Osyǵan baılanysty Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev qyrǵyz-tájik memlekettik shekarasyndaǵy jaǵdaıǵa baılanysty málimdeme jasady. Onda Memleket basshysy qarýly qaqtyǵys týraly aqparatty asqan alańdaýshylyqpen qabyldaǵanyn jetkizdi.
«Qyrǵyzstan men Tájikstan basshylyǵy danalyq tanytyp, barlyq daýly máselelerdi tek qana beıbit jolmen sheshetinine senimdimin. О́z tarapymnan máseleni sheshýdiń tıimdi joldaryn qarastyrýǵa jáne ózara senimdi qaıta qalpyna keltirýge kúsh salýǵa daıynmyn. Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń kezekti konsýltatıvtik kezdesýi aıasynda mundaı shekaralyq qaqtyǵystardy retteýdiń tetikterin qarastyrý qajet dep sanaımyn», delingen málimdemede.
Keıinnen Qasym-Jomart Toqaev Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmonmen jáne Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarovpen telefon arqyly sóılesip, máseleni beıbit sheshýge Qazaqstan kómek kórsetýge ázir ekenin atap ótti.
Jalpy, Qyrǵyzstan da, Tájikstan da qaqtyǵystyń bastalýyna birin-biri kinálady. Osyǵan baılanysty atalǵan elderdiń syrtqy ister mınıstrlikteri narazylyq notasyn joldap, burynǵy kelisimdi saqtamaǵany úshin aıyptady.
«Qyrǵyz tarapy oqıǵa ornyna ákelgen 250-300 sarbaz Tájikstannyń Bahor aýylynyń turǵyndaryna qarýdan oq jaýdyrdy. Osylaısha, Tájikstannyń shekara qyzmeti beıbit turǵyndardy qorǵaý maqsatynda qarsy shara qabyldady», delingen Tájikstannyń narazylyq notasynda.
«Shekara mańy aýdandaryndaǵy ahýaldyń shıelenisip ketýine tájik tarapynyń sarbazdary kináli», deıdi Qyrǵyzstan Syrtqy ister mınıstrligi.
Aıta keterligi, jergilikti buqaralyq aqparat quraldary oqıǵa ornynan túrli málimet taratty. Máselen, Kabar agenttiginiń habarlaýynsha, 29 sáýir kúni saǵat 14:05-te Golovnoe eldi mekeninde taraptardyń áskerı bólimsheleri arasynda atys bastalǵan. Qaqtyǵys barysynda beıbit turǵyndar men áskerı qyzmetshiler jaraqat alǵan.
Sol kúni keshke taman tájikter jaǵy «Qapshaǵaı», «Mın-bulaq», «Dostýk» shekara zastavalaryna, sondaı-aq «Qojogar» jáne «Bulaq-Bashı» shekara beketterine oq jaýdyrǵan. Batken shekara otrıadynyń «Dostýk» shekara zastavasynyń ǵımaraty órtengen.
Qyrǵyzstannyń Memlekettik ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Shekara qyzmeti «Borý» arnaıy maqsattaǵy jasaǵy Tájikstannyń «Hodja Allo» shekara zastavasyn basyp alǵan.
30 sáýirde shekaradaǵy qarýly janjaldy retteý maqsatynda Qyrǵyzstan men Tájikstan úkimetteri bastamasymen arnaıy komıssııa quryldy. Hovar agenttiginiń habarlaýynsha, komıssııa qaqtyǵystyń sebebi men saldaryn talqylap, qarýly janjaldy toqtatý týraly ortaq kelisimge keldi.
Kóp uzamaı Qyrǵyzstan men Tájikstannyń ulttyq qaýipsizdik komıtetteriniń basshylary Kamchybek Tashıev pen Saımýmın Iаtımov kelissóz júrgizdi. Sonyń nátıjesinde hattama qabyldanǵan.
