Rýmı aıtty deıtin tamasha támsil bar: talanttar eshqashan ólmeıdi, naǵyz óner adamy adamzattyń júreginde máńgilik ǵumyr keshedi. Eskendir degen esim shynymen qazaq jadynda jattalyp qalǵan aıaýly tulǵa.
Aldymen Eskendir aǵa týraly aıtqan tusta «Atameken» ánin, onyń shyǵý tarıhyna toqtalmaı ketken orynsyz sııaqty. Birde sazger Hasanǵalıev aqyn Myrza Álige qońyraý shalyp: «Qadaǵa! Oral óńirin ánge qospaımyz ba, Oraldyń gımnin jazaıyq, ánin men, sózin siz retteńiz», dese kerek. Kóp keshikpeı ekeýara kelisilgen ýaqytta án de, sóz de daıar bolady. Alaıda mátinmen tanysyp shyqqan kompozıtor aqynǵa burylyp:
Qadeke: «Myna jerde Oral týraly bir aýyz sóz joq qoı», deıdi. Sonda Qadyr aǵamyz da tapqyr hám áýlıe ǵoı: «Áı, Eskendir! Oral dep jazsam ári ketse batys jaq aıtar, al men búkil qazaq aıtatyn ǵyp jazdym ǵoı!», degen eken. Shynymen de keıin «Jasyl jaılaý, túkti kilem, kók kilem» dep bastalatyn áıgili «Atameken» bar qazaq jatqa aıtatyn beıresmı gımnge aınaldy.
Alaıda ánniń sátti shyǵyp, el arasyna jappaı keń taraı bastaǵan jyldaryndaǵy talaıly taǵdyry týraly biz kóp bile bermeıdi ekenbiz. Taıaýda Sherıazdan Eleýkenovtiń esteliginen oqyǵanymyzdaı «Atameken» de búgingi memle-
kettik Ánuranymyz, keshegi «Meniń Qazaqstanym» áni sııaqty senzýranyń qyraǵy kózderine iligip, saıası qýǵyndalyp, tipti tyńdaýǵa tyıym salynǵan ánderdiń qatarynda bolypty. «Jeltoqsan kóterilisin Gorbachev qanǵa boıap basqannan keıin shamasy bir aptadan soń bizdiń úıge áldebir sharýasymen Eskendir keldi. – Sháke! Meniń ózińiz ándetýdi jaqsy kóretin «Atamekenime» tyıym salynypty. Magnıtofondaǵy taspalary óshirilsin. Budan bylaı bul án radıo, teledıdarlarda oryndalmasyn degen buıryq túsipti joǵarydan. Ultshyldyqty nasıhattaıtyn án, joıyńdar kózin! depti.
– Olaryń kim?
– Máskeý komıssııasy, – deıdi biletinder. – Sonda, Sháke, ne isteýimiz kerek?
– Túsinsem buıyrmasyn, – dedim men. – «Atameken» ánin Máskeý qaıdan biledi? Jastardy kótergen osy án be eken, jazyǵy ne?
– Oıbaı, «Atameken» 17, 18 jeltoqsanda eki kún, eki tún boıy shyrqaldy emes pe? Oǵan qosa «Elim-aı!», «Meniń Qazaqstanym» aıtyldy. О́zińiz bilesiz, men kóterilis bolǵan alańnyń irgesindegi úıde turamyn ǵoı. Qazaqtyń ýyzdaı jastary qaptaǵan áskerılermen alys-julys. Uryp-soǵýdyń nebir aılasyna jetik OMON deıtin jýan judyryq tyqsyra jónelgende, jastar legi maıysyp baryp qaıta jazylady. Tolqyndaı jóńkiledi. Aıqaı-shýdan qulaq tunady. Zirkildep buıryq boratqan radıo. Avtomashınalardyń dúrili. Olardyń bárin keı-keıde basyp ketetin án. Qazaq áni. «Atameken» shyrqalǵanda alańdy kernegen halyq múlde teńselip ketti. Adam teńizi kópirshik atqan tolqyndaı ánniń ár jolyn aspanǵa laqtyrǵan saıyn denem ysynyp-sýynyp, júregim aýzyma tyǵylady. Kózim jasqa tolyp, esimnen tana jazdap, men de teńselip kettim…», dep jazady Sh.Eleýkenov. Mine, Eskendir aǵa esimin aıaýly da ardaqty tulǵa retinde tuǵyrǵa bıik kóteretinimizdiń bir syry da, qasıeti de osy bolsa kerek.
