Elbasynyń Norvegııaǵa sapary

Ádil AHMETOV,

Qazaqstannyń Ulybrıtanııadaǵy jáne Norvegııadaǵy qyzmetin qosa atqarǵan burynǵy elshisi (2000-2002 jj.):

– Osydan jıyrma jyl buryn Osloda bizdiń elshiligimiz áli ashylmaǵan bolatyn. Ol kezde men rezıdensııasy Londonda ornalasqan Qazaqstannyń elshisi qyzmetin Batys Eýropadaǵy birqatar, onyń ishinde Norvegııa da bar, elinde atqarǵanmyn. Osy sebepten, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń 2001 jyldyń sáýirinde Norvegııa Korol­digine jasaǵan alǵashqy resmı sapary­nyń mazmundyq jáne uıymdas­tyrý­shylyq máselelerimen ózim shuǵyl­danǵan bolatynmyn.

Prezıdentimiz sapar barysynda Korol Harald V pen asa jyly kezdesý, Premer-mınıstr Iens Stoltenbergpen jáne Stortıng (parlament) Tóraǵasynyń mindetin atqarýshysy Hans Rosıord­pen jemisti kelissózder ótkizdi. Son­daı-aq Qazaqstan basshysy Norvegııa halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynda (NUPI) sóz sóıledi jáne bıznes jetek­shilerimen kezdesti.

Is-shara barysynda qol qoıylǵan qujat­tardyń ishinde Qazaqstan men Nor­vegııa arasyndaǵy dostyq qatynastar men yntymaqtastyqty odan ári damytý týraly málimdeme, sondaı-aq qosar­lan­ǵan salyq salýdy boldyrmaý jáne tabys pen kapıtalǵa salyq tóleýden jaltarýǵa jol bermeý týraly konvensııa boldy.

Norvegııa tek damyǵan, órkendegen Eýropa eli ǵana emes. Biz úshin onyń qyzyqtyǵy – munaı men gaz óndiretin eń tabysty memleket ekeni. Qazaqstan óz táýelsizdiginiń on jyldyǵyn 2001 jyly atap ótip jatqanda HVQ aldyndaǵy qaryzynan qutylyp, naryqtyq ekonomıkasy bar el mártebesin ıelendi jáne jalpy ósý traektorııasyna kirdi. Bizge uzaq merzimdi turaqty damý modeli qajet boldy. Sol kezde Elbasy dál Nor­vegııaǵa basa nazar aýdarǵany óte qısyndy edi. Norvegııalyq tájirıbege negizdelip, «Qazaqoıl» ulttyq kompanııasy (keıinnen «QazMunaıGaz») jáne tabıǵı resýrstardy óndirýden túsken kiristerdi jınaqtaıtyn Ulttyq qor  qurylǵan bolatyn.

«Biz Munaı qoryn 1990 jyly-aq qu­ryp alǵan Norvegııanyń sátti táji­rı­besin eskerdik. Atalǵan qordyń ar­qasynda, birinshiden, osy skandına­vııa­­lyq memlekettiń ekonomıkasy ba­­qy­laýǵa boı bermeı ketýge uryn­ba­­dy, ekinshiden, turaqtandyrý qory qu­­ryl­dy, úshinshiden, jınaqtalǵan qara­­jat bolashaq urpaqqa saqtala ber­di. Ulttyq qordyń jańa táýelsiz mem­­leketter arasynda birinshi bolyp Qazaq­­standa qurylǵanyn da atap ótken jón», dep jazdy Nursultan Nazarbaev «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda. 20 jyl ótken soń biz sol kezde belgilengen uzaq merzimdi qatynastardyń baǵyttary búginge deıin ózektiligin joǵaltqan joq dep senimmen aıta alamyz. Búginde Nor­vegııa, tabysty munaı men gaz sektoryn sanamaǵanda, kómirtegi az ekonomıkany engizýdiń, myqty áleýmettik júıege ıe memlekettiń jáne iskerlik qaýymdastyqtyń jaýapkershiligi ozyq standarttarynyń úlgisi bolyp keledi. Bul salalar Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń jańǵyrtý kún tártibine en­gizilgen. Meniń oıymsha, damýdyń úlgisi retinde Norvegııa Qazaqstan úshin stra­tegııalyq qyzyǵýshylyq týdyrady.

