ALJASÝ

Saıabaqtyń irgesinde turǵan­dyqtan ba, men qustar ánin júregim eljirep tyńdaımyn. Ásirese, tań aǵaryp kele jatqanda qanattylar dúnıe-dýmanyn tipti qyzdyra túse­di. Kún aqbas Alataýda ıek artyp, nuryna Jer-anany bóleı basta­ǵanda dala jarshylary shyrqaý shegine jetedi. Qaı qustyń qandaı únmen saıraıtynyn bilmeımin. Tek bireýi ǵana... “Kókek, kókek” dep óz atyn ózi shaqyrady da otyrady. Birde ájemniń kórsetkeni bar edi, bala kezimde. Áp-ádemi. Túsi qońyr, júni jyp-jyltyr, mańdaıynda aıdary bar eken. Tabıǵat nege ony bólekshe jaratty eken? Balapan shyǵaryp, oǵan aýzymen jem tasyp, balapanynyń qanatyn qataıtyp, ushyratyndaı túısik bermegen ol jumyrtqasyn basqa qustyń uıasyna tastap kete beredi eken. Halyq óz perzentterin týa tas­tap ketkenderdi “Kókek-ana” sa­naı­dy. Al men bolsam, “Túp­tiń tú­binde ondaı áıelder jetim bala­lary­­nyń kóz jasynyń kárine ushy­raı­dy” degenge sene qoımaı­tyn­­myn. Adam taǵdyryn tarazyǵa sa­lyp ólshep-piship júrgender myna almaǵaıyp zamanda bar ma degenim de beker eken. Kóksý aýda­ny “Qy­zyl­aryq” aýylyndaǵy arystaı bir azamattyń taýqymeti halyq aıtsa qalt aıtpaıtynyn dáleldedi. Já, bárin de basynan bastaıyn. О́mirdiń ózi jazǵan shejiresin qaz-qalpynda baıandap bereıin. ... Oqıǵa 1970 jyldary bolǵan. Qarapaıym ǵana qazaq aýyly. Tań­nyń atysy, kúnniń batysyna she­ıin dala eńbegi qyzǵan shaq. Ker joldyń jaǵasyndaǵy qarasha úıdiń aldynda qazanǵa ot jaǵyp shúıke­deı qara kempir otyrǵan. Jasy 70-ten asqan. Esiktiń aldyna kógildir “Jıgýlı” toqtaǵanda baıǵus keıýana qatty qýan­dy. Máshıneden aqquba, tol­qyndy qara shashty, kózi tanadaı jaınaǵan sulý kelinshek tústi. – Qaraǵym keldiń be? – dep Ásıma áje ushyp turyp qushaǵyn asha umtyldy. Kıra kelin til qatpaı, ala sóm­ke­sin bulǵańdatyp, úıge endi de shıfonerdi ashyp, kıimderin sala bastady. Qasyndaǵy enesine kóz qyryn da salmaı, ony-munysyn túgendep bolǵan soń, dalaǵa shyǵyp kólikke bettedi. Sol sátte kóshede oınap júrgen úsh qyzy júgirip kelip, etegine jarmassyn. – Mama, mama ketpeshi. Ket­peshi, – dep úsheýi botadaı bozda­syn. – Ketemin, – deıdi Kıra eki­lenip. – Máńgilikke... – Biz she?, – dedi 5 jasar Gúlaıy. – Sender Sekenniń qyzy­syń­dar. Qalasyńdar. Apalaryń bar emes pe? – Ne dep tantyp tursyń, Kıra?! Bularǵa men ana bola ala­myn ba? Tórimnen kórim jýyq emes pe?, – dedi Ásıma áje. – Mama, dep 5 jasar Gúlaı shaýjaıyna qaıta jarmasqanda sulý áıel aıaǵymen teýip qulatty da shopyrǵa ıek qaqty. Kógildir máshıne asfalt jolǵa túsip shańdy shubyrtyp uzaı berdi.  Qara kempirdiń úmiti úzildi. Burynda da ketýshi edi. Týys­qan­shylap apta júrip, qaıta ora­latyn. Bul joly eki aıdaı joǵa­lyp ketken. Qapal aýdanynyń “Kóktýma” sovhozynda júrgenin uzynqulaq jetkizgen. Eń bolmasa balalaryna oralar dep úmittengen. Botadaı bozdaǵan úsh qyzǵa kóz qyryn da salmady. Netken qytygezdik. – Oý qudaı, endi qaıttym, – dep qara kempir jerge otyra qalyp, basyn qos qolymen ura bastaǵan. – El-jurtqa qaı betimmen qaraımyn? Jetpisten asqanda jetkizgen jeriń osy ma?! Jetimderdi ósirýge, ǵumyrym jete me, meniń. Úsh balaly Sekenge kim tıedi? Egis dalasynan mehanızator balasy túski asqa kelgende úsh qyz, bir kempir birin-biri qushaqtap jylap otyrǵan. – Jylama, apa, – dedi Seken. – Kıranyń kezekti saıahaty bolar. Ápkem Aqqaıshaǵa habarlaıyn. Izdep barmaǵan soń kórsetken qyry shyǵar. Ásıma áje jalǵyz ulyna Kıranyń 5 jasar Gúlaıyn teýip jibergenin aıtqan joq. Jaman yrymǵa balap, ishine túıdi. Ulynyń kóńilin sýytqysy kelmedi. At aınalyp qazyǵyn tappaı ma? Úshqaıyńda turatyn Aqqaısha­men qyzmettes edik. Uzaq jyl mem­lekettik mekemeni basqaryp keledi. 