KELEShEKKE KREST ARQALAP BARAMYZ BA?

Eski syrqaty qaıtalap qalǵan kórshi kempir kelini shaqyrǵan “Jedel járdem” kóligine otyrý­dan úzildi-kesildi bas tartty... Keıýa­na­ny tiksindirgen nárse – dárigerlik kómek máshınesiniń qaptalynda jarqyrap kózge uryp turǵan qyzyl krest belgisi bolyp shyqty. “Qansha ǵumyrym qalǵanyn bir Alla ǵana biledi. Tórimnen kórim jýyq qalǵanda mundaı kólikke minip, kresine kirip jatqym kel­meıdi. Eki dúnıede rıza bolsyn deseń­der meni qystamańdar! Kúná arqalatpańdar”, dep azar da bezer bolyp, esinen tanyp tynǵansha kelgen dárigerlerge de, bala-shaǵa­syna da kónbeı jatyp alǵan eken. Basqa kólik taýyp ákelgenshe qart ananyń kózi jumylyp, júrip ketken... Dál osyǵan uqsas jáıttiń bol­ǵany týraly kóp jyl buryn bir basylymnan oqyǵan da edim. Endi, mine, óz qulaǵymmen estip, kýádúr boldym. Bul jerde dárigerlerdi aıyptaý jón bola ma? Kempirdi yqtııarsyz áketpedińder dep qalaı aıtpaqpyz? Kimdi kim kúshtep emdemek? Naý­qasy meńdegen sheshelerine sózi ótpegen bala-shaǵasyna ne dep bolady? Onsyz da qaıǵydan qamy­ǵyp otyrǵanda. Bul jerde bireýge kiná taǵý orynsyz. Biraq, báribir de baıyzsyz kóńil jaýap izdep, jaı tappaıdy. Jaryqtyqty “ıt kórgen eshki kózdendirgen” osy qyzyl kreske bizdiń kózimiz ben boıymyz úıre­­nip ketkeni sondaı – nazar da aýda­ra bermeımiz. Ol da ózimiz ómir boıy jutyp júrgen aýa se­kildi eleýsiz, etene bolyp ket­keli qa-shan?!. Kúndelikti tutyný taýar­larynyń qataryna sińip alǵan. Men osy oqıǵadan keıin jan-jaǵyma bajaılap qarap baǵyp edim, qaladaǵy kóshelerdiń tus-tusynan “menmundalaǵan” qyzyl-jasyl kresterdi kóre bastadym. Almatyda júıtkip júrgen “Je­del járdem” kólikteriniń bári­­­niń de qabyrǵasynda qyzyl krest! Málimetke qaraǵanda, mun­daǵy Jedel medısınalyq járdem stan­sa­synyń dárigerleri jylyna 600 myń adamnyń shaqyrýyna baryp, kómek kórsetedi eken. Son­da Almatydaǵy aýrýdan arasha­lan­ǵan sol 600 myń adam alǵy­syn Allaǵa qosa qyzyl kreske de aıta ma? Al búkil Qazaqstan boıynsha she? Sonaý ateıstik, qudaısyz Ke­ńes ókimetiniń kezinde osy Qy­zyl Krestiń qasynda Qyzyl Aı tura­tyn edi ǵoı? Biz sol musyl­mandyq nyshanymyzdan táýel­sizdik tusyn­da qalaısha aıyrylyp qaldyq? Jalpy, qandaı krest bolsa da ol qaı-qashanǵy uǵymda hrıstıan dininiń belgisi bolyp sanalady. Onyń ózindik tereń tarıhy bar. O basta kóne Mysyr men Babylda, Assırııa men Mesopotamııada, t.b. jerlerde qudaılar rámizi bolyp tabylǵan krest keıinirek hrıstıan konfessııasyndaǵy elderdiń kóp­shi­liginiń dinı qulshylyǵynyń bas­ty nyshanyna aınalǵan. Hrıstıan dininde Isa paıǵam­bardyń Pontıı Pılattyń úkimi­men kreske shegelenip, azaptalyp óltirilýimen baılanysty paıda bolǵany belgili. Orystyń “krest” sózi latyn­nyń “srux” – ıaǵnı “dar aǵashy, nemese aǵashtan jasalǵan azaptaý quraly” degen sózinen shyqqan. Osydan latyn tilinde “cruciare” – “azap­taý, qınaý” degen etistik paıda bolǵan eken. Al bul