Erkin AQYNJANOV,

Qazaqstannyń Norvegııadaǵy elshisi:

– Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Norvegııaǵa jasaǵan alǵashqy resmı sapary kezinde qalanǵan irgetas elder arasyndaǵy ekijaqty yntymaqtas­tyq­ty damytýdyń uzaq merzimdi negizi bolyp tabylady. Halyqaralyq ómirdiń barlyq máselesi boıynsha bizdiń ustanym­dary­myz is júzinde ortaq. Búginde Nor­vegııa – BUU Qaýipsizdik Keńesi­niń múshesi, qaqtyǵystardy sheshýdiń, halyqaralyq damýdyń belsendi demeýshisi jáne Dú­nıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıy­mynyń eń iri donorlarynyń biri.

Qazaqstan men Norvegııa ıadrolyq qarýdyń taralýyna jol bermeý jáne ıadrolyq qarýsyzdaný isine aıtarlyqtaı úles qosýda jáne atom energetıkasy sa­la­synyń mańyzdy oıynshylary bolyp sanalady. Norvegııa Halyqaralyq tómen baıytylǵan ýran bankin (HTBÝB) qurý jobasy donorlarynyń biri boldy. Bul el kómirsýtekterdi iri eksport­taýshylardyń biri retinde Qazaqstan úshin munaı men gaz sektoryn damytý turǵysynan zor qyzyǵýshylyq tanytady. Qazaqstannyń Ulttyq qoryn qurý kezinde Norvegııanyń tájirıbesi mu­qııat zerttelgen bolatyn. Munaı men gaz salasyndaǵy qazaqstandyq mamandar Norvegııada jumys isteýde jáne bilik­tilik alýda. Norvegııanyń servıstik kom­panııalary Qazaqstandaǵy munaı men gaz salasyna qyzmet kórsetýge qatysady.

Qazirgi tańda Qazaqstanda norvegter­diń qatysýymen 25 zańdy tulǵa, fılıaldar men ókildikter qyzmet etýde. 2019 jyly Nur-Sultan qalasynda «QazMunaıGaz» ben norvegııalyq «Ekvı­nor» kompanııasy arasynda birles­ken geologııalyq zertteýler júrgizý týra­ly kelisimge qol qoıyldy. Jalpy, munaı óndirý, munaıservıstik qyzmet kórsetý, akvamádenıet, mal sharýashy­lyǵy, balamaly energetıkany damytý salalaryndaǵy ekijaqty jobalar júze­ge asyrylý satysynda. О́zara saýda­da Nor­vegııa balyǵy men Qazaq­stan as­ty­­ǵy basym bolyp otyr. Eko­nomı­ka­lyq yntymaqtastyqty jandandyrý maq­satynda Qazaqstan-Norvegııa saý­da-ónerkásip palatasynyń keńesi qyz­met etýde. Byltyrdan beri Qazaqstan ar­qyly ótetin Norvegııanyń Soltústigi men Qytaı arasyndaǵy konteınerlik temir jol qatynasy iske qosyldy.

Ortalyq Azııa men Skandınavııanyń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq tarıhyn zertteý boıynsha birlesken jobalar júzege asyrylýda. 2000 jyldary Norvegııa demeý­shilik kórsetip, óz mamandaryn Almaty oblysyndaǵy Tamǵaly petro­glıfterin saqtaý jumysyna jiberdi.

Elshilik 1944 jyly Norvegııanyń soltústigin azat etýge qatysqan qazaq­standyqtardy máńgi este saqtaý, son­daı-aq soǵys kezinde Nor­ve­gııadaǵy tutqynda qaza bolǵan qazaq­standyqtardyń jerlengen jer­lerin izdeý jáne esimderin jarııalaý boıyn­sha jumys júrgizip otyr. Bıyl Abaı shy­ǵar­malarynyń norveg tiline aýdaryl­ǵan nusqasynyń tusaýkeseri ótedi.