Endi, taqyrybymyzdaǵy Eskendir aǵanyń erke elikterine kelsek. Bul ánniń de shyǵý tarıhy qyzyq. Qazaqtyń aıaýly mekenderiniń biri, Arqanyń altyn táji – Qarqaralyǵa kirip kele jatqan kúre joldyń boıynda eki eliktiń ádemi músini sizdi erekshe bir ásem kórinisimen qarsy alady. Eń qyzyǵy, Eskendir aǵanyń búginde bar qazaq tamsanyp tyńdaıtyn, tamyljytyp shyrqaıtyn «Eligim-aý» áni týra sol elikterdi alǵash kórgen sazger júreginen týǵan eken.
Bala kúnimizden estip ósken áńgime bolsa da, án tarıhy týraly sazgerdiń óz aýzynan estip, jazyp alǵan Sh.Eleýkenov esteligine júgingendi jón kórdik.
«Aq shańqan «Volga» qasıetti Qarqaralynyń aq seleýli dalasymen aǵyzyp keledi. Qaraǵandydan Qarqaralyǵa bet alǵandaǵy orta jolǵa jete bergende mashınanyń aldyńǵy jaǵynda otyrǵan Eskendir aldaryn kes-kestep júıtkip kele jatqan eki elikke tańdana qadalyp qaldy. Aldyńǵy ashaly múıizdisi tekesi bolsa kerek, artyndaǵy elikke «tez, tezdet, áıtpese myna apan kózdi, temir saýytty pále qaǵyp keter» degendeı, art jaqqa qaraılap shaýyp keledi. Eskendir komandırdiń daýsyna bergisiz zińgitteı daýsymen shoferǵa: «Basyp ketermiz myna dala erkelerin. Mashınańdy jaılat!», dep buıyrdy. Arttaǵylar dý kúlisti. Mashına júrisin baıaýlata bastady. Sonda ǵana artyna burylyp:
– Iá, nege kúldińder? – dedi.
– Qazir mashına toqtaǵanda túsinesiz, Es-aǵa!
Sóıtse jańaǵy «josyltyp» kele jatqandar tiri elikterden aınymaǵanymen, qoladan quıylǵan elikter bolyp shyqty. Qastaryna taqap barǵanda Eskendir bas shaıqatatyn bir oqys jaǵdaıǵa jáne tap boldy. Qola elikterdiń saýytynda saý tamtyq joq, shurq-shurq tesik. Bulardyń bar-joǵy músin ekenin qaısybir alańǵasar ańshylar apas-qupasta sezbeı qap, olja qýyrdaqtan dámetip, myltyq shúrippesin basyp qalady eken».
Sazger júregine sary dalanyń erke eligi osylaı enip, osylaı án bolyp tógilipti. Osyndaı sulýlyqty, dalanyń erke sánin shirkinder qalaı kózderi qıyp atady?! – degen oı maza bermeı, aqyry sol mazasyz kóńil án bolyp quıylǵan eken.
Qarqaralyǵa áli de talaı jolymyz túsedi, áli talaı sulý da kórkem shaharǵa at basyn tirermiz. Ánniń qasıeti degen sol-aý, Qarqaralynyń qalyń qaraǵaıly, basyn bult torlaǵan bıik taýlary kórine bergende Mádıdiń «Atyńnan aınalaıyn, Qarqaraly, Senen bult, menen qaıǵy tarqamady» dep yńyldasaq, kóne shárge kire bere «Eligim-aý, eleńdeımin» dep baǵanaǵy sál muńdylaý reńimizdi názik ánniń shuǵylaly shýmaqtary kómkere ketedi. Ánge aınalǵan ásem elikterdiń janynan Eskendir aǵanyń ánin yńyldamaı ótpeımiz. Án-ǵumyrdyń máńgiligi degen de osy bolar.
Eligińiz eleńdeıdi, Esaǵa!
