Árıne, asa jaýapty da mańyzdy sanalatyn osynaý qyzmetke deıin Tókeń ǵylymı-pedagogıkalyq, qoǵamdyq jáne ákimshilik-uıymdastyrýshylyq jumystardyń san alýan baspaldaqtarynan ótti. Máselen, ol Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndary janyndaǵy eń alǵashqy ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolǵan Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ janyndaǵy Eksperımentaldyq jáne teorııalyq fızıka ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn qurýshy jáne tuńǵysh dırektory. Álemniń qozǵaýshy kúshi sanalatyn fızıkanyń jańa zamanǵa saı qarqyndy úderisin úlgili deńgeıge kótergen akademıktiń eńbegin onyń izbasarlary jańǵyrta jalǵastyrýda.
Akademık-ǵalymnyń osynaý ózindik tóltýmasy onyń kúlli shyǵarmashylyq jáne ǵylymı qyzmetiniń basty shamshyraǵyna aınalyp, qanshama ıgi bastamalar men jańa ǵylymı jobalardyń ashylýyna túrtki bolǵanyn qazaqstandyq jáne sheteldik zııaly qaýym ókilderi jaqsy biledi. Osylaısha, halyqaralyq jáne respýblıkalyq bedeldi ǵylymı basylymdarda fızıkanyń kvanttyq hromodınamıka, ıadro jáne bólshekter teorııasy, budan basqa birneshe salasy boıynsha 300-ge jýyq ǵylymı eńbek jarııalaǵan akademık dúnıejúzi moıyndaǵan asa tanymal ǵylymı mektep qurdy. Búginde kórnekti ǵalym aǵamyzdyń shákirtteri AQSh, Reseı, Ulybrıtanııa, Aýstrııa, Fransııa, Izraıl, Italııa, Japonııa syndy shetelderdiń bilikti ǵylymı ortalyqtarynda jemisti eńbek etip júr. Bul ýnıversıtettiń ǵana emes, Qazaqstannyń da ortaq maqtanyshy desek qatelespeımiz. Ulttyń ulaǵatyn kórsetken mundaı eleýli eńbekter elimiz úshin de biregeı tabys ekeni daýsyz.
Ǵalym QazUÝ-dyń Fızıka fakýltetiniń dekandyǵyna taǵaıyndalǵan tusta ózi dırektory bolyp tabylatyn ınstıtýt pen fakýltet qurylymdaryn sáıkestendirip, ótpeli kezeńdegi bilim berý qıyndyqtaryn biliktilikpen sheshýge sheshimdi úles qosty. Ǵylym, bilim salasyndaǵy osyndaı jarqyn jetistikterimen kózge túse bastaǵan ǵalym azamat 1998 jyly Taldyqorǵan qalasyndaǵy joǵary oqý ornynyń rektory bolyp taǵaıyndaldy. Jetisý jerindegi jemisti jumystar ony jańa bıikterge alyp keldi.
«О́zi jaqsy kisige bir kisilik oryn bar» deıdi halqymyz. О́zi jaqsy bolyp, oǵan ǵalymdyq, iskerlik qabiletteri men ómirlik tájirıbesi qosylsa, bir kisilik orynnyń myń kisilik qasıetke tatıtynyn da joqqa shyǵarýǵa bolmas. Tókeń Taldyqorǵandaǵy rektorlyq qyzmetinde de iskerlik qarym-qabiletiniń myqtylyǵyn barynsha jarqyratyp kórsete bildi. Bul oqý orny bilim men ǵylym salasy boıynsha tyń bastamalarymen kórinip, elimiz boıynsha irgeli bilim ordasyna aınaldy.
Tólegen Ábdisaǵıuly rektor bolǵan jyldary Jetisýdaǵy oqý orny barlyq jaǵynan damyp, I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıteti mártebesine ıe boldy. Isker ǵalym ózine tán tabandylyǵymen ýnıversıtet ujymynyń yntymaq, birligin nyǵaıtty. Materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartty. Ustazdardan óz qyzmettik mindetterin sapaly oryndaýdy qatań talap etýmen birge, ujymda ońtaıly shyǵarmashylyq orta ornaýyna barynsha yqpal jasady.