oryssha “krestıt” – qazaq tilinde “sho­qyndyrý” degen maǵyna be­reti­nin árkim biledi. Orys tilindegi kres­ke qatysty turaqty sóz tirkesteri de qazaqy uǵymmen qara­sań, ońyp turǵan joq: “postavıt krest – syzyp tastaý, joq qylý”, “nestı svoı krest – óz aza­byńdy óziń arqalaý” degen maǵy­nada. Demek, azaptaý, qınaý, joq qylý, joıý, azap arqalaý, shoqyný sııaqty uǵymdar beretin, ulttyq tanym-túsi­nigimizge, salt-sanamyzǵa úı­les­pek turmaq asa qaıshy keletin krest belgisi búgingi egemen elimizdi qalaı­sha jaýlap alǵan? Jer betindegi ıslam dininiń tuqymyn tuzdaı qurtpaq bolǵan Rım papasy Ýrban II 1095 jyly ózi muryndyq bolyp, saýyn aıtyp, búkil batys-shyǵys Eý­ropa­nyń qylysh ustaýǵa jaraıtyn erkek kindiktisiniń bárin tik kó­terip, qarýlandyryp, atqa qondy­ryp, Muhammedtiń (s.ǵ.s.) úmbet­­terine qarsy alǵashqy krest joryǵyn uıymdastyrǵan. Sodan bastap 1270 jylǵa deıin ıslam dinin ómirden óshirýge, kúlli mu­­syl­mandardy qyryp-joıýǵa ba­ǵyt­talǵan 8 krest joryǵy jasal­ǵan. Oǵan qatysqan búkil jaýyn­gerler kúlli saýyttarynyń, kıim­deriniń óńiri men saýyryna, keýdesi men arqasyna, qalqany men toqymyna deıin krest belgisin salǵyzyp soǵysqandyqtan solaı atalǵan. Adamzat tarıhynda bizdiń dindesterimizdi qanǵa boıaǵan bul segiz krest joryǵy – sol zaman­daǵy segiz dúnıejúzilik soǵyspen parapar bolǵan! Jáne barlyǵy da musylmandarǵa qarsy joıqyn soǵystar edi. Bizdiń maqtanyshy­myz qypshaq Beıbarys sultan osy dúnıejúzilik soǵystardyń qahar­man jeńimpazy ekenin aıta ketý artyq bolmas. Sol Beıbarys baba­myz búgin tirilip kelse, ne betimiz­di aıtar edik? Jalpy, Skandınavııa men Eýro­pa ǵana emes, búkil dúnıe júzindegi hrıstıan dinindegi elder­diń kópshiliginiń týlary men gerbterinde osy krest belgisi bar. Al qazirgi qyzyl krest Shveı­sarııanyń týynan alynǵan. 1859 jyly fransýzdar men ıtalıandar birigip, avstrııa­lyqtarmen soǵys­qanda eki jaqtan 40 myń adam qyrylǵan. Sol qanquıly soǵys­tyń zardaptaryn, urys dalasynda qansyrap ólip jatqan myńdaǵan sarbazdardyń jaǵdaıyn óz kózimen kórip, jany túrshikken shveı­sarııalyq isker azamat Jan Anrı Dıýnan “Solferıno shaıqasy týra­ly estelikter” atty kitap ja­zyp, soǵystan japa shekkenderge qolushyn sozyp, járdem beretin beıtarap uıym qurý týraly usy­nys aıtqan. Jáne sol usyny­sy­nyń iske asýyna ózi bel sheship kiris­ken. Bul ıgilikti iske zańger Gıýstav Mýaneni jáne basqa dos­taryn tartyp, 1863 jyly Jene­vada Halyqaralyq Qyzyl Krest uıymyn qurǵan. Negizgi mindeti soǵysta búlinshilikke ushyraǵan, jer silkinýden, tasqyn-sel, qar kósh­­kininen apatqa ushyraǵan adam­­d­arǵa medısınalyq, áleýmet­tik kómek kórsetý, sondaı-aq ha­lyqty indet aýrýlarynan saqtan­dyrý, emdeý sharalaryn uıymdas­tyrý bolǵan... Jáne osy ıgilikti de ónegeli isi úshin Anrı Dıýnan 1901 jyly beıbitshilik úshin berilgen tuńǵysh Nobel syılyǵyn alǵan. Al ol ashqan Halyqaralyq Qyzyl Krest uıymyna júz jyldyń