1991 jyldan soń ótpeli kezeńde jalǵyz baýyryn aýdan ortalyǵyna kóshirip aldy. Úı satyp áperdi. Baýyry men ekeýiniń syılastyǵy ǵajap edi. Bir kún tildespeı, kóris­peı tura almaıtyn. Alǵashqy soq­qyny da Aqqaısha ápkesi qabyldap edi. Seken myrza oǵan Kıra sulýyn alyp kelýdi tapsyrǵan ǵoı. – Men qazaq áıelderine taby­natyn edim. О́z sheshem Uly Otan soǵysyna attanǵan eri qaıtys bolǵanda 28 jasta ǵana eken. Sonan ekeýmizdi baǵyp, qaǵyp, ómirin jesirlikte ótkizgen. 1950 jyly Almaty oblysy Shubar aýylynda týyp, Keńes mektebinde on jyldyq bilim alyp, ata-ana tárbıesin kór­gen Kıra kelindi jamandyqqa qalaı qııamyn, – dep bastady áńgimesin Aqqaısha zamandasym. – On jyldaı tatý-tátti turyp, úsh qyz týdy. Qara kempirdiń qa­tal­dyǵyna, baýyrymnyń mine­zine de shydady. Qyzylsha alqabynda jumys jasady. El qatarly tirlik jasap júrgen soń anda-sanda týysqanshylap qydyryp ketetinine keshirimmen qaraǵanymyz ras. Aıaq astynan aırandaı uıyp otyrǵan otbasy buzylady dep oılamappyz. Tamaǵy toq, kóılegi kók adam jy­ly ornynan qozǵala ma? “Izdeý sal­madyńdar” degeni erkeligi bo­lar dep Qapal aýdanyna izdeýge attan­dyq. Qasymda jeke shopy­rym­men qosa bir baýyrym men týys apaıdy ertip aldym. Uzyn boıly, tolyqtaý, aqquba, kózi qaraqattaı óńdi kelinimniń minezi de tym jumsaq bolatyn. Jubaıymen dál sol joly júz shaıyspapty. Úsh balasyn qııa ma dep oıladym. 200 shaqyrym jol júrip, “Qaraqum” sovhozyna da jettik. – Kıra degen áıeldi bilesiz be?, – dep suradyq jolyqqan jannan. – E e, bilemiz ǵoı. Ol Qabysh degen azamattyń úıinde turady. Anaý máshıne turǵan aq úı. Búgin úlken kelini bosanypty, – dedi. Eńseli aq úıdiń aýlasyna enip, “Qudaıy qonaqpyz” dep kirip bardyq. – Tórge shyǵyńyzdar, – dedi bir áıel. Keń bólmedegi uzynsha ústelge as máziri qoıylǵan eken. Tórge shy­ǵyp, jaılastyq. Kıranyń qarasy kórinbeıdi. Osy úıdegi jubaıy qaıtys bolǵan azamatqa turmysqa shyǵypty degen sybysty estigen edim. Anyq-qanyǵyn ózim bilmek bolyp, baýyryma da, shesheme de tis jarmaǵan bolatynmyn. – Buıymtaı aıtyńyzdar, – dedi bir keıýana. Búgin bul úıde aqtúıeniń qaryny jarylyp jatyr. Qabyshtyń kelini ul týdy. Myna dastarhan basqaryp otyrǵan jańa týǵan sábıdiń ákesi Qanat, – dedi. – Baýy berik bolsyn, – dedik. Artynan: – Joq izdep júrmiz. Kırany qýyp keldik, – dedim. Ony “Qyzyl aryq” sovhozynan alyp ketken kim? Siz be? – dedim Qanatqa qarap. – Men edim, – dedi Qanat. – Ákeń qaıda? – Qoı baǵyp ketti... – Endeshe tyńda, Qanat. Jańa týǵan sábıdiń shildehanasynda otyrǵandyqtan, aq sóıleıin. Kıra bizdiń kelin. Nekelesip qo­syl­ǵan jubaıy, úsh qyzy bar. Týys­­qanshylap, qydyryp júrgen áıel­diń kim ekenin anyqtamaı, áke­ńe qos­­qanyń ne? Kıranyń týǵan qy­zyn teýip ketkenin kórip turyp, kóńiliń nege sýymady? Álde sol qyz­dyń anasy ekenin bilmediń be? – Bilmedim. Balany urǵanyn kórdim. Kúıeýi bar ekenin aıtpady, – dedi Qanat qyzaraqtap... – Ákeı ekeýi birin-bir unatyp... – Toqtat, – dep