Qysqa ǵana ýaqyt ishinde oqý korpýstaryn keńeıtip, kitaphana men jataqhana ǵımarattaryn qalpyna keltirdi. Ýnıversıtettiń buǵan deıingi qarapaıym sportzaly kúres, voleıbol, basketbol, gımnastıka jáne seksııalar boıynsha arnaıy jattyǵý oryndary bar sport keshenine aınaldy. Aıdyndy Balqash kóliniń jaǵasynda sport-saýyqtyrý lageri salynyp, ýnıversıtettiń bul turǵydaǵy materıaldyq-tehnıkalyq bazasy edáýir túrde joǵarylady. Buǵan, árıne Tókeńniń jastaıynan sportty, ónerdi janyna serik etken aıryqsha qabileti áser etpeı qalǵan joq.
Sol tustaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev 2001 jyldyń aqpan aıynda Taldyqorǵan qalasyna jasaǵan sapary barysynda I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetine arnaıy at basyn buryp, onyń qyzmetin joǵary baǵalady. Keshegi Premer-Mınıstr, búgingi Prezıdent sol kezde-aq kórnekti ǵalymnyń iskerlik-uıymdastyrýshylyq qabiletin shynaıy kóńil kózimen tap basyp, kóre bilgen eken. Osydan keıin kóp uzamaı Tókeńniń Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi jemisti de jeńisti basshylyq qyzmeti bastalǵan bolatyn.
Qalamger Orysbaı Ábdildauly «О́zegi óleń Tólegen» degen syrly tolǵaýynda bylaı dep jazǵany bar: «...Tólegen Ábdisaǵıuly Qojamqulovtyń san qyrlylyǵy arqasynda buryndary qulazyńqyrap, qınalyńqyrap júrgen ýnıversıtettiń ustazdar ujymy kóńildi qalypqa túsip, jan dúnıesi sazdy syrǵa toly jan-jaqty daryndy adammen qýanyshty únderi ulasyp, bári birge kóńildi horǵa qosylyp turǵandaı ádemi, áýezdi shalqyǵan shaq saltanat qurǵan-dy. Baıandy qulashtaı sozyp, qaq ortalarynda rektordyń kóshbasshy bolyp júrisin olar qalaı umytsyn. Ony áli talaı saǵynar, eske alar, sosyn jeruıyq Jetisýdyń dál osyndaı perzentteri mol bolǵaı dep syrttaı laıym batagóı bolyp tileýin tilep turar. Oblys ortalyǵy qaıta oralǵan kindik qalalardyń biri – Taldyqorǵanda da ǵylym qaıratkeriniń izi bar...».
Bilim men ǵylymnyń, ómir men ónerdiń toǵysqan tusynda jarqyn jańalyq, jaqsy ister órkendeıtinin kórsetken Tókeń ujymdyq birlik pen yntymaqty qatar toǵystyryp, bilim ordasynyń ómir ordasy ekenin kórsetti. «Jaqsydan sharapat» deımiz be, Premer-Mınıstrdiń osy baǵasynan keıin, joǵaryda aıtqanymyzdaı, Tókeń Alataýdyń baýraıyndaǵy «Alma-Materine», súıikti QazUÝ-yna qaıta oraldy. Qıyndyǵy men qyzyǵy mol rektorlyq qyzmettiń taǵy bir belesi ǵalym azamattyń jańa qulshynystary men iskerlik qarym-qabiletin asyǵa kútip turǵandaı edi. Týǵan uıasyna tuıǵyndaı bolyp qaıta oralǵan Tókeń qara shańyraqtyń qasıeti men úlgili úrdisterin barynsha keńeıtip, ony zaman talap etken deńgeıdegi bilim ordasyna, ǵylymı izdenisterdiń, jańalyqtar men jaqsylyqtardyń ortasyna, aǵa býyn men jas tolqynnyń sabaqtasqan qara shańyraǵyna aınaldyrdy.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory bolǵan 2001-2008 jyldary T.Qojamqulov ýnıversıtetti shyn máninde halyqaralyq deńgeıge shyǵardy. Úzdiksiz izdenis pen tynymsyz eńbektiń nátıjesinde bilikti mamandar daıarlaý men ǵylymı-zertteý jumystaryn uıymdastyrýdyń túbegeıli jańa, tyń tásilderi engizildi. QazUÝ dástúrli qurylymdarymen qatar, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men ǵylymı ortalyqtar, tehnoparktiń jelisi qurylǵan eldegi alǵashqy joǵary oqý ornyna aınaldy. Maman ázirleýdiń bakalavr, magıstr, RhD doktorlary syndy úsh satyly jańa júıesi jolǵa qoıyldy. Ǵylymı keńesterdiń jańa jaǵdaıda jumys isteýine negiz qalap, eýropalyq deńgeıdegi ǵylymı izdenisterdiń tıimdi de taǵylymdy tuǵyryn bekitti. Qorǵalatyn dıssertasııalardyń ǵylymı jańalyqtarynyń ómirge, óndiriske dendep enýine jaǵdaı jasaý arqyly jas ǵalymdardyń ynta-yqylasyn álemdik úrdistegi izdenisterge baýlydy.
