Bul jańalyqtyń qyzyǵy mynada. Kezinde arab elderi sheteldik ınvestorlardy tartý úshin patshalyq qazynalardy paıdalanýǵa túbegeıli qarsy bolǵan edi. Endi, memlekettiń basty qazynasyn satýdy josparlap otyr. Ásirese, Saýd Arabııasy, Birikken Arab Ámirlikteri, Qatar, Oman men Kýveıt tarapy osyndaı qadamǵa barmaq.
Onyń ústine, satylatyn kompanııalar da eldegi eń aýqymdysy sanalady. Olardyń quny mıllıardtaǵan dollardan asyp ketken. Máselen, taıaýda Saýd Arabııasynyń taq murageri Muhammed bın Salman Parsy shyǵanaǵyndaǵy eń úlken korporasııanyń biri – Aramco munaı kompanııasynyń 20 mıllıard dollarlyq aksııasy satylymǵa shyǵatynyn rastady.
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, munyń basty sebebi – koronavırýs pandemııasy. Birinshiden, álemdegi munaı qorynyń jartysyn ıelenetin Parsy shyǵanaǵy elderi indet saldarynan shyǵynǵa ushyrady. Máselen, byltyr Taıaý Shyǵys elderindegi bıýdjet defısıti 10,8 paıyzdy quraǵan. Al ishki jalpy ónim kólemi 3 paıyzǵa tómendegen.
Esterińizge salsaq, koronavırýs pandemııasy saldarynan álemdik munaı naryǵynda suranys azaıyp, «qara altyn» quny túse bastaǵan-dy. «Jaý jaǵadan alǵanda, bóri etekten tartqandaı» bolyp, byltyrǵy naýryzdyń basynda Reseı OPEK+ kelisiminen shyǵyp ketti. Kreml munyń sebebin Saýd Arabııasynyń óndiris kólemin azaıtý týraly talabyn basyný dep qabyldaǵanymen túsindirdi. Reseıdiń áreketine shamdanǵan arabtar da qarap jatpaı, óndiris kólemin kóbeıtetinin málimdedi. Osylaısha pandemııa saldarynan qaltyrap turǵan «qara altyn» baǵasy tipti quldyrady.
Ras, keıinirek OPEK+ elderi mámilege kelip, munaı kólemin rekordtyq deńgeıde azaıtýǵa kelisti. Sonyń nátıjesinde «qara altynnyń» quny kóterildi. Degenmen, munyń bári munaıǵa táýeldi elderdegi jaǵdaıdy jaqsartqan joq. Saldarynan byltyr Saýd Arabııasyndaǵy ishki jalpy ónim kólemi 4,6 paıyzǵa azaıdy.
Byltyrǵy alǵashqy toqsanda bıýdjet tapshylyǵy 9 mıllıard dollardy qurady. Munaı sektory 2011 jylǵy deńgeımen salystyrǵanda 8,2 paıyzǵa tómendep ketken. Áıtse de eldegi ekonomıkanyń toqyraýyna tek koronavırýsty kinálaý jetkiliksiz. Keıingi bes jylda el ekonomıkasy quldyrap kele jatyr. Byltyr osyǵan baılanysty Saýd Arabııasy ekonomıkasyn qaıta qalpyna keltirý maqsatynda qosymsha qun salyǵyn úsh ese ósirdi.
Oǵan qosa, sarapshylar halyqaralyq qoǵamdastyqtyń jasyl energetıkaǵa senim artýy da munaı kompanııalaryn satý prosesin jedeldetkenin aıtady. О́ıtkeni ýaqyt ótken saıyn munaıǵa táýeldilik azaıa beredi. Mundaı kezeńde ekonomıkany ártaraptandyrý úshin Parsy shyǵanaǵy elderine qosymsha qarajat qajet.
«Atalǵan elderdiń quny túspeı turǵanda kompanııa aksııalaryn satyp jiberýge tyrysýy túsinikti. О́ıtkeni olar energııa kóziniń aýysyp jatqanyn ańǵaryp, quny joǵalmaı turyp paıda kórip qalýǵa tyrysady», deıdi MENA Advisors konsýltasııalyq kompanııasynyń ekonomısi Aleksandr Djastın Al Jazeera arnasyna bergen suhbatynda.
Qazirgi tańda satylymǵa qoıylǵan kompanııalar ishinde Saýd Arabııasynyń Aramco jáne Birikken Arab Ámirlikteriniń Adnoc kompanııalarynyń shoqtyǵy bıik. Ekeýi de energetıka salasyndaǵy alpaýyttar sanalady. Aramco álem boıynsha munaı óndirýden eshkimge des bermeıdi. Al Adnoc BAÁ-degi búkil munaı men gazdy óndiredi.
Shyndyǵyn aıtqanda, buǵan deıin eki korporasııa pandemııaǵa deıin de jekeshelendirý josparyna kirisken. Máselen, Aramco 2019 jyly Er-Rııadtaǵy qor naryǵyna shyǵaryldy. Adnoc 2017 jyly janarmaı jetkizý qyzmetiniń aksııalaryn satty. Sáýir aıynyń basynda Aramco-ǵa amerıkalyq kompanııa 12,4 mıllıard dollar ınvestısııa salýǵa ázir ekenin habarlaǵan.
Aramco kompanııasy el basshylary úshin mańyzǵa ıe. Saýd Arabııasynyń taq murageri Muhammed bın Salman Aramco-ny «Kózqaras 2030» bastamasyn júzege asyrýǵa qajet dep esepteıdi. Osy joba aıasynda qalyń qumnyń arasyna quny 500 mıllıard dollarlyq NEOM dep atalatyn zamanaýı qala salynýy tıis edi. Biraq koronavırýs pandemııasy men munaı baǵasynyń quldyraýy oǵan múmkindik bermeı tur.
Budan bólek, keıingi kezde Saýd Arabııasy halyqaralyq arenada mysqaldap jınaǵan abyroıynan batpandap aıyrylyp jatyr. Ásirese, jýrnalıst Jamal Hashoggıdiń arnaıy tapsyryspen óltirilýi el bedeline edáýir nuqsan keltirdi. Ras, Er-Rııad bıligi birneshe adamdy kináli dep taýyp, jazalaǵan. Áıtse de, adam quqyǵyn qorǵaıtyn uıymdar men BUU-nyń arnaıy jumys toby koroldiń otbasyn kinálady.
Iemendegi azamattyq soǵys ta abyroı ápergen joq. 2015 jyly bastalǵan qaqtyǵysqa Er-Rııad árdaıym aralasyp otyrdy. Saýd Arabııasynyń áskerı ushaqtary bombalaǵan nysandarda qarapaıym turǵyndar qaza taýyp, halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan synǵa ushyrady.
Sondaı-aq MBS-niń keıingi jyldary qabyldaǵan sheshimderine eldegi keı toptar razy emes. Ásirese, áleýmettik jeńildikter, áıelderge kólik júrgizý quqyǵyn berý, kınoteatr ashý sekildi bastamalar din ustanatyn elıtaǵa unaǵan joq.
Parsy shyǵanaǵy elderiniń energetıka salasyndaǵy kompanııalaryn satý josparynyń astary bar. Birinshiden, atalǵan korporasııalar túgeldeı satylymǵa qoıylǵan joq. Aksııalardyń bir bóligi ǵana qor naryǵyna shyǵaryldy.
Ekinshiden, Aramco men Adnoc aksııalardy tikeleı ıelenýdi emes, uzaq merzimge lızıngke alýdy usynyp otyr. Qazirgi tańda eki kompanııaǵa da Moelis & Co kompanııasy konsýltasııa usynyp otyrǵany belgili. Sondyqtan jeldiń qaıdan soǵyp turǵanyn túsiný qıyn emes.
Sonymen qatar Qatar men Omannyń da memlekettik kompanııalary qor naryǵyna shyǵýdy josparlap otyr. Máselen, Qatar Petroleum gaz eksporty kólemin 10 mıllıard dollarǵa ulǵaıtýdy kózdeıdi. Sarapshylardyń aıtýynsha, munaı kompanııalaryna syrttan aqsha tartýdyń taǵy bir sebebi – pandemııadan týyndaǵan byltyrǵy bıýdjet tapshylyǵynyń ornyn toltyrý.
Omannyń OQ kompanııasy ótken aptada jeti jyldyq eýrooblıgasııalardyń kem degende 500 mıllıon dollaryn satatynyn habarlady. Taǵy bir memlekettik kompanııa Energy Development Oman jyl sońynda osyndaı qadamǵa barýy múmkin. О́ıtkeni kompanııa 3 mıllıard dollarlyq aksııany satýdy josparlap otyr. Sultan Haıtam Bın Tarık bılikke kelgeli shetelden ınvestısııa tartyp, toqyraǵan ekonomıkany qaıta túletýdi kózdeıdi. Sondyqtan memlekettik kompanııalardyń aksııasyn satý – osy jospardyń bir bóligi.
Kýveıt bıligine tıesili Kuwait Petroleum Corp halyqaralyq oblıgasııa shyǵarýdy josparlap otyr. Osylaısha, aldaǵy bes jyl ishinde 20 mıllıard dollar qarajat jınamaq.
