Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Aqylyna aqy suramaıtyn altyn qazyna»
Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy jumysyn tórt baǵytta júrgizedi. Birinshisi – Qazaq eline, tarıhy men mádenıetine qatysty qoljazbalar men sırek kitaptardy jınaqtaý, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý bolsa, ekinshisi – qoldaǵy qundy jazbalardy zerttep, jaryq kórgen kezeńderi boıynsha jikteý. Úshinshisi – ábden eskirgen, jazýlary óshe bastaǵan kitaptardy restavrasııadan ótkizip, qaıta qalpyna keltirý. Tórtinshi baǵyty – qundy derekkózderdi el ıgiligine jaratý maqsatynda ǵalymdarǵa, basqa da paıdalanýshylarǵa usyný.
Ulttyq ortalyqpen tanystyǵymyz kórme zalynan bastaldy. Munda Qarahan dáýiriniń jazba muralarynan bastap, Altyn Orda jáne Qazaq handyǵy kezeńindegi jazba derekter shoǵyrlanypty. Sonyń ishinde arab tilindegi ortaǵasyrlyq áıgili Sheıh Sarahsıdiń «Ál-Mabsýt» kitabyn atap ótýge bolady.
Qarahanıdter dáýirinde dúnıege kelgen kitapty Sarahsı túrmede otyryp jazǵan eken. Negizi kitap 30 tomnan turady. Sonyń birnesheýi osy ortalyqta bar. Islamdyq quqyq týraly kóptomdyq jazba – jas ǵalymdarǵa taptyrmas eńbek. Sondaı-aq Júsip Balasaǵunıdiń «Qutadǵý bilik» dastanyn, Mahmud Qashǵarıdiń «Dıýanı Luǵat at-túrk» eńbegin, Ahmed Iúginekıdiń «Hıbat ál-Hakaık» poetıkalyq ańyzyn, Álı Horezmıdiń «Qıssa Iýsýf», Qutbtyń «Husraý men Shyryn» poemasyn, Horezmıdiń «Mahabatnamasyn», shaǵataı tilinde jaryq kórgen «Álisher Naýaıdiń óleńderin», taǵy basqa da qundy jazbalardy kórme zalynan kórýge bolady. Buǵan qosa, 1757 jyly Abylaı hannyń Sın ımperatory Sıanlýnǵa jazǵan haty, Qaıyp hannyń Túrik sultany II Ahmedke jazǵan hatynyń úzindisi de rýhanı qazyna retinde ortalyq kórmesinde saqtalǵan.
Ulttyq ortalyq dırektory Málik Otarbaevtyń aıtýynsha, kórme zalynda qoıylǵan kitaptardyń 60 paıyzy arab, parsy jáne kóne túrik tilderinde jazylǵan. Olardyń ishinde avtory kórsetilmegen kitaptar da bar. «Bul jazba muralardyń deni – ıslamdyq quqyqtar týraly, dinı fılosofııa men shyǵys mádenıetine qatysty kitaptar. Keıbir din ókilderi jazbasynyń astyna «qudaı úshin» dep qana qoltańba qaldyrǵan. Endi bir avtorlar, mysaly, Fırdoýsı, Nızamı sııaqty shaıyrlar aty-jónin bir shýmaq óleńge jasyrǵan. Ǵalym-zertteýshiler olardy zerdelep, jazý stıline, mazmunyna, shyǵarmashylyq qoltańbasyna qarap, kim jazǵanyn anyqtaǵan», deıdi M.Otarbaev.
Kórme zalynda demografııa zertteýshilerine, basqa da sala mamandaryna qundy qujat bolarlyq derekter barshylyq. Bul jınaqtar «1886-1915 jyldardaǵy statıstıkalyq sholýlar» bóliminde toptastyrylǵan. Munda osy jyldar aralyǵyndaǵy Qazaqstan oblystarynyń barlyq sala boıynsha kórsetkishteri, jergilikti turǵyndardyń tynys-tirshiligi, aınalysqan sharýashylyǵy, halqynyń sany, týý jáne ólim jaǵdaıy jónindegi málimetter naqty sandarmen kórsetilgen. Mysaly, «Obzor Akmolınskoı oblastı za 1892 g» atty jınaqta orystardyń Petr men Pavel bekinisiniń salynýy, otarlaý saıasatyn kúsheıtý maqsatynda jergilikti turǵyndardyń arasyna orys sharýalarynyń qonystanýy naqty dáıektermen baıandalady. Shamamen osydan 130 jyldaı buryn jazylǵan tarıhı qujatqa úńilsek, 1889 jyldyń 13 maýsymynda shyqqan zań Samara men Saratov gýbernııalarynan aǵylǵan orys sharýalary Aqmola oblysynyń soltústik óńirlerine kóptep qonystanǵanyn, olardyń sany jyldyń basynda 8352 bolsa, jyldyń aıaǵynda 11 740-qa jetkenin aıshyqtaıdy.