«Bul hattama eki eldiń múddesine sáıkes keledi. Eki memleket te qıyn kezeńdi bastan ótkerip jatyr. Bizge jumys júrgizý qıynǵa soqty. Biraq soǵan qaramastan, memleket basshylarynyń nusqaýymen biz atysty tolyǵymen toqtatyp, barlyq áskerı quramdardy ózderiniń turaqty ornalastyrý oryndaryna alyp ketýge sheshim qabyldadyq. Budan bylaı qurmetti kórshilerimizdiń kúsh-jigeri men bizdiń kúsh-jigerimiz arqyly elderimizge, ásirese shekara mańyndaǵy aımaqtarǵa beıbitshilik pen tynyshtyq ornaıdy», dedi Kamchybek Tashıev.
О́z kezeginde Tájikstan ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń basshysy Saımýmın Iаtımov kelissózdiń jemisti aıaqtalǵanyn jetkizdi.
«Shekaralas aýdandarda bolǵan qaıǵyly jaǵdaı eshqashan qaıtalanbaýy kerek. Bul aýmaqta bizdiń halyqtar ómir súretindikten, olar dostyq qarym-qatynasta jáne olardyń arasynda eshqandaı kelispeýshilik joq. Biz, saıasatkerler, barlyq máseleni sheship, halqymyzǵa dástúrli beıbitshilik pen dostyqta ómir súrýge múmkindik berýimiz kerek. Qyrǵyz-tájik jerinde beıbitshilik pen turaqtylyqqa qol jetkizý týraly prınsıpti kelisim jasaldy. Biz muny isteı alatynymyzǵa jáne ony tezirek sheshetinimizge senimdimin jáne bizdiń halyqtarymyz árqashan dostyq pen ózara túsinistik qarym-qatynasta ómir súredi», dedi Saımýmın Iаtımov.
Sol kúni Qyrǵyzstan Syrtqy ister mınıstri Rýslan Qazaqbaev Tájikstan Syrtqy ister mınıstri Sırodjıddın Mýhrıddınmen kelissóz júrgizdi. Onda taraptar eki eldiń shekarasynda bolǵan jaǵdaıdy retteýge qatysty birlesken is-qımyldardy talqylady.
Eki eldiń syrtqy ister vedomstvolarynyń basshylary kisi ólip, adamdardyń jaraqattanýyna ákelgen shıelenisti jaǵdaıdy saıası dıplomatııalyq quraldardy qoldana otyryp, beıbit túrde retteý kerektigin atap ótti.
Mınıstr Rýslan Qazaqbaev qyrǵyz tarapynyń ózge eldiń jerine kóz tigip otyrmaǵanyn jáne óz eliniń jerin de eshkimmen bólispeıtinin atap ótti. Osy rette ol shekaradaǵy barlyq sharýashylyq máseleler qyrǵyz-tájik shekarasyn delımıtasııalaý men demarkasııalaý jónindegi úkimet delegasııalary aıasyndaǵy joǵary ókilderdiń qatysýymen kelissózder barysynda sheshilýi qajettigine nazar aýdardy.
Kelissózder nátıjesi boıynsha saǵat 20:00-den bastap atysty tolyq toqtatý jáne áskerdi aımaqtan alyp ketý týraly kelisim jasaldy. Sonymen qatar taraptar jaqyn arada eki jaqtyń jergilikti atqarýshy organdary ókilderiniń qatysýymen quqyq qorǵaý jáne kúsh-qýat qurylymdary basshylarynyń bólek kezdesýin uıymdastyrýǵa kelisti.
Basqosýda shekarada qalyptasqan jaǵdaıdy retteýdiń ózge de jaıttary sóz bolady. Jaǵdaıdy retteýdiń odan arǵy sharalary retinde taraptar ózara aqparattyq-túsindirý jumystaryn kúsheıtýge kelisti. R.Qazaqbaev pen S.Mýhrıddın eki tarapty da arazdastyrýshy kúshterdiń qıturqy áreketterine ermeýge shaqyrdy.
1 mamyrda Qyrǵyzstannyń Batken qalasynda eki eldiń shekarasyn delımıtasııalaý jáne demarkasııalaý boıynsha Úkimettik delegasııalardyń kezekti otyrysy ótti.