aıqaı saldym. Dalaǵa shyqqan soń Kırany sha­­qyrttym. Ońasha bólmede jolyq­tyq. – Baqytymdy taptym, – dedi ol sálemimdi ázer alyp. – Baqytyńdy joǵalttyń, – deımin. – Qabyshtyń áıeli ólgen. Ke­lip-ketip júrgende... – deıdi kózin tómen salyp. – Bul kúıeýińniń kózine shóp salǵandyq. Sharıǵatqa qarsy áreket. – Sharıǵat mahabbatty jaq­taıdy, – deıdi beti shimirikpeı. – Ol mahabbat – perzentke degen sezimnen artyq pa? Til qatpady. – Sen Sekendi súıdiń ǵoı? – Súıdim. Enem qatal qarady. – Sol qatal qaraıtyn eneń úsh qyzyńdy alaqanyna salyp aıalap otyr. Aıyna neshe márte toı-toılap, araqqa aýyzdanǵanyńdy da keshirdi. Myna qushtarlyǵyń esińdi alǵan esirtki, Kıra, – dedim istiń nasyrǵa shapqanyn baıqap. Aldymnan kóldeneń ótpegen kelinim Kıranyń túsi sýyp, bet álpeti kógerip barady. Úsh qyz – Gúlim, Gúlaı, Sáýlettiń hal-jaǵdaıyn suramaǵany qorqy­nysh uıalatyp, tóbe shashymdy tik turǵyzdy. Iilgen basty qylysh shappas dep eń sońǵy jalynyshty tilegimdi aıttym. – Seniń kúıeýge shyqqanyńdy Sekenge aıtpaıyn. Qupııa bolyp qalsyn. Úsh qyzdyń baqyty úshin kúnáńdi keshireıin. Aq bosaǵańa, aq nekeli jaryńa qaıt. Baı bolmasa da ashtan ólip, kóshten qalyp jat­qan joqsyńdar. Kóppen kórgen uly toı emes pe? (Ol basyn shaıqady). – Sonan soń, – dep sózimdi jalǵadym. Jańa jubaıyń qoı baǵyp ketken eken. Aqıqatty bala­sy aıtar. Ol aqyldy bolsa, seniń bireýdiń nekeli áıeli, úsh qyzdyń anasy ekenińdi bilse ustaı qoımas. Balaly-shaǵaly adam eken, Qudaı­dan qorqar. – Báribir qaıtpaımyn, – dedi ol sazaryp. – Mahabbatym... – O. Qudaı mahabbattan sadaǵa ket, – dedi qasyma ergen týys apamyz. – Saldaqy. Jazańdy tartarsyń áli. – Men seni qarǵamaıyn. Úsh jıenimniń anasysyń ǵoı. Myna álemde ádilet bar bolsa bir ókiner­siń, – dep kózimnen aqqan jasty tııa almaı dalaǵa shyqtym. – Qashan oralsań da esik ashyq, – degenime áli ókinemin. Qudaıdan Kırany kózime kór­setpe dep tilep edim. 20 jyldaı habar-osharsyz ketti. Uzynqulaq jet­kizip turdy aqparatty. Jas sulýǵa kim qyzyqpaıdy. Qabyshtan da ketip, taǵy turmys qurady. Olardan da ketedi... Úshqaıyńda Sekenniń úsh qyzy boıjetip, turmysqa shyǵa bastady. Kenje qyz Sáýlet Kóksý aýda­nyna, Gúlim Taldyqorǵan qalasyn­da tura­dy. Tek ortanshy qyzy Gúlaı ǵana ákesi Sekenniń qas-qabaǵyn baǵyp, oń bosaǵada otyryp qaldy, biraz jyl. – Seken baýyrym, eki ápke­sinen keıin 13 jyldan soń týǵan eken. Ol úsh jasynda qatty aýy­rypty. Sonda ákesi Sádý men onyń ápkesi Zaǵıpa ekeýi moıyn­daryna  kıizden esilgen kógendi salyp, jań­byr jaýyp, kún qatty kúrkirep turǵanda qarashańy­raq­ty aınalyp, Táńirge jalbarynady: – Jalǵyz uldy alma. Onyń ornyna meni al, Qudaı, – dep tilek tilegen eken. Seken táýir bolǵansha olar moıyn­darynan qylburaýdy alma­ǵan. Aqyry Uly Otan soǵysynyń Stalıngrad shaıqasynda Sádý habar-osharsyz ketti de, Zaǵıpa áje nemereleri Aqqaısha men Sekenniń tileýin tilep ótti ómirden. Sóıtken Sekenniń qý tizesin qushaqtap ót­keni-aı. Qara basy bolsa bir sári, úsh jetim qyz ben qara kempirdi aıtsańshy. Alǵan áıelderimen juldyzy jaraspady. О́le-ólgenshe Kırasyn ańsady-aý deımin, – dep aǵynan jarylǵan edi Aqqaısha. Bul taǵdyr degendi qoısańshy. “Azat ómirdiń” erkesi 50 jastan asqanda Gúlaı qyzyn izdep kelipti. Úshtóbege... Máken О́SERBAEVA, jýrnalıst. TALDYQORǴAN.