– Ǵalamdyq TB Cocus (GTBK ) – týberkýlez epıdemııasyn toqtatýǵa degen ortaq nıetpen biriktirilgen parlamentarshilerdiń biregeı ǵalamdyq jelisi. Týberkýlez álemde baıaǵydan kele jatqan, sońy qaıǵyly oqıǵalarǵa dýshar etetin derttiń biri. Áli de kez kelgen basqa juqpaly aýrýlarǵa qaraǵanda qaýipti, degenmen emdeýge bolady.
Jahandyq TB Kokýsyna múshe parlamentarshiler óz elderindegi týberkýlezdi joıý úshin ózderiniń saıası áreketterin úılestiredi, bul búkil álem statıstıkasyna áser etedi, óıtkeni ókpe qurty keselinde shekara joq. Ǵalamdyq TB Kokýs músheleri – álemniń 150-den astam elinen kelgen parlamentarshiler. Ár elde ulttyq TB Kokýsy jasalady. Men – Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Ulttyq TB kokýsymyn.
Ulttyq deńgeıde ǴTBK azamattyq qoǵam uıymdarymen jumys isteıdi. Olar úılestirýshi retinde áreket etedi jáne Parlament músheleriniń qurt aýrýy salasyndaǵy negizgi taraptarmen eldiń saıası prosesterine qatysýyn retteýge kómektesedi. Osylaısha, týberkýlezge qarsy ulttyq sharalar saıası kún tártibinde basymdyqqa ıe bolady. Úılestirýshiler Parlament múshelerine kóksaý boıynsha Ulttyq statıstıka, Parlamenttegi advokattyq qyzmetinde parlamentarshilerge qajet bolýy múmkin basqa da materıal túrinde tehnıkalyq kómek kórsetý arqyly kómektesedi. О́z kezeginde, bul azamattyq uıymdar TB pasıentterimen, TB qaýymdastyqtarymen ózara árekettesip, depýtattarǵa aýrýhanalardaǵy emdeý sapasy, TB emdeýdiń aldyn alý syndy basqa da naqty málimet bere alady.
– Eldegi týberkýlez jaǵdaıy erekshe depýtattyq nazar aýdarýdy talap ete me?
– Qazaqstan – mýltırezıstentti týberkýlez jaǵdaılarynyń aýyrtpalyǵy joǵary Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DDU) tizimine kiretin el. Degenmen sońǵy 10 jylda elde týberkýlezge shaldyǵý DDU derekteri boıynsha 2,5 ese (2009 jyly 121,3-ten 2019 jyly 100 myń turǵynǵa shaqqanda 49,0-ge deıin), 14 jasqa deıingi balalardyń týberkýlezben syrqattanýy 5,8 ese (2009 jyly 25,4-ten 2019 jyly 100 myń turǵynǵa shaqqanda 4,4-ke deıin) tómendedi. Alaıda BUU-nyń TB boıynsha joǵary deńgeıdegi kezdesý deklarasııasynyń talaptaryna sáıkes 2019 jylǵa arnalǵan profılaktıkalyq terapııanyń maqsatty kórsetkishi 48%-ǵa jetti. Jaqsartylǵan dıagnostıkalyq quraldarǵa, qysqa jáne jaqsy tózimdi rejimderge (ásirese aýyzsha) jáne arzan ári tıimdi dári-dármekterge qajettilik bar. Iаǵnı osynaý pasıentterdi baqylaý jáne qoldaý úshin azamattyq qoǵamdastyqtyń saıası qoldaýy qajet (sonymen qatar KDT-TB emdeý). Sondyqtan Qazaqstan turaqty damý maqsattaryna qol jetkizýdiń, sondaı-aq 2018 jyly BUU Bas Assambleıasynyń joǵary deńgeıdegi otyrysynda maquldanǵan saıası deklarasııany jáne Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń «Týberkýlezdi toqtatý» strategııasyn engizýdiń mańyzdylyǵyn moıyndaıdy jáne kóptegen jyl boıy saıası beıildiligin tabysty kórsetip keledi. Sonymen qatar eger biz elimizdegi TB-ny tolyǵymen joıatyn bolsaq, bizdiń kelesi urpaqtarymyz kóksaý keseliniń ne ekenin tek kitaptardan bile alady. Bul maqsatqa jetý úshin árıne, muqııat saıası nazar aýdarý qajet.
– Týberkýlez jónindegi kóp sektorly esep berý tetikteri bar. Onyń naqty júzege asyrylýy qandaı?