ishin­de eki márte Nobel syılyǵy be­ril­geni de tegin emes. Bir nazar aý­darar jáıt, baǵzy zamandarda ómir qozǵalysynyń, kúnniń, ja­ryqtyń, ıgiliktiń nyshany bolyp kelgen svastıka belgisin qanquıly Gıtler fashıstik, nasıstik rámizge aınal­dyryp, adamzat aldynda qarabet qylyp, óshpes kúıe jaqsa, kerisin­she adamgershil Anrı Dıýnan kres­tiń qyrǵyn-joıqyn maǵyna­syn halyqtar aldynda aqtaýǵa úles qosty. Biz bul jerde Qyzyl Krest syndy asa bedeldi halyqaralyq uıymǵa topyraq shashýdan aýlaq­pyz. Másele – basqada. Másele, osy salada da krest ataýly omy­raýlap alǵa shyǵyp, bizdiń Qyzyl Aıymyzdyń kenjelep qalýynda. Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s.) Mekkeden Medınege hıjret etken túngi kókte erekshe jarqyraǵan asyl Aı sońyra kúlli musylman qaýymynyń qasıetti rámizine aınalǵany aıan. “Aspanda Aı bol­masa adasady” deıtin óleń joly osyndaıda eske túsedi. Sonymen qosa, jarty álemdi jaýlaǵan jahan­ger túrik Osman pasha túsin­de jerdiń bir shetinen ekinshi shetine deıin uzynynan uzaq jar­qy­raı sozylyp jatqan shalqaq Aıdy kórip, sol túsin jaqsylyqqa joryp, musylmandyq sara jolǵa balap, Aı beınesin óz týyna jap­syrypty degen de áfsana bar. Atam qazaqtyń jańa Aı týǵanda: Aı kórdim, aman kórdim, Áldeqandaı zaman kórdim. Eski aıda esirke, Jańa aıda jarylqa, – dep Aıǵa bata jasaý salty, súıikti qyzyna Aıman, Aıgúl dep at qoıý ǵur­py, sulýlyqty Aıǵa teńeý dás­túri álmısaqtan beri kele jatyr. Eger Eýropa tarıhshylaryna baqsaq, sonaý yqylym zamannan jetken musylmandyq Aı beınesin túrikter ózderi jaýlaǵan Vızan­tııa­dan alyp, 1453 jyly Osman ımperııasyna rámiz etipti-mis. Olardyń jazýynsha, Aı Konstan­tınopol qalasynyń tańbasy kó­ri­­nedi. Bul jerde muny óz bı­daıyń­dy ózińe buıyrtqysy kel­meýdiń aıqyn mysalyna balap, osy bir eýroposentıstik ozbyrlar qyl aıaǵy Aıdyń beınesin de bizge qıǵysy kelmeıdi-aý dep kúıikti ke­sim jasaýǵa da bolar edi. Biraq tarıhı fakt, artefakt deıtin bultarmaıtyn da bultartpaıtyn, buljymaıtyn da buljytpaıtyn jáıtter bar ǵoı. Ony joqqa shy­ǵarý qıyn. Tarıhtyń arbasy­nan túsip qalýǵa bolar, biraq tússeń – tarıhtyń dóńgeleginiń astyna túsesiń. Adamzat tarıhyn zerdeleıtin arheologııalyq qazbalardan tabyl­ǵan asa qundy jádigerler qata­ryndaǵy – kádimgi Aıdyń tań­balarynan onyń Kúnmen, Jul­dyz­ben, Krespen qatar rámiz retinde bizdiń dáýirimizge deıingi ejelgi órkenıetter kezinde qol­danysta bolǵanyn baıqaımyz. Qazirgi basty dinder jaratyl­mas­tan burynǵy zamandarda ejelgi Mesopotamııa kezeńinen tabylǵan ataqty bir tańbada: shalqalaǵan Aıdyń aıasynda – dóńgelek Kún, al onyń ortasynda – Krest beı­nelengen. Osy tańbany zertteýshi ǵalymdar mundaǵy Aı belgisi – Aı qudaıy – Sınanyń beınesi, al Kún – Kún qudaıy Ashshýr dep sanaǵan. Dál osyndaı Aıly tań­balar ejelgi Assırııa men Babyl jerinen de tabylǵany málim. Osy atalǵan sımvoldar túgelimen (onyń ishinde svastıka da bar!) bizdiń