Osynaý jaýapty da saýapty jumysqa Balyq sharýashylyǵy «Zaısan-Ertis» oblysaralyq basseındik ınspeksııasynyń jetekshisi Sanaqbek Kitapbaev kelip, tikeleı basshylyq jasady. Mejeli ýaqytta Aqsýat aýylynan bastaý alǵan tazalyq jumysyna kiriserde Sanaqbek Qanapııauly bul sharaǵa jıylǵan qaýymǵa atalǵan is-sharanyń mańyzyn, mazmunyn túsindirip, bir kisideı bas qosyp, ynta bildirip otyrǵan aýyl turǵyndaryna alǵys aıtty.
– 24 sáýirden bastap «Taza sý aıdyndary» aksııasy bastaý aldy. Bárimiz úshin mańyzdy sharadan biz de syrt qala almaımyz. Aýyl tazalyǵy, osy aýyldardaǵy halyqty asyrap otyrǵan aıdynnyń tazalyǵy qashanda basty nazarda turýy tıis. Endeshe, sol tazalyqqa búginnen bastap kirisip, aldaǵy ýaqytta júıeli túrde jalǵastyryp otyrýymyz kerek, – dedi S.Qanapııauly.
S.Kitapbaev bastaǵan oblystyq jáne aýdandyq balyq ınspeksııasynyń mamandary tazalyq jumystaryna yqylaspen kiristi. Kól aıdynyna túsirilgen 10 motorly qaıyq arnaıy jasalǵan tyrmalardy súırete júzip, kól túbinde jatqan zııandy aýlardy jaǵalaýǵa shyǵardy. Al aýyldyń ózge turǵyndary, mekteptiń joǵary synyp oqýshylary jaǵalaýdaǵy, aýyldyń ishindegi, mańaıyndaǵy qoqystardy jınady. Tórt saǵat ishinde alpys adam atsalysqan is-shara nátıjesinde 6,5 tonna turmystyq qaldyqtar, 265 monojipti zııandy aý jınalyp (26 myń metr), tıisti orynǵa jetkizildi.
Osy áredikte biz S.Kitapbaevtan ózderi qaýzap júrgen salanyń tynys-tirshiliginen biraz maǵlumat bere ketýdi ótingen bolatynbyz.
– Bizdiń ınspeksııaǵa Qara Ertistiń Qytaı Halyq Respýblıkasy terrıtorııasynan enetin tusynan bastap, búkil Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar oblystary túgelimen, sonaý Reseıdiń Omby oblysynyń shekarasyna deıingi óńirler qaraıdy. Osy Zaısan, Kúrshim, Kókpekti, Buqtyrma, Semeı jáne Pavlodar sııaqty 6 aýdandyq balyq ınspeksııasy qaraıtyn mekemeniń shtatynda 51 memlekettik qyzmetshi bar. Inspeksııamyzǵa 1 shildeden bastap kelesi jyldyń osy mezgiline deıin 11 myń tonna balyq aýlaýǵa lımıt bólingen bolatyn. Búginge deıin osynyń 7,1 myń tonnasy aýlandy. 16 sáýirden 1 maýsymǵa deıingi ýyldyryq shashý kezeńine oraı balyq aýlaýǵa tyıym salynǵandyqtan, qazir bul baǵyttaǵy barsha jumys toqtap tur, – deıdi S.Qanapııauly.
Uzyndyǵy 110, eni 25 shaqyrym bolatyn Zaısan kóliniń ózi jeti ýchaskege bólinedi. Osy aımaq 5 tabıǵat paıdalanýshy mekemege bólinip berilgen. Olar óz múmkindikterine qaraı atalǵan ýchaskelerdi 5 jyldan 49 jylǵa deıingi merzimge jalǵa alyp otyr. Bular: «Tóretoǵan» JShS, «Rybakı Zaısana» jáne «Baıtoǵas» aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvteri, «Dıgam» men «Ultaraq» JShS-lary. 7-ýchaske dep atalatyn Aqsýat aýyly «Dıgam» JShS-na, al 5, 6-ýchaskeler – Amanat pen Jolnusqaý «Tóretoǵan» JShS-na qaraıdy. Osy úsh ýchaske ornalasqan jaǵalaýdyń ózi 80 shaqyrymdaı jerdi alyp jatyr. Buqtyrma sý-elektr stansasyna deıingi aımaqtan 10 myń tonna balyq aýlaýǵa lımıt bólinip otyr desek, sonyń 7 myń tonnasy osy Zaısan kóline tıesili. Biraq biz balyqty aýlaýmen ǵana aınalyspaımyz. Balyq sharýashylyǵyn órkendetý baǵytyndaǵy memlekettik baǵdarlamanyń ishinde 2021 jyldan 2030 jylǵa deıingi kezeńde 9 774 tonna balyq ósirý baǵdarlamasy da bar. Bul jospar respýblıka boıynsha 270 myń tonnany quraıdy. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń qoıǵan talabyna sáıkes ár adam jylyna 16 kılo balyq taǵamdaryn tutynýy tıis. Al bul kórsetkish Qazaqstanda nebári 4 kılo ǵana. Osyǵan oraı balyq ósirý kólemin odan ári damytyp, 600 myń tonnaǵa jetkizý jospary da bar.
