Myqty aımaqqa – myqty ýnıversıtet

1943 jyly KSRO Halyq Komıssarlary Keńesiniń buı­ryǵymen Shymkent qalasynda qurylys materıaldarynyń tehnologııasy ınstıtýty quryldy. Instıtýttyń ashylýy – el basyna kún týǵan sol aýyr kezde – erteńgi jeńiske degen nyq senimniń kórinisi edi. Instıtýttyń birin­shi basshysy Dılıaýr Kon­s­tan­tın Aleksandrovıch bolyp taǵaıyndaldy. Atalǵan oqý ornynyń oqytýshylar quramy men materıaldyq-tehnıkalyq bazasy alǵashqy basshynyń utqyr uıymdastyrýshylyq qabiletiniń arqasynda jınaqtaldy. Elimizdiń eń iri jáne kópsalaly oqý ordasy – M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıteti osy jyldary ámbebap joǵary oqý oryny retinde qalyptasyp bekidi.

Búginde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan refor­malar ashyqtyq saıasatyn us­tana otyryp, qoǵamǵa jańa múmkindikter men osy salada birneshe qaǵıdattardy usynyp otyr. Sonyń ishinde akademııalyq basqarý júıesindegi QR 2018 jylǵy 4 shildedegi № 171-VI Zańyna sáıkes joǵarǵy oqý oryndaryna akademııalyq basqarý jáne qarjylyq erkindiktiń berilýi. Árıne, bul joǵary oqý oryndaryna ózderiniń ǵylymı jáne bilim berý áleýetin iske asyrýda úlken múmkindikke jol ashady. M.Áýezov atyn­daǵy Ońtústik Qazaqstan ýnı­versıteti akademııalyq erkindik sheńberinde 2019 jyldan bas­tap óziniń tól bilim berý baǵ­darlamalaryn daıyndaýǵa kirisken. Búgingi tańda bizdiń tarapymyzdan bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýra boıynsha 279 bilim berý baǵdarlamasy iske asyrylýda. Onyń arasynda ınnovasııalyq jáne birlesken bilim berý baǵdarlamalary da bar. Bul jańa mamandyqtar atlasynyń bekitilgenin kór­setedi. Qazirgi tańda birqatar ın­novasııalyq sıpattaǵy bilim berý baǵdarlamalary daıyndalýda. Bul baǵdarlamalar ta­lapkerlerimizdi qyzyqty­ra­ty­nyna senimdimiz.

Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary akademııalyq der­bestikti paıdalana otyryp, ózindik úlgide dıplom beretin bolady. 2021 jyldan bastap alǵash ret 6 480 túlek Auezov University dıplomyn alady. Bul jaǵdaı elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń akademııalyq jáne basqarýshylyq derbestigin taǵy da bir rastady. Auezov University bolashaqta túlek úshin onyń jetistikteriniń sıfr­ly profılin daıyndaýdy jos­parlap otyr. Iаǵnı stýdenttiń ýnıversıtettegi búkil ómirlik sıkly boıynda túlektiń «sıf­­­­r­ly­ izi», jańa bilim men quzyret alý úshin oǵan erekshe kóńil bólýge kómektesetin jeke bi­lim traek­­torııasynyń derekter­ jıyny turaqty jınalady. «Sıfrly izdiń» arqasynda biz bilim baǵdarlamalaryn búgingi tez ózgeretin orta jaǵdaılaryna jedel beıimdeı alamyz, son­daı-aq jumys berýshilerdiń su­ranystaryna jaýap bere alamyz dep oılaımyn. Eń bastysy, joǵary bilim sapasynyń mádenıetin ózgertemiz. Bul máseleni qazir ýnıversıtet mamandary, ǵalymdary belsendi zerttep keledi. Ýnıversıtettiń aqparattyq júıesine «sıfrly izdi» engizý úshin, TMD elderindegi sheteldik seriktesterimizdi de tartýymyz qajet. Ýnıversıtet jetekshi áriptes-joǵary oqý oryndarymen birge 15 qos­dıplomdyq baǵdarlamany (Pýtra ýnıversıteti – Malaızııa, RÝDN, Baýman atyndaǵy MMTÝ, MGIMO, Gýbkın atyndaǵy munaı jáne gaz RMÝ), 9 birikken bilim baǵdarlamasyn (Qytaı munaı ýnıversıteti, RÝDN, Máskeý energetıkalyq ınstıtýty, Elsın atyndaǵy ÝrFÝ) júzege asyryp keldi. Qazirgi ýaqytta M.Áýezov atyndaǵy OQÝ bilim berý men óndiristi ıntegrasııalaý úshin steıkholderlermen kásiptik praktıkany ótkizýde – 848 kelisimshart qurdy (sońǵy 3 jylda ósim 17,9%-dy qurady). Mysaly, Qazfosfat, Karls Krona, Fýdmaster, Pavlodar munaı-hımııa zaýyty, Atyraý munaı óńdeý zaýyty, Aqtóbe hrom qosylystary zaýyty, Petro­KazahstanOılProdakts, Hıll Korporeıshn, Rahat, Standartsement, Sostó­be­Sement, Shymkentmaı, Azııa Trafo, Shymkent qalasyndaǵy Nazar­baev zııatkerlik mektepteri, Qazagron, EýroKrıstall jáne t.b. Bul úderister Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń akademııalyq derbestik zańnamasyna sáıkes júrgizilýde.