Túrkistandaǵy Koja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń órnekterinen de kezdesedi. Qalaı bolǵanda da álem­degi eń jas din – ıslamnyń temir­qazyǵyna aınalǵan Aı rámiziniń tarıhy jer serigi jaralǵaly kele jatqandaı tym áride ekeni sózsiz. óıtkeni túrikter ıelengen Vızan­tııa mádenıeti – Mesopotamııa, Babyl mádenıetiniń jalǵasy, Shyǵys Rım órkenıetiniń jemisi. Saıası bılikti alǵanymen túrikter bul eldiń mádenı-tarıhı muralary men jádigerlerin búlinshilikke ushyratpaı, qıratpaı, aman saqtap qaldy. Búgin sonyń arqasynda elindegi týrızmdi damytyp, júrek jalǵap otyrǵan jaıy bar. Shákárim atamyz Ystambul shaharynyń aty “Islam bol” degennen shyqqan dese, keńestik ataqty túrkolog, akademık Andreı Kononov Konstantınopol sóziniń burmalanyp aıtylýynan shyqqan dep jazady. Qalaı bolǵanda da kezinde pravoslavıe dininiń ordasy ári Shyǵys Rım ımperııasynyń ortalyǵyna aınalǵan Vızantııa men onyń astanasy Konstan­tıno­pol túrikter basyp almaı turyp-aq shyǵys órkenıetiniń oshaǵy, mádenıetiniń ustyny bolǵanyn tarıhı muralar dáleldeıdi. Son­dyqtan Túrkııa týyndaǵy Aı men juldyzdyń tarıhy tym tereńde dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Keshegi Qytaı men Keńes ókimetiniń orta­synan oıyp oryn alyp, táýelsiz­dikke qol sozǵan Shyǵys Túrkistan respýblıkasynyń týynda da Aı men juldyz bolǵan. Al bizdiń jas memleketimiz tym eýropashyl bolamyz dep, kıeli de aıaýly Aıymyzdan aını bastaǵan joqpyz ba? 1876-1878 jyldardaǵy orys-túrik soǵysy kezinde Túrik eli qorǵanys rámizi retinde Qyzyl Aıdy qabyldaıtynyn, degenmen, dushpandary paıdalanatyn Qyzyl Kresti de qurmet tutatynyn má­lim­degen. Sol tusta Parsy eli de Qyzyl Kresten bas tartyp, Qyzyl arystan men Kún belgisin qabyldaıtynyn jarııalaǵan. Bul usynystar keıin Jenevadaǵy dıplomatııalyq konferensııada maquldanyp, bekitilgen. Sondaı-aq, Iran Islam Respýblıkasy 1980 jylǵy AQSh-pen soǵys kezinde burynǵy rámizdi tárk etip, Qyzyl Aı belgisin qabyldaǵan. Qazaqstan aýmaǵynda Qyzyl Krest uıymy 1877 jy­ly alǵash ret Qapalda qury­­lyp, 1896 jyly Al­matyda aýrýhanasy ashyl­ǵan. Al Keńes ókimeti bolsa so­naý 1923 jyly-aq Qy­zyl Krest pen Qyzyl Aı qoǵam­darynyń odaǵyn quryp, tarazy basyn teń us­taýǵa tyrysqan. Osy taqy­let­tes uıym Almatyda 1936 jyly qurylǵan. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin osy attas qoǵam da ózgeriske ushyra­dy. Ol 2002 jyly jańadan Qazaq­stan Respýblı­kasy­nyń Qy­­zyl Aı qoǵamy bolyp qaı­ta qurylyp, kelesi jy­ly Halyq­aralyq Qyzyl Krest pen Qy­zyl Aı qoǵam­­darynyń Halyq­ara­­lyq federasııasyna múshe boldy. Menińshe, bizdegi bul uıym­nyń aty dardaı da, zaty bolma­shy sııaqty. Ǵalamtordaǵy eki saıtynda da bir qaıyrymdylyq konsertin ótkiz­gen­nen basqa tyndyrǵan isteri týraly eshteńe aıta almapty. Shekesindegi “Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Qyzyl Aı qoǵamy. 