Stýdentterdiń oqýy men demalysy, tamaqtanýy, sportpen, dene shynyqtyrýmen shuǵyldanýy, rýhanı damýy men shyǵarmashylyq izdenýi úshin zamanaýı jaǵdaılar jasaldy. Eń úzdik stýdentterge ataýly 100 prezıdenttik stıpendııa taǵaıyndaldy. Sol úzdik stýdentterdiń bolashaq ǵylym jolyna qadam basýyna jan-jaqty jaǵdaı jasap, olardyń taqyryptyq-talǵamdyq umtylystaryna jetekshilik jasady. Jas tolqyndy jańa jolǵa salýda ustazdyq ulaǵat tanytty.
Tólegen Ábdisaǵıuly 2003 jyly Italııadaǵy Bolonıa qalasynda Ýnıversıtetterdiń uly hartııasyna qol qoıdy. Sóıtip QazUÝ Qazaqstan men Ortalyq Azııada Bolonıa prosesine qatysýshy tuńǵysh ýnıversıtet bolyp, Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynyń álemdik bilim berý keńistigine tikeleı ıntegrasııalanýyna jol ashty.
Kópshilikke belgili, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen 2004 jyly jańa rektor bastamasymen uzaq jyldar boıy toqtap qalǵan QazUÝ qalashyǵy qurylysynyń 14 birdeı nysannan turatyn ekinshi kezeńi bastaldy. Sonyń nátıjesi boıynsha irgeli sáýletti kitaphana, oqý-zerthanalyq korpýstar, dárishanalar men sportzaldary, 500 jáne 800 oryndyq jańa jataqhanalar, basseındi sport saraıy, ózge de ǵımarattar paıdalanýǵa berildi. Bul úrdis ýnıversıtettiń odan ári damý barysyndaǵy aıryqsha ári mańyzdy oqıǵalardyń biri edi.
Respýblıkamyzdaǵy ujym jetistikteriniń asa jarqyn kórsetkishterine beriletin «Altyn sapa» syılyǵyn 2006 jyly joǵary oqý oryndarynyń ishinde birinshi bolyp Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ jeńip aldy. Osynaý mártebesi zor bıik marapatty rektorǵa Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózi tapsyrdy.
2014 jyly T.Qojamqulov Elbasy N.Á.Nazarbaevqa arnaıy negizdeme-hat joldap, Qazaqstan ǵalymdarynyń Eýropalyq ıadrolyq zertteýler uıymymen (SERN, Jeneva, Shveısarııa) yntymaqtastyǵyna alǵashqy bastamashy bolyp, Memleket basshysy tarapynan ońdy qoldaý tapty. Sóıtip 2017 jyldyń aqpan aıynda QazUÝ-dyń Eksperımentaldyq jáne teorııalyq fızıka ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń fızık ǵalymdary birlesken ǵylymı-tehnıkalyq jobalardy júrgizý múmkindigi týraly aldyn ala kelissózder jasaý úshin SERN-ge resmı saparmen bardy. О́z kezeginde Eýropalyq ıadrolyq zertteýler uıymy ókilderi Qazaqstannyń jetekshi ýnıversıtetteri men ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda bolyp, Qazaqstan Parlamenti Senatynyń jáne salalyq mınıstrlikter basshylarymen kezdesti.
Kórnekti fızık ǵalymdardyń qatysýymen 2018 jyly SERN jáne Qazaqstan Úkimeti arasynda halyqaralyq yntymaqtastyq týraly kelisim jasaldy. Al 2019 jyly el Parlamenti atalǵan kelisimdi ratıfıkasııalap, Memleket basshysy Q.Toqaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Eýropalyq ıadrolyq zertteýler uıymynyń (SERN) arasyndaǵy ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyqqa qatysty halyqaralyq yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly zańǵa qol qoıdy. Bul akt, sóz joq, Otanymyzdyń ǵylymı ómiri tarıhyndaǵy asa mańyzdy oqıǵa boldy. Qazaqstannyń SERN sııaqty bedeldi halyqaralyq uıym kelisimine qatysýy jańa bilim kókjıekterine qoljetimdilikti ǵana emes, sonymen qatar eldegi ǵylymı-zertteýlerdiń deńgeıin jáne onyń halyqaralyq bedelin kóterýge zor múmkindik bereri aqıqat.