Qytaıda shyǵarylatyn zııandy aýlardy paıdalanýǵa zań júzinde tyıym salynǵan. Biraq bul saýda kontrabandalyq sıpat alyp, áli kúnge toqtamaı tur. Arzan bolǵandyqtan, balyqshylardyń kópshiligi osy aýdy satyp alǵandy jón kóredi. Paıdalanyp bolǵan soń eshkim ony jınap, joıyp jatpaıdy, sol aıdynda qaldyryp ketedi. Al polıamıdti monojipterden toqylatyn bul aýlar shirimeıdi, sý túbinde tabıǵatqa orasan zalal keltirip, shyn máninde máńgi-baqı jata beredi. Oǵan ilingen balyqtar ysyrap bolyp, shirip, sýdyń tazalyǵyna aıtarlyqtaı zalal keltiredi. Mine, sol sebepti bul aýlarǵa qatań tyıym bar.
Budan soń biz atalǵan jetekshi toptyń quramynda Jolnusqaý aýylyn betke aldyq. Mundaǵy jurtshylyq ta «bes qarýyn» saılap, keleli iske daıar tur eken. 10 qaıyqpen judyryqtaı jumyla kirisken 50-ge tarta turǵyn eki-úsh saǵat ýaqyttyń ishinde 1,5 tonna qoqys pen 250 dana aý qaldyǵyn jaǵalaýǵa shyǵaryp, júk kólikterine tıep, arnaıy bólingen orynǵa jóneltti.
– Bul asa bir durys shara boldy, – deıdi osy aýyldyń 72 jasar turǵyny Merǵalı Tólenbaev aqsaqal. – Áıtpese aýyl ishinde shashylǵan qoqys pen teńiz túbine shógip, zalalyn tıgizip jatqan eski aýlardyń sanaly adamnyń kóńiline kirbiń túsiretini shyndyq qoı. Mine, ortaq iske eresektermen qatar mektep jasyndaǵy balalar da belsene atsalysyp jatyr. Qarttyǵyma qaramastan men de azdy-kópti paıdamdy tıgizeıin degen oımen búgingi naýqanǵa septesip júrmin. «Kóppen kórgen uly toı» degen osy emes pe.
Amanat aýylyna kelgende kórgenimiz de kóńil qýantarlyqtaı jaı boldy. Mundaǵy jurt tazalyq sharasyna jumyla kirisip, bir jaǵadan – bas, bir jeńnen qol shyǵara eńbektenip jatyr eken. Aýyl ishi, aınalasy turmystyq qaldyqtardan tazaryp, arylyp-aq qalypty.
– Aýyl turǵyndary ózderi úshin qajetti sharaǵa túsinistikpen atsalysty. Qoqys tazartyldy, biraq aýyl mańyndaǵy aıdyndy áli kúnge deıin muz qursap jatqandyqtan, eski aýlar men shógindi qoqystardy tazartý jumysyn keıinge qaldyryp otyrmyz. Muz erigen boıda ol isti de tııanaqty túrde júzege asyratynymyzǵa senińizder, – deıdi osy aýyldaǵy balyq qorǵaý ınspektory Rızabek Nııazbekov.
Tazalyq degen jaqsy ǵoı, qystaı kómkergen qardyń astynan shyqqan qoqystyń barlyǵy jınalyp, tıisti orynǵa tasylǵan soń aýyldardyń ajary ashylyp, ábden tozǵan eski kıimin tastaǵan adamdaı serpilip qaldy. Osynaý kóz qýantarlyq kóriniske súıine kóz salǵan bizdiń kókeıimizde «osyndaı sharalar tek mindetti naýqan retinde ǵana qolǵa alynbaı, júıeli túrde júzege asyp otyrsa, tazalyqta min bolmaıdy ǵoı» degen oıdyń turǵany ras edi.
Hasen ZÁKÁRIIа,
jýrnalıst
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kúrshim aýdany