1938 jyl quyl­ǵan” degen (“ ...jyly quryl­­ǵan” dep jazǵandaǵy túri) qate jazylǵan shala málimetten basqa qazaqsha eshteńe kóre alma­dyq. Bul qoǵamda jaqsy psıholog mamandar bar sııaqty, óıt­keni, psıhologııa jóninen qyzyqty elektrondy kitaphana jabdyqtaǵan eken jáne ár oblystaǵy úzdik psıholog maman­dardyń aty-jóni, meken-jaılaryn kórsetipti. Biraq qoǵam basshylary zardap shekken jurt­tyń júıkesin emdegennen basqa da medısınal­yq-áleýmettik kómekter kerek ekenin esten shyǵaryp alǵan ba deısiń. Keńes zamanynda Zaısan zilza­lasy kezinde zardap shekken jurt­qa zor qolǵabys jasaǵan ardaqty uıymnyń búgin úni óshken. Búgingi Qyzylaǵash tragedııasy men Tar­baǵataı tasqyny kezinde de tóbe kórsetkenin baıqamadyq. Sonda osyndaıda apatqa ushyraǵandarǵa atsalyspaı, moıyn burmaı, qaırat qylmaı Qazaqstannyń “Qyzyl Aıy” aıǵa bata qylyp otyr ma? Álde qolynan túk kelmeıtin qaýqarsyz, qarjysyz, bolymsyz uıymǵa aınalǵany ma? Biz Qyzyl Aıdy qadirlep, qasıettep, qasterleýdi urpaqtar sanasyna balabaqshadan, mektep qabyrǵasynan sińdire berýimiz qajet. Bálkim, Qyzyl Aı qoǵamyn jurt bolyp jumyla qolǵa alyp, memlekettik deńgeıde qoldaý kerek bolar. Bul tusta Túrkııa, Mysyr, Iran, Saýd Arabııasy sııaqty elderden úırensek artyq emes. Ankara qalasyndaǵy eń ortalyq úlken aýdan Qyzyl Aı dep atalady. Jaýynger er túrik Qyzyl Aıdy baǵalaı biledi. Bul kúnde Qazaqstannyń qaı qalasyna barsańyz da dárihana, apteka, farmasııa dúkeni degender­diń qaı tusta ekenin alystan-aq baǵamdaýǵa bolady: báriniń beldeýi men dódegesinde Qyzyl nemese Jasyl krester andyzdap, jar­qyldap, lapyldap tur! Bizdiń elimizde buryn bolmaǵan osy bir Jasyl krester sońǵy kezde qaıdan qaptap ketti? Baqsaq, muny shyǵarǵan basqa emes, ózi­mizdiń nysanaly Mıhaıl Gor­bachevi­miz bolyp shyqty. Ol No­bel syılyǵyn alǵannan keıin 1993 jyly Rıo de-Janeıroda ótken Álemdik sammıtti paıda­lanyp, “Halyqaralyq Jasyl krest” atty ekologııalyq uıym quryp, oǵan jasyl kresti rámiz etip alǵan. Uıymǵa dúnıe júziniń jıyrmadan astam eli múshe bolǵan. Sodan kelesi jyly aldymen Máskeý, artynsha búkil Reseı úkimeti Gorbachevtiń sol jasyl kresin sál ózgertip, ortasyna aq tústi jylan oratylǵan kózeni beınelep, dárihanalardyń syr­tyna emblema-belgi retinde ilý týraly sheshim qabyldady. 2005 jyly Ýkraına Densaýlyq saqtaý mınıstrligi de osyǵan uqsas she­shim shyǵardy. Kórshilerden ne jańalyq kórse sony qaıtalap, kóshirip úırengen bizdiń sheneýnik­ter qalyssyn ba – ortasyndaǵy jylany bar kózeni oımyshtap jatýdy artyq jumys kórip, sylyp tastap, jasyl kreske bas salyp jarmasa ketti! Mine, sodan beri bizdiń dárihanalarymyzdyń bári jasyl krestiń aıasyna kóshe bastady. Jasyl tústiń ekologııalyq jáne musylmandyq eki astary bar. Biraq sol jasyl tús kreske aınal­ǵan soń musylmandyq mán-maǵy­nasynan jurdaı bolady. Osynyń astarynda bizdiń dinimizdi aıaq asty etý ǵana emes, ájýalaý da jatqan joq pa? Krestiń aty – krest, ony meıli