Osyndaı joǵaryda atalǵan jáne atalmaǵan qanshama janqııarlyq ǵylymı eńbekteri nátıjesinde T.Qojamqulovqa 1996 jyly Qazaqstan Prezıdentiniń Jarlyǵymen «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri» ataǵy, «Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyǵy berildi. Ol «Parasat» jáne II dárejeli «Barys» ordenderiniń ıegeri. Sondaı-aq Qazaqstannyń Qurmetti sport qaıratkeri, Qazaq ulttyq mýzyka akademııasynyń Qurmetti professory, taǵy basqa da kóptegen ataq pen medal ıelengen qadirli el aǵasy.
2016 jylǵy sáýirde T.Qojamqulovtyń 70 jasqa tolǵan mereıtoıynda sol kezdegi Parlament Senatynyń Tóraǵasy, búgingi Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev óz quttyqtaýynda: «Ǵylymı qundylyǵy asa joǵary irgeli eńbekterińizdiń fızıka, matematıka ǵylymynyń kókjıegin keńeıtip, álemdik deńgeıde moıyndalýy ózińizge tán qajyrly izdenis pen tereń bilimniń nátıjesi ekeni sózsiz. Elimizdegi joǵary oqý orny janyndaǵy alǵashqy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń negizin qalap, tyń bastamalarǵa uıytqy bolýyńyz otandyq ǵylym áleýetiniń nyǵaıyp, órken jaıýyna jol ashty. Elbasy «Bilim – ǵylym – ınnovasııalar úshtigi bılegen postındýstrııalyq álemge qaraı jyljyp kelemiz» dep atap ótkendeı, Sizdiń ınnovasııalyq zertteýlerdi arqaý etken eńbekterińiz el ıgiligin arttyra túspek», dep oryndy atap ótti.
Tólegen Ábdisaǵıuly Qojamqulov – fızık-teoretık, óristiń kvanttyq teorııasy salasy boıynsha iri maman. Halyqaralyq jáne respýblıkalyq mamandandyrylǵan referenttelgen basylymdardaǵy fızıkanyń mynandaı bólimderi, atap aıtqanda, kvanttyq hromodınamıka, ıadro jáne elementarlyq bólshekter teorııasy, salystyrmalyq jáne gravıtasııa teorııasy boıynsha, 200-den asa ǵylymı eńbegi jaryq kórdi. Kalıbrlik óristi stohastıkalyq kvanttaý sııaqty ǵylymnyń jańa baǵytyn damytty. Ol úsh monografııanyń avtory, sonyń ishinde «О́ris teorııasyndaǵy stohastıkalyq kvanttaý» atty monografııasy ǵylymnyń jańashyl baǵytyndaǵy qundy alǵashqy eńbek retinde álemniń ǵylymı jurtshylyǵyna keńinen moıyndaldy.
Tólegen aǵamyzdyń alǵashqy ǵylymı jumystary stýdenttik kezinen jaryq kóre bastaǵanymen, onyń naǵyz fızık-teoretık retinde irgetasy A.Ioffe atyndaǵy FTI-dyń aspırantýrasynda kandıdattyq dıssertasııasyn daıyndap júrip ataqty «L.Landaý jáne E.Lıfshıs teorııalyq mınımýmyn» tapsyrý barysynda qalandy. Odan ári onyń ǵalym retinde qalyptasýyna jáne tabıǵı talantynyń jarqyrap ashylýyna B.Konstantınov atyndaǵy KSRO ǴA IаFI-dyń jyl saıynǵy fızıkalyq mektebi jáne L.Landaý atyndaǵy KSRO ǴA TFI-daǵy akademık A.Mıgdaldyń teorııalyq semınarlary baǵa jetpes ról atqardy.
Akademık T.Qojamqulov «Zattardyń qurylymdyq ózin ózi uıymdastyrýy jáne syzyqtyq emes úderister» atty Respýblıkalyq joǵary oqý oryndary aralyq izdenistik jáne qoldanbaly zertteýler baǵdarlamasynyń ǵylymı jetekshisi jáne «Gravıtasııalyq, elektromagnıttik, kúshti jáne álsiz árekettestikti teorııalyq zertteý» atty irgeli zertteýlerdiń basymdylyq baǵyttary boıynsha Ulttyq ǵylymı baǵdarlamasynyń da jetekshisi boldy. Ol L.Landaý atyndaǵy TFI (Chernogolovka q.), OIIаI (Dýbna q.), RǴA Tóralqasy janyndaǵy NSK (Máskeý q.), B.Konstantınov atyndaǵy IаFI (Sankt-Peterbýrg q.), t.b. iri sheteldik-fızıka ınstıtýttarymen ǵylymı birlestikte jumys atqaryp keledi, sondaı-aq halyqaralyq konferensııalar men sımpozıýmdarǵa belsendi qatysýda.
Akademık ǵylymı ınnovasııalardy oqý prosesine engizýge de belsendi úles qosty. Onyń jetekshiligimen «Kvanttyq hromodınamıka», «Keregekózdegi kalıbrlik teorııalar» atty arnaýly jańa kýrstar túzildi, qosalqy avtorlarmen birlesip oqýlyq, oqý-ádistemelik quraldar», sonyń ishinde «Kvanttyq mehanıka» (2005 j.) atty qazaq tilinde alǵashqy oqýlyq jaryq kórdi. Ol (PhD) doktoranttarynyń ǵylymı jumystaryna, magıstranttar men stýdentterdiń dıplomdyq jumystaryna jetekshilik etýde.
Onyń jetekshiligimen kóptegen kandıdattyq dıssertasııa oryndalyp jáne 5 doktorlyq dıssertasııa qorǵaldy. Ol álem moıyndaǵan ǵylymı mektep qurdy.
T.Qojamqulov Qazaqstannyń joǵary mektebi Ǵylym akademııasynyń (JM HǴA Qazaqstandyq bólimshesi) negizgi uıymdastyrýshysy. Bul akademııanyń basty maqsaty – joǵary mektepte ǵylymnyń damýyna járdemdesý jáne onyń qol jetkizgen jetistikterin qoǵamnyń ál-aýqaty men rýhanı áleýetiniń joǵarylaýyna barynsha qoldaný.
Tólegen Ábdisaǵıuly Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń rektory bolyp qyzmet atqarǵan jyldary Ýnıversıtet qalashyǵynyń kóp jylǵa jumysy toqtap qalǵan II kezeńiniń qurylysy Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen qaıta jandandy. Bul qurylys: irgeli-ǵylymı kitaphana, oqý-zerthanalyq korpýstar, dáris oqıtyn jáne sport zaldary, jataqhanalar t.b. 14 nysannan túziletin, ýnıversıtetti halyqaralyq talaptarǵa saı joǵarǵy deńgeıge kóteretin birden-bir erekshe shara boldy. Jańa kezeńniń irgetasyn elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev ózi qalady.
2006 jyly ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ birinshi bolyp egemen Qazaqstan tarıhynda tuńǵysh ret Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń tapsyrýymen «Altyn sapa» – dárejesin ıelendi.
Fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary mektep ǵylym akademııasynyń, Halyqaralyq joǵary mektep ǵylym akademııasynyń, Halyqaralyq shyǵarmashylyq akademııasynyń, Qazaqstan Respýblıkasy Injenerlik akademııasynyń, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Almaty oblysynyń qurmetti azamaty. Osynyń bárine eren eńbegimen jetip, tálimger tulǵa bolyp qalyptasqan Tólegen Ábdisaǵıulynyń abyz jasyndaǵy abyroıly kezeńi jalǵasa bermek.
Tókeńniń asqaraly 60 jasqa tolǵan torqaly toıynda qazaqtyń qadirli Áz-aǵasy, Ázilhan Nurshaıyqov bylaı degen eken: «Siz týǵannan výnderkınd – ǵajap qabiletti bala bolǵan ekensiz. Ǵajap qabiletti balanyń bári birdeı ǵajap ǵalym bolyp shyǵa bermeıdi. Árıne, sizge qoǵam kómektesti. Sharapatty qoǵamnyń qýatymen siz ustaz, ǵalym, kompozıtor, aqyn, ánshi, kúıshi, dombyrashy, syrnaıshy, sportshy, qoǵam qaıratkeri, ýnıversıtet rektory boldyńyz. Qazaqqa ózińizdeı ul bergen taǵdyrǵa rahmet!». Názik jany jánnattyń tórinde shalqýy tıis Áz-aǵamyzdyń áz tilegi áli eskirgen joq dep bilemiz.
Qazaq bilimi men ǵylymynyń qara shańyraǵy sanalatyn QazUÝ-dyń qasıetti qabyrǵasynda qanaty qataıǵan ardager ǵalymnyń eńseli tulǵasy el nazarynda asqaqtaı bermek.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy – rektory