Mette KONGSHEM,

norvegııalyq dıplomat, Norvegııanyń Qazaqstandaǵy burynǵy elshisi:

– Biz kúnde álem jańalyqtary beı­nesin sıpattaıtyn soǵystar men qaq­ty­ǵystarǵa kýámiz. Bul jaǵdaı qan­shalyqty memleketaralyq másele­ler­ge qatysty bolsa, sonshalyqty kóp­te­gen eldegi ishki ultaralyq pen din­­aralyq qaqtyǵystarǵa tıesili. Alaı­­da etnostyq jáne dinı alýan ­túr­­lili­gine qaramastan, turaqtyly­ǵy­men, ekono­mıkalyq damýymen erek­she­le­­ne­tin elder bar ekendigi kóńilge úmit uıalatady. Mundaı elderdiń biri – Ortalyq Azııadaǵy Qazaqstan memleketi. Osy jas memlekette ártúrli etnostyq toptar beıbit ómir súrip jatyr.

Búginde Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zı­­denti Nursultan Nazarbaevtyń Norve­gııa­ǵa resmı sapar jasaǵanyna 20 jyl to­lyp otyr. Bul Ortalyq Azııa eli Nor­­vegııa­dan alysta bolǵanymen, osy ma­ńyz­dy sapar elderimiz arasynda kele­shek jyl­dardaǵy tyǵyz ári ıgi yntymaq­tas­tyq­tyń negizin qalaǵan bolatyn. Sapar nor­vegııalyq saıasatkerler men jal­py nor­vegterdi Qazaqstanmen tanysty­ryp qana qoıǵan joq, biz mańyzdy geo­saıası jáne ekonomıkalyq múddeler toǵy­satyn Ortalyq Azııanyń mánin uǵyndyq.

Qazaqstan 1991 jyly Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin táýelsiz el boldy. Sol kezde el aldynda kúrdeli mindet tur­ǵan. Memlekettik qurylymdardy maz­mundy tolyqtyrý, kópetnosty qo­ǵ­am­da ulttyq memleket qurý men ult­tyq sanany qalyptastyrý qajet boldy. Kaspıı teńizi men eldiń basqa da aýma­ǵyndaǵy munaıǵa ulttyq menshiktiń arqasynda eldiń resýrstyq bazasyn qamtamasyz etý máselesi turǵan. Nur­sultan Nazarbaevtyń memleket qurý joba­sy sátti júzege asty. Ol eldegi bir­lik pen turaqtylyqty saqtaý quraly retin­de dinı tózimdilik pen konfessııalar ara­syndaǵy dıalogqa súıendi.

Qazaqstannyń 1991 jyldan keıingi tarıhy Nursultan Nazarbaevtyń eńbegimen tikeleı baılanysty. Ol tájirıbeli saıasatker jáne strateg retinde Qazaqstandy saıası kóre­gen­dilikpen basqardy. Ol ekonomıkany reformalap, naryqtyq ekonomıkany, ulttyq valıýtany engizdi. Elin halyqaralyq qoǵamdastyqqa tanymal etip, ınvestısııalar tartýdy  qam­tamasyz etti. Ol Reseı men Qytaı sııaq­ty iri derjavalar men Aýǵanstan syn­dy kórshiles elderi bar Qazaqstanda tu­raq­tylyqty qamtamasyz etý úshin halyq­aralyq deńgeıde teńgerimdi saıa­sat júrgizýdiń mańyzdylyǵyn túsin­di. Onyń kópvektorly saıasaty búginde Qazaq­stannyń aımaq elderimen de, AQSh jáne EO-men de tyǵyz yntymaqtastyq or­natýyna múmkindik berdi. Nursul­tan Nazarbaev úshin Qazaqstannyń halyqaralyq sahnada belsendi bolýy men halyqaralyq uıymdardyń mú­she­ligine umtylýy mańyzdy bolyp otyr­dy. Qazaqstan Eýropadaǵy qaýipsiz­dik jáne yntymaqtastyq uıymy­na (EQYU) tóraǵalyq etti jáne osy mańyz­dy mıssııaǵa daıyndalý kezinde Nor­vegııa­men tyǵyz árekettesti. Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes mú­shesi retinde de mańyzdy úles qosty. Al Norvegııa Qaýipsizdik Keńesiniń múshe­ligine úmitker bolǵan kezde Qazaqstan onyń belsendi qoldaýshysyna aınaldy.