Ýnıversıtet sońǵy jyldary halyqaralyq reıtıngterde belsendi ilgerilep keledi. 2012 jyldan bastap QS joǵary oqý oryndarynyń álemdik reıtıngine qatysyp kele jatqan oqý orny qazir álemde 490-shy orynǵa ıe, bul – qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń arasynda 3-shi oryn. Munyń ózi sapaly bilimniń, ýnıversıtettiń joǵary mártebesiniń jáne álemdik akademııalyq qoǵamdas­tyqtaǵy bedeldiń aıqyn dá­leli. «Eýropa men Ortalyq Azııa­nyń damýshy elderi» halyqaralyq reıtıngisinde ýnıversıtet Eýropa men Or­talyq Azııa elderiniń 350 úzdik ýnıversıtetiniń arasynda 104-shi orynǵa ıe boldy. 2020 jyly alǵash ret Greenmetric h­alyqaralyq reıtıngine qa­tysyp, 458-shi orynǵa ıe boldy. Bıyl sondaı-aq Rank Pro-2021 ýnıversıtetteriniń álemdik kásibı reıtınginiń TOP-401-500 JOO qataryna alǵash ret kirdik. Sondaı-aq «Hımııa ǵylymdary» pándik reıtıngine engen Qazaqstandaǵy jalǵyz joǵary oqý orny. Osy maqsatta ýnıversıtettiń damýyn strategııalyq josparlaý júıesi ázirlendi jáne profıldik salalar – hımııalyq ınjenerııa, mashına jasaý jáne IT boıynsha ǵylymı-tehnologııalyq forsaıt júrgizildi. Jalpy alǵanda, ýnıversıtet jeti jahandyq jáne eki ulttyq reıtıngke qatysady: bul JOO-nyń biregeı erekshelikteri negizinde basymdyqtardy qurý úshin qajetti teńgerimdi tabýǵa, son­daı-aq tańdalǵan strategııa baǵytynda júıeli qozǵalysqa múmkindik beredi. Sondaı-aq reıtıngtiń arqasynda ýnıversıtette bilim men ǵylymnyń jańa sapasyna yqpal etetin ınfraqurylymdyq jańǵyrtý baıqalady.