Al 1904 jyly shyqqan Torǵaı oblysyna qatysty statıstıkalyq jınaqta óńirdiń 1865 jyly qurylǵany, Torǵaı, Yrǵyz, Qostanaı jáne Aqtóbe degen tórt ýezge bólingeni aıtylady. Kezinde eń iri oblystardyń biri bolǵan Torǵaıda sol zamanda 25 etnostyń ókili tursa da, halqynyń 90,63%-y – qyrǵyz (qazaq) tilinde sóılegen eken. Tek 6,71%y – orys tilinde, al 0,71%-y – tatarsha, 0,35%-y bashqurt tilinde sóılepti.
Mine, kórmede qoıylǵan jınaqtarda elimizdiń ár óńirine qatysty osyndaı qyzǵylyqty maǵlumattardy oqýǵa bolady. Aıtpaqshy, ulttyq ortalyqtyń elektrondy oqý zaly bar. Osynda kez kelgen adam kelip, ózin qyzyqtyrǵan kitaptarǵa tapsyrys berip, bilimin, oı-tanymyn ushtaı alady.
Kórme zalynda latyn grafıkasynda jaryq kórgen, tóte jazýmen shyqqan ádebıetter, Reseı ımperııasy tusyndaǵy zańdar jınaǵy jáne qazaq ádebıetiniń jazba muralary da jádiger retinde qoıylǵan.
Munda shaǵyn kitaptar toptamasy da bar. Alaqanǵa syıyp ketetin kishkentaı kitaptardyń ishinen Jambyl Jabaev, Ybyraı Jaqaev, Ǵabıt Músirepov, Rasýl Ǵamzatov syndy tulǵalardyń eńbekterin kórýge bolady. Bas-aıaǵy 100-den astam qoıyn kitaptyń arasynan qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde 1983 jyly jaryq kórgen «Qazaqstan mýltfılmderi», 1976 jyly shyqqan «Qazaqstan fotoalbomy» erekshe kózge túsedi.
Kitap ta «aýyrady», ony arnaıy mamandar «emdeıdi»
Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń dırektory Málik Otarbaev «Biz kitapqa qyzmet etemiz!» deıdi. Shynymen solaı. Talaı syrdy sarǵaıǵan paraqtaryna búgip, qýǵyn-súrgin jyldary uzaq jyl boıy sandyqta jatqan, tipti jerge kómilgen qundy kitaptar bul ortalyqta saqtalyp qana qoımaı, arnaıy restavrasııadan da ótedi. Kóne kitaptardy «qaıta tiriltip», qalpyna keltirý jumysymen ortalyqtyń Qalpyna keltirý jáne konservasııa bólimi aınalysady. Bólim basshysy Syrym Botabekov bastaǵan, bas sarapshy Bahsha Áshirbekova, restavrator Janserik Beısenqulov jáne sýretshi-restavrator Danagúl Tólegenova syndy mamandardyń biri Reseı men Túrkııada kásibı biliktiligin arttyryp kelse, endi biri Iran, Ońtústik Koreıa elderinde taǵylymdamadan ótken.