Nursultan Nazarbaevtyń 2001 jyl­dyń sáýirinde Norvegııaǵa kelgendegi maq­sattarynyń biri – Norvegııanyń mu­naı eli retindegi tájirıbesimen tanysý edi. Bizdiń elderimizdiń energetı­ka sa­­la­s­yndaǵy yntymaqtastyǵy erekshe mańyzdy boldy. Saıası sharalar men birqatar iskerlik baılanys ta biz­diń el­derimiz arasyndaǵy ıgi qarym-qaty­nas­tardyń nyǵaıýyna yqpal etti.

Sol kezde KSRO-nyń murasyna aı­tar­lyqtaı nazar aýdarylyp otyrdy. Qazaqstan Keńes Odaǵynyń ıadrolyq qarý jasaý zerthanasy boldy. 1991 jyly táýelsizdik alǵanda Qazaqstan ıadrolyq qarýdyń arsenaly boıynsha álemde tórtinshi orynda boldy. Prezıdent N.Nazarbaev bul qarýdan dereý qutylý týraly sheshim qabyldady. Qazaqstan ıadrolyq derjavaǵa aınalýdan bas tartty. Sol kezden beri el ha­lyq­aralyq qarýsyzdaný is-áreketinde mańyzdy ról atqarýda.

Eldiń Tuńǵysh Prezıdenti úshin or­talyqtandyrylǵan basqarýdyń jáne ke­zeń-kezeńimen demokratııalandyrý pro­sesiniń bolýy mańyzdy boldy. Nur­sultan Nazarbaevtyń mantra­sy ár­­daıym Qazaqstan birinshiden ekono­mı­ka­lyq ósimdi jáne turaqtylyqty ny­ǵaı­týdy qamtamasyz etip, sodan keıin «qazaq­standyq jolmen» demokratııalyq basqarýdyń formasyn engizetin ýaqyt kelýi múmkin degen uǵymda bolyp otyr­dy. Táýelsizdik alǵannan keıingi 30 jyl ishinde Qazaqstan Batys elderi kóptegen ǵasyr boıy júzege asyrǵan oń úde­ris­terdi edáýir qysqa ýaqyt ishinde is júzine asyrdy.

Alda áli de uzaq jol bar. Qazaqstan Pre­zıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń kezin­de turaqty ilgerileý baıqalýda. El ishindegi de, aımaqtaǵy da turaqty­lyq­­qa Qazaqstannyń basa nazar aýdarýy beıbitshilik pen turaqtandyrý pro­­­ses­­terinde óte mańyzdy. Qazaqstan ha­lyq­­aralyq deńgeıde qurmetke ıe, al Nor­vegııa úshin Qazaqstanmen alda­ǵy jyl­dardaǵy yntymaqtastyq burynǵy­dan da nyǵaıa túsetin bolady.

Aıgúl QUSPAN,

Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy:

