Abaıdyń qarasózderin synshyldyq, oıshyldyq, kóbine adamgershilik máselesine arnalǵan ósıet deýge bolady. Báriniń jalpy túıini – adam bolý.
«Bul jasqa kelgenshe jaqsy ótkizdik pe, jaman ótkizdik pe, áıteýir birtalaı ómirimizdi ótkizdik: alystyq, julystyq, aıtystyq, tartystyq – áýreshilikti kóre-kóre keldik. Endi jer ortasy jasqa keldik: qajydyq, jalyqtyq; qylyp júrgen isimizdiń baıansyzyn, baılaýsyzyn kórdik, bári qorshylyq ekenin bildik. Al endi qalǵan ómirimizdi qaıtip, ne qylyp ótkizemiz? Sony taba almaı ózim de qaıranmyn», dep bastaıdy Birinshi qarasózin. Odan keıin aqyry adamzat balasyna kerekti ómirlik azyǵyn, adaspas baǵdarshamyn hatqa túsirip, jazýdy bastap ketkenin ańǵaramyz. Onynshy qarasózinde: «Bireýler qudaıdan bala tileıdi. Ol balany ne qylady? О́lsem ornymdy bassyn deıdi, artymnan quran oqysyn deıdi, qartaıǵan kúnimde asyrasyn deıdi. Osydan basqasy bar ma?» deýi teginnen-tegin emes. Shyn máninde, dúnıege urpaq ákelý bar da, balaǵa jaqsy tálim-tárbıe berý bar. Abaı aıtqan «tolyq adam» etip qalyptastyrý – úlken jaýapkershilik. Búgingi tańda bala tárbıesimen tikeleı aınalysatyn pedagogterdi alańdatyp otyrǵan da osy másele.
Álemge áıgili pedagog-ǵalymdardyń qanshama eńbegin aqtaryp qarap, tájirıbede qoldansaq ta, aqyrynda ultymyzdyń kemeńgeri, danyshpan Abaıdyń qarasózderine kelip toqtaımyz. О́ıtkeni búkil adamzattyń bolmysy, dúnıege adam bolyp kelip, adam bolyp ótýi, tirliktegi jaman-jaqsy hareketteri, soqtyqpaly-soqpaqsyz ómirden adaspaı, adam qalpynda ótýi bastan-aıaq aqynnyń qyryq bes qarasózinde aıtylǵan.
Aqyn ekinshi qarasózinde qazaqtyń kásippen shuǵyldanýy jóninde aıtady. Noǵaı, tatar, ózbek, orys halyqtarynyń eńbekqorlyǵyn aıta kelip, olardyń syrtynan kúlmeı, kerek dúnıeni úırenip, adal jolmen mal tabýdy sóz etedi. Aqynnyń osy aıtqanynyń bári biz ómir súrip jatqan dáýirde iske asýda. Bilimdi jastar ǵylymmen, bıznespen, mal jáne egin sharýashylyǵymen aınalysyp, ónertapqysh retinde tanylyp jatqany – osyǵan dálel.
Tórtinshi qarasózinde «bir Allaǵa sıynyp, qaırattanyp eńbek qyl, jaqsymen janasa júr, úlgili is jasa» dep nasıhat aıtady.
Besinshi qarasózinde qazaqtyń orynsyz qoldanǵan maqal-mátelderin synap, ne nársege de syn kózben, synı oımen qarap, ishinen keregin alǵan jón ekenin eskertedi. Sonymen qatar mal tabýdyń ońaı joly opa bermeıtinin aıta kelip, mal úshin ómir súretinderdi minep-synaıdy.
On úshinshi qarasózinde ımany berik bolý paryz deıdi. Jastardy ımandylyqqa shaqyrady. Búgingi kúnde Allanyń bar, bir ekenin moıyndap, júregine ıman gúlin egip, ıslam dininiń izgiligin uǵynǵan jastar kóp bolýy – aqyn armanynyń iske asqan kórinisi.
On besinshi qarasózinde esti men eser adamnyń aıyrmashylyǵyn sóz etedi. Qumarlyqtan boıyn aýlaq ustaǵan jón ekenin aıtady. «Árbir qumarlyq ózine bir dert bolady eken, ártúrli qumar bolǵan nársege jetkende, ıakı áne-mine, jeter-jetpes bolyp júrgende, birtúrli mastyq paıda bolady eken. Árbir mastyq boıdan aǵatty kóp shyǵaryp, aqyldyń kózin baılap, tóńirektegi qaraýshylardyń kózin baılap, tóńirektegi qaraýshylardyń kózin ashyp, «anany-mynany» degizip, boıdy synatatuǵyn nárse eken. Sol ýaqytta esti kisiler úlken esi shyqpaı, aqyldy qoldan jibermeı, boıyn synatpaı júrip izdenedi eken», dep jazady. Keı jastardyń qumar oıyndarǵa áýestigi, aǵzany ýlaıtyn zııan nárselerge qumarlyǵy – adam ómirin qıyndatatyn, azǵyndaýǵa ákeletin dúnıe. Abaıdyń osy máselelerdi ózi ómir súrgen dáýirde aıtyp ketkeni danalyq emeı nemene?!
On segizinshi qarasózinde adam balasy adam balasynan túbinde aqyl, bilim, minez, ar degen asyl qasıetterimen ozatynyn aıtty. XXI ǵasyr – bilim-ǵylym ǵasyry. Aqynnyń aıtqany dóp kelip otyr.
On toǵyzynshy qarasózinde adam ata-anadan esti bolyp týmaıtynyn, estilerdiń aıtqanyn eskerip júrgende ǵana esti bolatynyn aıtady. Sondyqtan kórgen-bilgenin eskerip, oı elegine salyp, aqyryn júrip, anyq basý kerektigin eskertedi.
Otyz toǵyzynshy qarasózinde el birligi, eldiń yntymaǵy sóz bolady.
Qyryq ekinshi sózinde qazaqtyń jumyssyzdyǵy, áleýmettik jaǵdaıy sóz bolady. Jatypisher jalqaýlyqtyń keseli jumyssyzdyqqa ákelip tireıdi. Qazir de bul – óte ózekti másele. Elimizde jumyssyzdyq kóp, sonyń saldarynan ajyrasý kóbeıip, psıhologııalyq kúızeliske túsý beleń alyp otyr.
Qyryq tórtinshi qarasózinde talapsyzdyq jaıy aıtylady. Eń jaman nárse – talapsyzdyq. Aqyn osy máseleni: «Talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, raqym oılap qoı», degen óleńi joldarymen de astastyryp beredi.
Abaıdyń qarasózderiniń urpaq tárbıesinde alar orny erekshe. Bastan ótkergen, ómirden kórgen-túıgenin hatqa túsirgen dana Abaıdyń qarasózderi adam balasynyń durys ómir súrýdegi baǵdarshamy desek, artyq aıtqandyq emes.
Aıgúl ASQARBAEVA,
№86 mektep-gımnazııa dırektorynyń tárbıe isi jónindegi orynbasary
Nur-Sultan