Jalpy elimizde kitapty qaıta qalpyna keltirýmen kásibı deńgeıde aınalysatyn eki úlken ortalyq bar. Biri – Almatyda bolsa, ekinshisi – osy elordadaǵy ulttyq ortalyq. Bile bilgen adamǵa kitapty restavrasııadan ótkizý ońaı is emes. Bul – úlken qajyrlyqty qajet etetin zergerlik jumys. Osy ispen shuǵyldanatyn adamdardyń mamandyǵy da osy salamen úndes bolyp keledi. Mysaly, bólim basshysy Syrym Saılaýulynyń mamandyǵy – sándik óner sýretshisi. Qosh, sonymen, ulttyq ortalyqqa qalpyna keltirýge jiberilgen kitaptar birden «karantınge alynyp», zararsyzdandyrylady eken. «Qaı jerde, qalaı saqtalǵany belgisiz eski kitaptardyń arasynda ártúrli kózge kórinbeıtin mıkrobtar bolýy múmkin. Sonyń ishinde zeńder adamǵa tez juqqysh, ol eń aldymen adamnyń tynys alý júıelerine teris áser etedi. Sondyqtan kitaptarǵa aldymen dezınfeksııa jasap, mıkrobtardan tazartyp, «emdep alamyz», deıdi S.Botabekov. Onyń aıtýynsha, kitap ta «aýyrady». Onyń «aýyrǵany» ıisinen-aq bilinip turady. «Burynǵy zamanda kitaptar bylǵary, karton sekildi tabıǵı organıkalyq zattardan jasalǵan. Túbine jelim retinde un paıdalanylǵandyqtan oǵan qurt-qumyrsqa áýes keledi. Ári kitapty saqtaýdyń da ózindik tehnologııasy bar. Eger qalypty temperatýra men ylǵaldylyq saqtalmasa, kitap keýip-semip, kógerip, «aýyryp qalady», deıdi maman.
Restavrasııa bólimi kóne kitaptardy arnaıy jastyqshaǵa salyp, vakýýmdyq generatormen sorǵyzyp, shań-tozań, qurt-qumyrsqadan tazalap alady eken. Sodan keıin ár betin bir-birden ashyp, arnaıy jumsaq shetkamen sypyryp shyǵady. S.Botabekovtiń aıtýynsha, durys saqtalmaǵan kitaptardyń ishinde kózge kórinbeıtin hımııalyq-fızıkalyq prosester júredi. Onyń aldyn almasa, kitap tez qartaıady, tipti qalpyna kelmeıtindeı jaǵdaıǵa dýshar bolýy múmkin. Sondyqtan mamandar shań-tozańnan tazartylǵan kóne kitaptardy aınaldyra qarap shyǵyp, eger qyshqyldyq deńgeıi asyp ketkenin baıqasa, ony qalypty deńgeıge túsirýge tyrysady. Ol úshin arnaıy apparatqa kómirqyshqyl gazy jiberilip, kalsıı gıdroksıdi men magnıı gıdroksıdi qosylǵan arnaıy súıyqtyq daıyndalady. Birneshe saǵattan keıin daıyn bolǵan suıyqtyqty úlken ydysqa quıyp, oǵan qyshqyldyǵy kóbeıgen kitaptardyń ár paraǵyn salyp, jýady. Bul ádis «Býfer Barroý» dep atalady. Jýylǵan paraqtar kıizderdiń arasyna salynyp, keptiriledi. «Qaǵazǵa mátindi túsirý ádisi kóp qoı. Jazba týyndylar lıtografııa, baspa tásilimen basylýy múmkin. Tipti qolmen jazylatyndary da bar. Sońǵysyna jýý ádisi kelmeıdi, sııasy aǵyp ketedi. Ondaı qoljazbalardy arnaıy spreı sebe otyryp, tampondaý ádisimen óńdeımiz», deıdi S.Botabekov.
Osydan keıin eń kúrdeli kezeń – kitapty restavrasııalaý bastalady. «Kónergen kitaptardy qalpyna keltirý úshin japon qaǵazy paıdalanylady. Kitaptyń túsi qandaı, qaǵazdy da sol túske boıaımyz. Eger qoljazba paraǵynyń jartysy joq bolsa, sol qaǵazben «ósirip», tolyq bet etip shyǵaramyz, biraq jazbany tolyqtyrmaımyz, bul – ǵalymdardyń jumysy» deıdi mamandar. Paraǵy bútindelip, túgel bolǵan kitap túptelip, tigilip, muqabasy salynyp jóneltiledi.