– Ol kezde men Syrtqy ister mı­nıstr­­­ligi Ekijaqty yntymaqtastyq de­­par­tamentiniń Batys Eýropa bóli­min basqardym jáne sapardy pysy­q­taý­ǵa tikeleı qatystym. Shyn mánin­de, Qazaqstan úshin bul sapar Skan­dına­vııamen, al norvegııalyqtar úshin jańa táýelsiz memleket – Qazaqstanmen tanysý edi. Sondyqtan sapar baǵdarlamasy múm­kindiginshe is-sharalarǵa toly boldy: Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Norvegııa Korolimen jáne Premer-mınıstrimen resmı kezdesýlerinen basqa, ol Norvegııa Parlamentinde (Stortıng), áıgili Oslo merııasynda bolyp, Norvegııa halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynda sóz sóıledi. Sonymen qa­tar munaı-gaz, telekommýnıkasııa, ke­me qatynasy, týrızm jáne qurylys sa­la­larymen aınalysatyn norvegııalyq kompanııalardyń qatysýymen dóńgelek ústel ótti. Tuńǵysh Prezıdentimiz táýel­siz Qazaqstandaǵy alǵashqy onjyl­dyq­taǵy reformalardyń nátıjeleri, onyń halyqaralyq isterge kózqarasy, sondaı-aq bizdiń eldiń ınvestısııalyq múmkindikteri týraly aıtty.

Osy sapardan keıin eki el arasynda birqatar mańyzdy resmı issapar bolyp, sonyń ishinde 2004 jyly Norvegııa Premer-mınıstri Kel Magne Bondevık jáne 2010 jyly murager hanzada Hokon Magnýs Qazaqstanǵa kelip, memleketter ózara elshiliktermen almasty.

Meniń oıymsha, Elbasy Nursultan Nazarbaev osydan jıyrma jyl buryn Osloǵa alǵashqy sapary kezinde eki el úshin basymdyqtardy óte aıqyn bel­giledi. Sol kezde qurylǵan saıası qa­tynastardyń negizi jan-jaqty ny­ǵaı­tylýy kerek. Norvegııa munaı-gaz sektoryn, jasyl energııany jáne qorshaǵan ortany qorǵaýdyń eń sátti mysaly bolyp qala beredi. Sonymen qatar Qazaq­stan men Norvegııa – beıbitshilikke, qaýipsizdikke jáne turaqty damýǵa úles qosatyn kópjaqty qurylymdardyń belsendi oıynshylary.

Perspektıvalar turǵysynan men parlamentaralyq dıalogty damytýdyń mańyzdylyǵyn erekshe atap ótkim keledi. Qazaqstan demokratııalyq jáne erkin qoǵam qurýdy jalǵastyrýda. 2019 jyldan bastap Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev saıası júıeni jańǵyrtýǵa jáne adam quqyqtarynyń qorǵalýyn qam­tama­syz etýge baǵyttalǵan jańa refor­malardy júzege asyra bastady. Bul Parlamenttik oppozısııa ınstıtýtyn zań júzinde qamtamasyz etýdi, saıası partııalar kandıdattarynyń saılaý tizimine áıelder men jastarǵa arnalǵan 30 paıyzdyq kvota engizýdi, jala jabýdy qylmys dep tanymaý, beıbit jınalystardy yryqtandyrý jáne taǵy basqa baǵyttardy qarastyrady. Norvegııalyq parlamentshilermen dıalog júrgizý jáne tájirıbe almasý biz úshin úlken qy­zyǵýshylyq týdyrady. Qazaqstan Par­­lamenti Májilisi norvegııalyq Stor­tıngpen ekijaqty negizde de, EQYU Par­la­menttik Assambleıasy jáne basqa forým­dar aıasynda da ózara árekettesýge daıyn.

Ole Iohan BORNOI,

Norvegııanyń Qazaqstandaǵy

burynǵy elshisi:

– 2001 jyly Prezıdent N.Nazarbaev­tyń Osloǵa sapary barysynda qabyl­dan­ǵan Qazaqstan men Norvegııa ara­syn­daǵy dostyq qatynastar men yntymaq­tastyqty odan ári damytý týraly bir­les­ken málimdemeni zerdeleı otyryp, biz sodan beri ekijaqty jáne kópjaqty yn­­tymaqtastyqta qol jetkizilgen jetis­tikterdi qanaǵattanýshylyqpen aı­ta alamyz. Bul yntymaqtastyqtyń ma­ńyz­dy baǵyty bolǵan qarýsyzdaný jáne taratpaý salasyna da qatysty. Osy oraıda men Nursultan Nazarbaevtyń 2016 jylǵy sheteldik elshilerge arnal­ǵan qabyldaýyn eske alamyn. Ol Qazaq­stannyń damýy týraly baıandama jasady, sodan keıin ár elshimen jeke áń­gi­melesti. Meniń kezegim kelgende men qarýsyzdaný jáne taratpaý salasyndaǵy ózara is-qımylymyzdy atap óttim, 2015 jyldyń sońynda Iranmen ıadrolyq kelisimniń alǵa jyljýyna Norvegııa men Qazaqstannyń úlesine, sondaı-aq energetıka salasyndaǵy jobalarǵa toqtaldym. Sońynda men ejelgi eýropalyqtardyń shyǵý tegi týraly ǵylymı jobany aıttym. Sonda Prezıdent ózine tán ázilmen: «So­ny­men, siz osy jaqtansyz ba, álde biz ol jaq­tanbyz ba?» degen suraq qoıdy.

Shyn máninde 2015 jyldyń kúzin­de Norvegııa zertteýshileri ejelgi eýropa­lyq­tardyń shyǵý tegi týraly kóbirek bilý úshin Skandınavııa jobasy aıasynda Qazaqstanǵa keldi. Dala qorǵandarynan DNK jınalyp, taldandy.

Bizdiń eki eldiń halyqtaryn salys­tyrý úshin «teńiz kóshpendileri» jáne «dala kóshpendileri» tirkesteri jıi qoldanylady. Sebebi olar árdaıym ta­bysqa jetý men damýdyń jańa joldaryn izdeýmen boldy. Bizdiń elderimiz kólemi jaǵynan da uqsas dep aıtýǵa bolady, ásirese teńiz aýmaqtaryn qosa eskergende. Ońtústik Atlantıkadaǵy Bývet aralynyń teńiz aýmaǵymen birge alǵanda Norvegııa aýmaǵy shamamen 2,7 mıllıon sharshy shaqyrymǵa jetedi eken. Eki el óz baılyǵynyń edáýir bóli­gin qurlyq pen teńizden ala­dy. Qazaq­stan álemdegi eń qundy ba­lyq túri – bekireler mekendeıtin Kas­pıı teńi­ziniń jaǵalaýyndaǵy bes memle­ket­tiń biri. Norvegııa, bizdiń ortaq kórshimiz – Reseımen teńiz resýrstaryn basqarý salasynda óte jemisti jáne turaqty yntymaqtastyqqa ıe.

«Mádenıet mádenıetterdi biriktire­di» – bul ádemi sóz ǵana emes. Norvegııa Qazaqstan týraly 1970 jyldary, Alma­ty taýlaryndaǵy Medeý muz aıdynynda konkımen syrǵanaý boıynsha re­kordtar ornatylǵan kezde, ıaǵnı áıgi­li norvegııalyq «tórt S» – Stensen, Stor­holt, Stensemmet jáne Shebrand tanymal bolǵan kezde bildi. Bizdiń elder arasyndaǵy qarym-qatynastyń taǵy bir tarmaǵy – Vladımır Smırnovtyń Lıllehammerdegi Olımpıadadaǵy shań­ǵy jarysynan bes shaqyrymdyq qa­shyqtyqtaǵy jeńisi. «Smırre» (norvegter Smırnovty súıispenshilikpen osylaı ataıdy) búkil Norvegııanyń boıtumaryna aınaldy.

Norvegııanyń Qazaqstandaǵy elshi­si retinde jumys istegen segiz jyl ishin­de sporttyq is-sharalar men úshin umy­­tyl­mas bolyp qalady. 2015 jyly Smırreniń qatysýymen bolǵan Alma­ty­daǵy jastar arasyndaǵy álem chempıo­natynan bastap, Oslonyń áıelder komandasy oınaǵan Shymkenttegi fýtbol matchyna deıin.

Men bolashaqta ǵajap daýysy arqy­ly álemdik sensasııa dep atal­ǵan ánshi Dımash Qudaıbergen kóp uza­maı Nor­vegııaǵa keledi jáne onyń kon­sertin­degi kórermenderdiń qatarynda men de bolamyn dep senemin.