Shekaralas aımaqtaǵy jaǵdaıdy talqylaý barysynda qos tarap ta bolǵan jaıǵa ókinish bildirip, qaza tapqan azamattardyń týǵan-týystaryna kóńil aıtty. Osyndaı jaǵdaıdyń qaıtalanýyna jol bermeý kerektigi aıtyldy. Eki tarap ta áskerı tehnıkalardy dereý olardyń turaqty ornyna qaıtarýǵa ýaǵdalasty.
Hovar agenttiginiń málimdeýinshe, kezdesý barysynda tájik-qyrǵyz memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý jáne demarkasııalaý boıynsha pikir almasylǵan. Topografııalyq jumys toptaryna jaqyn arada qalǵan ýchaskelerdegi memlekettik shekarany túsirýge kirisý tapsyrylǵan.
Kabar agenttiginiń málimetinshe, qos tarap eki baýyrlas halyqtyń kóne tarıhyna kóz júgirte otyryp, aradaǵy qalǵan shekaraǵa qatysty máseleni sheshýde bir-birine túsinistik jáne senim tanytýǵa daıyn ekendikterin aıqyn bildirdi.
Osy oqıǵadan keıin Qyrǵyzstanda 1-2 mamyr kúnderi Ulttyq aza tutý kúni bolyp jarııalandy.
Eki el arasyndaǵy shekaranyń jalpy uzyndyǵy 980 kılometrdi quraıdy. Sonyń jartysyna jýyǵy, ıaǵnı 400 shaqyrymy tolyqqandy bólinbegen. Soǵan baılanysty osy mańda jıi-jıi janjaldar týyp turady. Ásirese shekara mańyndaǵy 70 daýly jerge qatysty shıelenis áli kúnge jalǵasyp keledi.
Jalpy, Ferǵana atyraby atalyp ketken óńirde shekara máselesi óte ózekti. Onyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, dál osy mańda úsh el – Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan shekaralary qıylysady. Túrli esepteýlerge súıensek, memleketter túıisken tusta jylyna on shaqty janjal bolyp turady eken.
Ekinshiden, shıelenistiń basym bóligi, ásirese anklavtar ornalasqan jerlerde ótedi. О́zderińizge málim, anklav memlekettiń bir bóligin basqa el tolyqtaı qorshap jatýy. Búginde Ferǵana atyrabynda 8 anklav bar. Onyń tórteýi – О́zbekstanǵa, úsheýi – Tájikstanǵa, bireýi – Qyrǵyzstanǵa tıesili.
Daý-janjaldyń negizgi sebebi – ádette sý men jer máselesi. Shekara mańyndaǵy aýyldardy mekendegen turǵyndar bir qudyqtan sý iship, bir jaıylymǵa mal óristetedi. Sondyqtan da mundaı qaqtyǵystyń jıi bolýy túsinikti. Máselen, Kok-Tash aýylyndaǵy «Golovnoı» sý bólý ortalyǵyn tájikter de, qyrǵyzdar da paıdalanady.
О́kinishke qaraı, Ferǵana atyrabynda túıisken memleketter anklav máselesi men shekara daýyn túpkilikti sheshe alǵan joq. Sonyń saldarynan turǵyndar da kelispeı qala beredi.
Bul eki el úshin de zııan ekeni aıtpasa da túsinikti. О́ıtkeni shekara mańyndaǵy kez kelgen túsinispeýshilik túptiń-túbinde qarýly qaqtyǵysqa ulasady. Onyń saldary qandaı bolatynyn Armenııa men Ázerbaıjan arasyndaǵy shıelenisten jaqsy bilemiz.
Tipti eki taraptyń daýy óńirdegi onsyz da qaltyrap turǵan negizgi ınfraqurylymnyń buzylýyna ákelip soǵýy yqtımal. Budan qarapaıym turǵyndar da, memleket te zardap shegedi.
Sonymen qatar óńirdegi jaǵdaıdyń shıelenisýi kórshi О́zbekstanǵa da áser etýi múmkin. Osynyń kesirinen kórshiles jatqan Aýǵanstandaǵy tálibter qarýly janjal aımaǵyna kelip, onsyz da kúrdeli ahýaldy odan ári ýshyqtyryp jiberýi múmkin.