Qazaqstandyq joǵary mek­tepterdegi bilim sapasyn kóterý kóptegen máselelerdi sheshýden tursa, sol máselelerdiń bire­geıi – joǵary oqý oryndary oqy­týshylarynyń eńbekaqysyn ulǵaıtý. Bul máseleni Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Aımaǵambetov búkil pedagog qaýymdastyǵynyń problemasy dep atap, pedagog­terdiń qaǵazbastylyǵy, oqý júk­teme kóleminiń kóptigi jáne eńbekaqysynyń tómendigi máse­lesin turaqty túrde kóterip, qa­zir bul máselelerdiń sheshimin tabý ústinde. Sońǵy jyldarǵa deıin joǵary oqý oryndary professor-oqytýshy quramynyń jalaqy kóleminiń basqa salalarymen salystyrǵanda tó­men bolyp kelgeni jasyryn emes. Uzaq jyldar saqtalǵan bul tendensııanyń bilim sapasyna keri áser etkeni de ras. Keıingi kezde Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń tabandy túrde talap etýi jáne bilim salasyn qarjylandyrýǵa baılanysty atqarǵan keshendi is-sharalar nátıjesinde bul saladaǵy seń ornynan qozǵaldy.

Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2020 jylǵy 2 qyrkúıektegi №380 «Bilim berý uıymdary bilim berý qyzmetinde paıdalanatyn qatań eseptiliktegi qujattardyń nysanyn bekitý týraly» Bilim jáne ǵylym mınıstriniń mindetin atqarýshynyń 2007 jylǵy 23 qazandaǵy №502 buıryǵyna ózgerister engizý týraly buı­ry­ǵyn oryndaý maqsatynda jańa oqý jylynan bastap joǵary oqý oryndaryndaǵy qatań eseptegi qujattardyń 11 nysany alynyp tastaldy. Bul sharalar joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylaryn ózine tán emes fýnksııalardan bosatýǵa jáne JOO-nyń akademııalyq derbestigin keńeıtýge baǵyt­talǵan. Búgingi tańda Bilim jáne ǵylym mınıstriniń tapsyrmasyna sáıkes bizdiń ýnıversıtette birqatar qujattar men úderister tolyǵymen elektrondy formatqa kóshirildi. Sonymen qatar oqytýshylar men bólimder tarapynan daıyndalatyn ár­túrli esepterdi, josparlardy, qu­jattardyń sanyn azaıtý, ony avtomattandyrylǵan sıfr­ly formatqa kóshirý boıynsha jumys júrgizilýde. Ýnıversıtet ishindegi qaǵazdar aınalymyn avtomattandyrý maqsatynda «Directum» baǵdarlamasy iske qosylǵan.

Ýnıversıtet ǵalymdarynyń jumystary 2 ǵylymı-zertteý ınstıtýty, 16 ǵylymı zerthana men 7 ǵylymı ortalyq ar­qyly ǵylymı zertteýlerdi uıymdastyrýdyń jańa deńgeıine baǵyttalǵan. Bizdiń ǵalymdar 2020 jyly qarjy kólemi 775 mln teńgeni quraıtyn 48 joba oryndady. Qala aýmaǵynda jalpy somasy 689 mln teńgeden asatyn 6 ǵylymı jobanyń nátıjelerin kommersııalandyrdy. Ǵylymı zertteý jumystarynyń nátı­jesinde 29 qazaqstandyq patent, 2 eýrazııalyq patent jáne 23 avtorlyq kýálik alyndy, 22 monografııa jaryq kórdi. «Shymkent» áleýmettik-kásip­kerlik korporasııasy bizdiń ǵalymdardyń 2 tehnologııasyn ozyq ǵylymı jobalar tizbesine engizdi. Ýnıversıtet ǵalymdary «Shymkent qalasyn jasyl ekome­gapolıske aınaldyrý tujyrym­damasyn» ázirledi jáne qazirgi tańda 4 joba oryndalýda. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha M.Áýezov atyndaǵy OQÝ Qazaqstan Respýblıkasynda zańdy tulǵalar arasynda óner­tabystar men paıdaly model­derdi patentteýge elektrondy ótinimderdi berý boıynsha 2- oryndy ıelendi.        

Túıindeı kelgende, adamzat balasynyń qol jetkizgen uly ıgilikteriniń barlyǵy bilim arqyly jasalǵan. Zamanaýı bilim berý júıesiniń maqsaty – básekege qabiletti maman da­ıyndaý. Osy oraıda sapaly bilim berý M.Áýezov ýnıversıteti nazarynan eshqashan tys qalǵan emes.

Darııa QOJAMJAROVA,

M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektor