn emes. Ár mektep óz jaǵdaıyn eskere otyryp, balalarǵa tolyqqandy bilim berýdi maqsat etip qoıdy. Máselen, Qojabergen jyraý atyndaǵy orta mekteptiń tájirıbesinen muǵalimderdiń aýyzbirshiligi men jańa dúnıeni ıgerýge degen qulshynystaryn aıryqsha atap ótkim keledi. Sıfrly tehnologııany balalarmen qosa, muǵalimder de meńgerip, jumys barysynyń ajyramas bóligine aınaldyrdy. Jańa ári tyń dúnıeni ıgerý ońaıǵa soqqan joq, degenmen aýyzbirshilik arqyly bul qıyndyqty da eńserdik. Jańashyldyq jańa maqsattarǵa bastaıdy dep zor senimmen aıta alamyn.
Batys Qazaqstan oblysy Oral qalasyndaǵy D.Qonaev atyndaǵy №44 mektep-gımnazııasynyń muǵalimi, mektep jasyndaǵy eki balanyń anasy Aıjan Janatova qashyqtan oqytýǵa kóshken tustan bastap, oqytý prosesine ustaz kózimen ǵana emes, ata-ana kózimen qaraýdy úırengenin aıtady:
– Men balalarymmen birge qashyqtan oqytýdyń qyr-syryn birge meńgerdim. Qashyqtan oqytý bizdi ýaqytpen sanaspaýǵa, jańa bilimnen qashpaýǵa úıretti. Balalarymnyń oqýǵa degen qulshynystaryn joǵaltyp almaý, olardyń bilimderiniń durys baǵalanýy men úshin mańyzdy máselelerdiń biri boldy. Saǵattap kompıýterdiń aldynda otyrý, muǵalimniń bet-beınesin ekrannan ǵana kórý, synyptastarynan alshaq bolý balalarǵa aýyr soqqy bolǵany ras. Biraq bul jaǵdaıda muǵalimnen keri baılanys alýdyń mańyzdylyǵyna aıryqsha toqtalǵym keledi. Keı kezderi úı tapsyrmasyn kesh jibergen kúnderimiz boldy, biraq muǵalimder sol sátte keri baılanys ornatyp baılanysqa shyǵyp otyrdy. Bul emosıonaldyq kúızelis pen belgisizdik jaǵdaıyndaǵy oqýshy úshin eń joǵary motıvasııa.
Al Aqtóbe oblysy Temir aýdany Shubarqudyq №1 mektep-gımnazııasynyń matematıka páni muǵalimi Nurgúl Abdýl-laeva qashyqtan oqytý muǵalimdi de bir sát oqýshy rólinde kórýge múmkindik berdi dep sanaıdy:
– Qashyqtan oqytý muǵalimdi oqýshy keıpine túsirdi desem artyq aıtqanym emes. Sebebi eski kózqaras pen ádistemeden bir sátte bas tartyp, kúni keshe ataýlary beıtanys bolǵan Zoom, MS Teams Classroom, Skype platformalaryn meńgerýge týra keldi. Belgisizdik jaǵdaıynda otyrǵan oqýshynyń ár suraǵyn jaýapsyz qaldyrmaý úshin birneshe mamandyqty qatar alyp júrgen kúnderimiz de boldy. Ár jańa dúnıeniń artynda jańa maqsat pen nátıje turady. Qashyqtan oqytý oqýshylardyń ǵana emes, ata-analardyń da belsendiligin oıatty. Qoǵamǵa ustaz eńbeginiń qıyn ekenin uǵyndyryp, muǵalim mártebesin bir saty joǵary kóterdi. Qashyqtan oqytý qazirgi zaman talaby bolsa, ony uıymdastyrýda eń bastysy – elektrondy materıaldar, qashyqtan oqytýdyń dıdaktıkalyq jasalymy, pedagog-úılestirýshilerdi daıyndaý. Bul biliktiligi joǵary, zııatkerlik jáne kásibı deńgeıi damyǵan, halyqaralyq dárejedegi básekege tózimdi qoǵam qurýǵa zor kómegin tıgizedi.
Ǵalym, oqytýshy, bestseller avtory, balalardyń baqyty men ıgiligi jónindegi sarapshy Endı Koýp qatysýshylardy tynyshtyq revolıýsııasy, ıaǵnı baqyt revolıýsııasyna sapar shegýge shaqyrdy. Ol jyldamdyǵy edáýir artqan ózgeristerdiń qajettiligin naqty mysaldarmen dáleldeı tústi:
– Biz – pedagogter, ózgeristerdiń jaqyndap kele jatqanyn jáne onyń aýqymy keń ekenin sezemiz. Bul adamdy qajytady. Mundaı yrǵaqta psıhıkalyq aýrýlar, kúızelý ómir súrý normasyna aınalady. Jalǵyz sheshim oqý baǵdarlamasyn ózgertý bolýy múmkin. Árıne, matematıka, jaratylystaný ǵylymdary, tilder áli de mańyzdy bolýy múmkin. Biraq búgin siz adamdarǵa ózderiniń eń jaqsy nusqasy bolýǵa, pozıtıvti oılaýǵa úıretýińiz kerek. Bizge óziniń myqty qasıetterin biletin, optımıst, shyǵarmashyl, maqsatshyl jastar kerek. Eger buryn bilim berý salasynda bes jyldyq jospar quryp, ony oryndaýǵa bolatyn bolsa, qazir jaǵdaıdy ımprovızasııalaýǵa jáne áreket etýge týra keledi. Sondyqtan jańa daǵdylar jıyntyǵy qajet. Ulybrıtanııada biz matematıka, aǵylshyn tili jáne ǵylymmen qatar oqý baǵdarlamasyna «Igilik» pánin engizýge tyrysamyz. Eger jastardy, muǵalimderdi, olardyń ata-analaryn únemi jańa qıyndyqtar týdyratyn álemde myqty, kóńildi, pozıtıvti bolýǵa úırete alsaq, onda zaman aǵymyna saı ıkemdirek bola alamyz. Álem bizge synaqtar daıyndaıdy, biraq biz qarsy turatyn bolamyz. Meniń oıymsha, qazirgi álemdegi eń mańyzdy nárse – adamdardy daǵdylarmen, bilimmen jáne psıhıkalyq densaýlyǵyna qamqorlyq jasaý qabiletimen qamtamasyz etý, – dedi Endı Koýp.
Jıyndy qorytyndylaǵan Kúlásh Noǵataıqyzynyń aıtýynsha, pandemııa jaǵdaıynda mekteptiń kúshti psıhologııalyq qyzmeti, sondaı-aq ata-analarmen birge bir-birin qoldaıtyn jáne ózara tolyqtyratyn jumysynyń mańyzy arta tústi. Sol sebepti mekteptegi psıhologııalyq qyzmettiń naqty qurylymyn jasaý jáne fýnksııalaryn anyqtaý, oǵan kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaý, ata-analarmen jumystyń mazmuny men baǵyttaryn qaıta qaraý qajet.
– Kóp nárse basshylyqtyń sanksııasymen emes, osy jańa ıdeıalardy taratatyn mamandardyń jelilik ózara árekettesýine baılanysty bolady. Iаǵnı mektepter men túrli oqý oryndarynyń muǵalimderi arasynda yntymaqtastyq kóbirek kerek. Olar oqytýdyń jańa tıimdi joldaryn anyqtaı otyryp, eldiń bilim berý saıasatyna áser etedi, bul óz kezeginde oqý prosesin basqarýda aıtarlyqtaı ózgeristerge ákeledi. Bolashaqtaǵy bilim berý osyndaı bolýy qajet, bir tańǵalarlyǵy oǵan pandemııa sekildi jahandyq problema túrtki bolyp otyr, – dedi K.Shámshıdınova.