Bir kitapty qaıta qalpyna keltirýge keıde birneshe aıdaı ýaqyt ketedi eken. Sońǵy bir-eki jylda 80-ge jýyq kitap restavrasııadan ótken. Al kezekte áli 2 myńdaı kitap tur. Elimizde restavrator-maman az. Ulttyq ortalyqtyń osy bóliminde bar-joǵy tórt adam jumys isteıdi. Olar az bolǵanyna qaramastan qyrýar is atqarǵan. Keleshekte osy sala mamandaryn kásibı daıarlaý isi qolǵa alynýy kerek. Sonymen qatar elimizde shuǵyl restavrasııany qajet etetin kitaptardyń statıstıkasyn jasaý qajet. El arasynda sırek kitaptar bar ma, joq pa, ol da belgisiz. «Mysaly, AQSh-ta 20% kóne qujat joıylyp ketýdiń aldynda tursa, Reseıde bul kórsetkish 40% deńgeıinde. Al Qazaqstanda mundaı statıstıka júrgizilmeıdi. Sondyqtan bul isti qolǵa alyp, qundy jádigerlerimizdi saqtap qalýdyń qamyn jasaýymyz kerek», deıdi S.Botabekov.
Kóne jáne sırek kitaptar – qundy qazyna. Mundaı asyl týyndylar eldiń qolynda, sandyqtyń túbinde emes, osyndaı ulttyq ortalyqqa, mýzeıge, arnaıy mamandardyń qolyna tabystalýy qajet. Eger qoldaryńyzda atadan qalǵan eski kitaptar, qoljazbalar bolsa, «atamnyń kózi edi» dep úıde saqtap qoımaı, elordadaǵy Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ortalyǵyna ákelip bergenderińiz jón. О́ıtkeni tarıhty túgendeý, ony urpaqqa amanattaý – ár azamattyń paryzy. Sondyqtan el ıgiligine, ǵylym men ilimniń damýyna árqaısysymyz shamamyz kelgenshe úles qosqanymyz abzal.
Alda atqarylar sharýa aýqymdy
Babalarymyzdan qalǵan qundy jazba muralardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, búgingi urpaq ıgiligine jaratý – Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń basty mindeti.
Ortalyq mamandary Aýstrııadan, Sankt-Peterbýrgten, Fransııadan elimizdiń tarıhyna qatysty qundy kitaptardy aldyrtyp otyrady. Negizinen qaı elde, qandaı qoljazbalar bar ekenin kóbine ǵalym-zertteýshiler aıtyp keledi eken. Ári qaraı ortalyq kitaptardy alyp kelýdiń qamyn jasap, joldaryn izdestiredi. Dırektor Málik Otarbaevtyń aıtýynsha, Reseı sııaqty kórshi elderden qoljazbalardy aldyrtý onsha qıyndyq týǵyzbaıdy. Esesine, Batys elderinen kitaptar aldyrtý qıynǵa soǵady eken. Olar kóshirmesiniń ózin satady. Al buǵan arnaıy bıýdjet qarastyrylmaǵan. Sondyqtan ortalyqtyń endigi úmiti – jańadan qurylyp jatqan komıtette. «Qazir Mádenıet jáne sport mınıstrliginde arhıv jáne qujattama komıteti qurylyp jatyr. Biraq biz arhıvke emes, Mádenıet komıtetine qaraǵanymyz durys bolar edi. О́ıtkeni barlyq kitaphana osy komıtetke qaraıdy. Al bizdiń ortalyqtyń aýqymy keń. Kitaphanaǵa jatpasaq ta sırek kezdesetin kitaptardy jınaqtaımyz, olardy zerttep, oqyrmandarǵa usynamyz. Ortalyqtyń kitaptaryn, qoljazbalaryn ǵalymdar dıssertasııalyq jumystaryna jıi paıdalanady. Demek, ulttyq ortalyq otandyq ǵylym damýyna ózindik úlesin qosyp jatyr degen sóz. Keleshekte qorymyzdy odan ári baıytyp, qundy qoljazbalarmen tolyqtyrsaq deımiz. Sırek kezdesetin kitaptardyń statıstıkasyn júrgizý de – mańyzdy is. Restavrasııamen aınalysatyn mamandar qataryn da kóbeıtýimiz kerek. Komıtet qurylsa, osy máseleler sheshimin tabar degen oıdamyz», deıdi M.Otarbaev.
Qurylǵanyna kóp bola qoımasa da ulttyń joǵyn túgendep kele jatqan ortalyqqa memlekettiń qamqorlyǵy kerek-aq. Restavrasııamen kásibı túrde aınalysatyn mamandardy daıarlaý, olarǵa arnalǵan qazaqsha oqýlyqtardy shyǵarý, bar mamandardyń áleýmettik jaǵdaıyn túzeý, jalaqysyn kóterý sekildi máseleler Úkimettiń nazaryna alynýy tıis