qandaı túske boıasań da óziniń o bastaǵy dinı mazmunyn, hrıstıandyq mán-maǵynasyn joǵaltpaıdy. Sóıtip, biz bireýdiń totııaıyn basqan mys kresin jer­den jeti qoıan tapqandaı jarnama­lap júrgende ózimizdiń altyndaı aıymyz jetimsirep, aıdalada adyra qaldy. Sońǵy halyq sanaǵy boıynsha, Qazaqstan halqynyń 74 paıyzǵa jýyǵy musylman ekeni anyqtaldy. Al muhıttyń arǵy betindegiler bul paıyzdy da tómendetip kórsetkisi keledi. Mysalǵa, AQSh Úkimetiniń Pıý zertteý ortalyǵynyń máli­meti­ne súıenip, daıyndaǵan jahan­dyq musylman elderi jónindegi baıandamasynda 2009 jylǵy 8 qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstan halqynyń 56,4 paıyzyn ǵana musylman dep kórsetken. Al kórshiles qyrǵyz elinde bul kórsetkish 86,3 paıyz delingen. Bizdegi sońǵy sanaqta ultymyzdyń sany 64 paıyzdy qurap otyr, al bizden basqa tatar, uıǵyr, ázirbaı­jan, cheshen, ıngýsh, kýrd, t.b. musylman dindes jurttar men ulystardyń ókilderin qossaq, jamaǵattarymyz týraly kórsetkish odan da óse túspeı me? Alash kó­semi Ahmet Baıtursynovsha: “Al­hamdýlıllah... 11 mıllıon musyl­man elimiz” dep aýyz toltyryp aıtýǵa bolar edi. Átteń, biraq... tilimiz barmaıdy, ahýalymyz álgindeı. Endeshe, sonda 11 mln. musyl­man ómir súrip jatqan elimizde, tórimizge qyzyl-jasyl kresti qaptatyp qoıyp, bizdiki ne taltań? Konfýsıı: “Dúnıeni rámizder men belgiler bıleıdi” degen. “Tú­binde Qazaqstan Hazar qaǵana­ty­nyń kebin kıip qalmasyn” degen qaýipti akademık Rahmanqul Berdi­baev beker aıtpaǵan. Hazar tarı­hy­nyń indeti qazaq tarıhyna juǵa bastaǵan sııaqty. Osydan saqtan­­baı otyrmyz, saqtanǵymyz da kel­meıdi. Saqtanbaǵandy kim saqtaıdy? Maqalamyzdyń basynda aıtyp ótkendeı, azaptaý, qınaý, joq qylý, joıý, azap arqalaý, shoqyný sııaqty uǵymdar beretin, ulttyq tanym-túsinigimizge úılespek tur­maq asa qaıshy keletin krest bel­gisinen búgingi táýelsiz Qazaqstan­nyń qutylar kúni bola ma? Onsyz da Iehova kýágerleri, baptıster, krıshnaıtter, t.b. sııaqty qaptaǵan jat dinderdiń jastarymyzdyń sanasyn ýlap, jan-júregin shyr­map jatqany mynaý. Onsyz da ıslamıt, qoranıt, ahmedıt... jáne basqa da túrli uhıt-suhıt dep, jal­qy ultymyz, jalǵyz nany­mymyz­dy, dinimiz ben dilimizdi bólshektep bara jatqan syrtqy kúshter anaý! Osynaý bir qaraǵanda eleýsiz kó­rin­genimen, kúrmeýi kúrdeli máse­lege Parlament depýtattary men Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, musylmandardyń dinı basqar­masy, Qyzyl Aı qoǵamy qalaı qarap, ne dep jaýap berer, qandaı sheshim qabyldar eken? Álde, ádettegideı, jaýyrdy jaba toqı sala ma? Adamzatqa bitken oıshyl qalamgerlerdiń mańdaı aldyndaǵy Lev Tolstoıdyń ózi: “Túbinde búkil álem ıslamǵa keledi”, degendi beker jazbaǵan. Biz de osy kórip­keldik sózdiń tereńine boılap, túkpirine úńilip, ózimiz úshin, elimiz úshin, urpaqtar úshin qorytyndy jasaı alsaq qanekı?! Ulyqbek ESDÁÝLET, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty.