Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
– Jergilikti halyq ózge jurtqa jasaǵan jaqsylyǵyn eshqashan buldaǵan joq. О́ıtkeni qazaqtar qınalǵan janǵa qol ushyn sozyp, kómektesýdi paryzy sanaıdy. Osyndaı keńpeıildi halqy bar táýelsiz Qazaqstanymyzda qoǵamdyq kelisim men tatýlyq, el birligi nyǵaıyp, tolaǵaı tabysqa qol jetkizip kelemiz, – deıdi Atyraýdaǵy «Vaınah» cheshen-ıngýsh etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Zelımhan Zýbarıev.
Onyń aıtýynsha, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń órti laýlap turǵan shaqta, 1944 jylǵy 23 aqpan – 9 naýryz aralyǵynda cheshender men ıngýshtardy ataqonysynan aıyryp, kúshtep jer aýdarý naýqany júrgizildi. Ataqonysyn qımasa da talaı otbasy eńiregende etegi jasqa tolyp, solaqaı saıasattyń qurbany boldy.
– Sol kezde taý bókterinde azdaǵan ýaqyt jan baǵyp otyrǵan áke-sheshemdi de aqpannyń aıazdy kúninde júk vagonyna tıep ala jóneldi. Qaıda, nege bara jatyr? Ony ózderi de túsine almaǵan. Shoıyn jol boıymen zyrlaǵan poıyzdyń vagony qaqap turǵan. Talǵajaý eter tamaq ta joq. Stansalarǵa toqtaǵanda ǵana jergilikti turǵyndar usynǵan taǵammen ózek jalǵap otyrǵan, – deıdi Zelımhan Zýbarıev. – Sóıtip, on segiz kúnnen keıin Almatyǵa jetipti. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan otbasylardy ári qaraı mashınamen Alataý baýraıyndaǵy «Altynemel» degen aýylǵa aparǵan. Úıelmeli-súıelmeli jeti balasymen kelgen ákem Asabalı men sheshem Nanany qamqorlaǵan jergilikti qaıyrymdy jandarǵa aıtar alǵysymyz sheksiz.
1944 jyldyń kókteminde qazaq halqynyń qamqorlyǵyn kórgen ákesiniń otbasysy shaǵyn baspanaǵa ıe bolǵan eken. Ákesi áýeli kolhozdyń ógiz arbasymen, keıin at-arbamen sý tasyǵan. Al anasy sharýashylyq qoımasynda jumys istep, bıdaı tazartýǵa kómektesken. «Altynemel» aýylyndaǵy №3 bólimshede jıyrma jyl turǵan áke-sheshesi 1964 jyly týǵan eline oralypty.
– О́zimniń kindik qanym qazaq jerinde tamǵan soń, osynda qalýdy jón kórdim. Qazaqtyń balalarymen birge oınap, birge óstik. Mektepte birge bilim aldyq. Júrek túkpirinde solardy qımastyq sezimi tutandy. Qazaq aýylynda eseıip, 1969 jyldan nemere aǵaıym Adammen birge Atyraý oblysyndaǵy Inder aýdanynyń «Pýt Ilıcha» keńsharynda jumys istedim. Osynda turmystyq, áleýmettik nysandar men turǵyn úı saldyq. Tehnıka jóndedik. Sol kezde meniń aldymnan udaıy jaqsy adamdar kezikti. Sharýashylyqtaǵy Satan Moldashev, Qýan Qulǵalıev, Sháshı Edilbaev, Zınel О́rbisinov, Myrzaǵalı Eginbaev syndy aǵalarymnyń qamqorlyǵyn talaı ret sezindim, – dep ótken kúnderdi eske aldy ol.
Almaty avtomobıl joldary ınstıtýtyn bitirgennen keıin jańadan boı túzeı bastaǵan Isataı aýdanynyń ortalyǵy – Aqqystaý aýylyna kóship kelipti. Munda alǵashqyda №89 jol qurylysy ýchaskesinde seh masteri bolǵan. Keıin asfaltbeton zaýytyna, jol qurylysy ýchaskesine basshylyq etti.
– Qazir Atyraý óńirinde bizdiń otbasymyzdy bilmeıtinder kemde-kem. Kórshilerimdi, áriptes bolǵan jandardy – bári-bárin týǵan aǵaıynymdaı kóremin. Basqasha aıtqanda, ózimdi baýyrmal halyqtyń balasyndaı sezinemin. Sol sebepten, jubaıym Ámına ekeýmiz balalarymyz men nemerelerimizdiń ana tilimizben birge, qazaqshany da meńgergenin qaladyq. О́ıtkeni qazaq tili – meniń áke-sheshemdi ózge ult dep jatsynbaı, jaqynyndaı baýyryna tartqan darhan kóńildi qazaqtyń ana tili, táýelsiz Qazaqstanymyzdyń memlekettik tili. Shúkir, balalarym da, nemerelerim de qazaqsha maqaldardy aıtyp, oıyn erkin bildiredi. Bári de qazaqtyń salt-dástúrine jete qanyq bolyp ósti. Shańyraǵymyzǵa bas suqqan ár adamǵa áıelim qazaqtyń ulttyq taǵamdary – qymyz ben shubatty, baýyrsaq pen qaımaqty, jal-jaıa men qazyny, irimshik pen qurt-maıdy usynyp, dastarqannan dám tattyrady. Mine, biz qazaq halqyna degen alǵysymyzdy osylaı bildirip kelemiz, – deıdi Zelımhan Zýbarıev.
Aqqystaý aýylyna kóship kelgenine qyryq jyldan asty. Sodan beri janyna adal dos, syılas adamdardy jınaýǵa tyrysyp keledi. Ásirese, qazaqtyń azamattaryn ishtartyp turady. Nemereleriniń dombyra úıirmesine baryp, kúı tartqanyn qalaıdy.
– Ákem ómirden ótkenshe «Sonaý qıyn-qystaý kezeńde qazaq halqy aýyr jaǵdaıdy bastan ótkerip otyrǵanyna qaramastan, kúshtep jer aýdarylǵan bizge barynsha qamqorlyq kórsetti. Qazaqtyń baýyrmaldyǵy men meıirimine jetetin eshteńe joq» dep alǵysyn jaýdyryp otyratyn edi. Qazaqstanǵa kelgennen soń anam ókpesine sýyq tıgizip alypty. Sheshem aýyryp jatqanda jergilikti qazaqtar kún saıyn qymyzyn ákelip, tez saýyǵyp ketýine qol ushyn sozypty. «Ashtyqta jegen quıqanyń dámi aýyzdan ketpeıdi» degendeı, sol kezdegi qazaqtyń qaıyrymdylyǵy eshqashan umytylmaıdy. Árqashan darhan kóńildi, márt minezdi qazaq halqyna alǵysymdy bildirýdi paryzym dep sanaımyn, – dedi Atyraýdaǵy «Vaınah» cheshen-ıngýsh etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Zelımhan Zýbarıev.
Atyraý oblysy