– Muny eldegi barlyq negizgi múddeli taraptar (nemese basqa jolmen – ulttyq múddeli taraptar) arasyndaǵy ózara árekettesý jáne esep berý mehanızmi dep túsingen jón. 2018 jyly BUU-nyń TB máseleleri jónindegi joǵary deńgeıdegi kezdesýin ótkizgen kezde elder DDU-ǵa 2018 jyly Nıý-Iorkte atalǵan kezdesýdiń turaqty damý maqsattary men deklarasııa maqsattaryna qol jetkizýge kómektesetin esep berý tetigin ázirleýdi suraǵan. Bul tetik BUU-nyń joǵary deńgeıdegi kezdesý deklarasııasy boıynsha el óziniń eldik ındıkatorlaryna sátti qol jetkize alatyn belgili bir áreketterdi qamtıdy. Ár elde densaýlyq saqtaý mınıstrligi jaýapty adamdy taǵaıyndaıdy, ol mýltısektorlyq mehanızmdi engizý prosesiniń úılestirýshisi bolady. Bizdiń elde bul ulttyq TB baǵdarlamasynyń menedjeri Málik Ádenov bolsa, ol ulttyq TB Kokýsyn qaıta iske qosýǵa qatysyp, ózara árekettesýge nıet bildirdi. Sondaı-aq jahandyq kokýs DDU-men birlese otyryp, parlamentshiler úshin baqylaý máseleleriniń jeke tizimin jasady. Bul bizge TB-men kúresý saıasatyn qurylymdaýǵa kómektesedi.
19 sáýirdegi kezdesý qorytyndysy boıynsha qararda biz mýltısektorlyq tetikti ımplementasııalaýǵa kómektesýge jáne ǴBTK ázirlegen baqylaý tizimine sáıkes jumys isteýge nıet bildirdik.
– Azamattyq qoǵamnyń týberkýlezben kúrestegi róli qandaı? Depýtattyń quzyrymen ony kúsheıtý úshin qandaı jumystar júrgizýge bolady?
– Qazaqstan Respýblıkasynyń saıasaty tutastaı alǵanda úkimettik emes sektorǵa keń quqyqtyq qyzmet salasyn beredi. Azamattyq qoǵamdy damytý memlekettik saıasattyń basymdyqtaryna kiredi. ÚEU qyzmetin qarjylyq qoldaýdyń birneshe tetigi jumys isteıdi. Sondaı-aq memlekettik áleýmettik tapsyrys arqyly ÚEU-ny oryndaýǵa jekelegen áleýmettik fýnksııalardy berý salasy belsendi damyp keledi. Jergilikti atqarýshy organdarǵa ókilettikter berý arqyly memlekettik áleýmettik tapsyrysty ornalastyrý, onyń ishinde halyqtyń negizgi toptary úshin jergilikti bıýdjetten qarjylandyrýdy kózdeý usynyldy.
– Qazaqstan VESA aımaǵyndaǵy jetekshi el retinde zańnamalyq deńgeıde áleýmettik baılanys mehanızmin qabyldapty...
– Depýtat retinde azamattyq qoǵammen birge jumys isteýge ázirmin. Ulttyq TB Kokýsynyń jańadan saılanǵan basshysy retinde azamattyq sektor ókilderin ashyq is-sharalarymyz ben jumys toptarymyzǵa shaqyramyn. Onda qatysýshylar TB emdeý zańnamasyna ózgerister engizýge úles qosa alady. О́ıtkeni azamattyq qoǵam ǵana qurt aýrýymen kúreste tabysqa jetýdiń negizgi faktory bola alady. Búgingi tańda barlyq deńgeıdegi máslıhattar týberkýlezben aýyratyn naýqasqa áleýmettik kómek retinde beriletin somany ózderi bekitedi. Barlyq óńirde bul ártúrli. Ambýlatorııalyq emdeý kezeńindegi týberkýlezben aýyratyn naýqastarǵa áleýmettik kómektiń mólsherin, eseligin (múmkindiginshe, onyń materıaldyq jaǵdaıyna qaramastan, ambýlatorııalyq emdeý kezeńindegi TB-men aýyratyn barlyq naýqasqa) kórsetetin zańnamalyq akt joq. Medısınalyq qyzmetkerdiń tikeleı baqylaýymen týberkýlezden kúndelikti em alý úshin naýqastyń ózi tirkelgen medısınalyq uıymǵa kúndelikti jol júrýin tóleýge áleýmettik kómek qarastyrylǵan. Týberkýlezdi emdeý uzaq, mysaly, týberkýlezben aýyratyn naýqasty emdeýdiń jeke rejiminiń ortasha kýrsy 20 aıǵa sozylady. Shıpaly tamaqtandyrýdy uıymdastyrý jalpy emdeý prosesiniń bóligi retinde naýqastarǵa medısınalyq qyzmet kórsetý jónindegi negizgi is-sharalardyń qatarynda. Medısınalyq tamaqtaný keshendi terapııanyń mindetti quramdas bóligi jáne stasıonarlyq nemese ambýlatorııalyq emdeýdiń ár kezeńinde qoldanylady. Bul, ásirese balalarǵa qatysty. 6 aı boıy profılaktıkalyq em qabyldaǵan balalar úshin ata-analar óz aqshalaryna dárýmender satyp alady.
Áńgimelesken
Aınash ESALY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
