Eýropalyq Odaqtaǵy ishki jalpy ónim kórsetkishiniń kólemi byltyr 15 trıllıon dollar boldy. Bul jalpy álem ekonomıkasynyń altydan birin quraıdy. Sondaı-aq EO álemdegi eń úlken eksporttaýshy retinde belgili. Máselen, 2019 jyly Odaqqa múshe memleketter quny 2,13 trıllıon eýrodan asatyn taýardy basqa elderge satqan. О́z kezeginde 1,93 trıllıon eýronyń ónimin ımporttaǵan. Bul – Eýropalyq Odaqtan tys aımaqtarmen jasalǵan saýda-ekonomıkalyq baılanys.
Osyndaı alpaýyt uıymdy basqarý birneshe adamǵa senip tapsyrylǵan. Sanamalap bersek, búginde Eýropalyq Odaqtyń túrli ınstıtýttaryn basqaratyn 11 prezıdent bar eken. Solardyń ishinde úsheýiniń shoqtyǵy basqalardan bıik tur.
Devıd-Marııa Sassolı Eýropalyq Parlamentti basqarady. Ol 2019 jyly saılanǵan bolatyn. Bıylǵy jeltoqsanda Sassolı myrzanyń ókilettigi aıaqtalady. Eýropalyq Parlament prezıdentin palata músheleri saılaıdy. Onyń mindetine Parlament jumysyn zańǵa sáıkes júrgizý, onyń jumysy men mindetterin naqtylaý, zańdy jáne halyqaralyq qatynastar máselesinde Eýropalyq Parlament atynan ókildik etý jatady. Sondaı-aq Eýropalyq Odaqtyń bıýdjetin bekitetin de osy ınstıtýt.
EO-daǵy taǵy bir bedeldi uıym – Eýropalyq Keńes. Qazirgi tańda onyń prezıdenti – Charlz Mıshel. Eýropalyq Keńes prezıdentin EO-ǵa múshe memleketterdiń basshylary saılaıdy. Ár úsh jyl saıyn aýysyp otyrady. Bul ınstıtýt prezıdentiniń mindeti – Keńes jumysyn basqarý, Eýropalyq Odaq qyzmetiniń negizgi baǵyttaryn aıqyndaý, Eýropalyq Komıssııamen birlesip jumys isteý jáne syrtqy jáne qaýipsizdik máselelerinde EO atynan ókildik etý.
Úshinshi beldi uıym – Eýropalyq Komıssııa. Bul ınstıtýttyń ereksheligi sol, onyń prezıdentin 4 jyl merzimge EO-ǵa múshe memleketter basshylary saılaıdy. Qazirgi tańda Komıssııany Ýrsýla fon der Lıaıen basqarady. Bul prezıdent Komıssııa jumysyn júrgizýge, Eýropalyq Odaq saıasatyn iske asyrýdy baqylaýǵa, G7 elderiniń jıyndaryna qatysýǵa, Odaq pen oǵan múshe memleketter arasyndaǵy máselelerdi sheshýge mindetti.
Budan bólek, Eýropalyq Odaq Keńesiniń prezıdenttigi degen laýazym bar. Biraq bul prezıdenttik jyl saıyn múshe memleketterge retimen aýysyp otyratyndyqtan, kári qurlyqty bıleýge talasýda asa mańyzǵa ıe emes.
Buryn Eýropalyq Odaqtyń prezıdentteri qurlyqtyń «qojaıyny» kim ekenin kórsetýge asa umtyla qoımaıtyn. Ondaı ambısııasy bolsa da, onysyn bylaıǵy jurtqa baıqatpaıtyn. Biraq keıingi kezde prezıdentterdiń ózara taıtalasy anyq ańǵaryla bastady.
Esterińizge salsaq, bıylǵy sáýir aıynyń basynda Eýropalyq Keńes prezıdenti Charlz Mıshel men Eýropalyq Komıssııa basshysy Ýrsýla fon der Lıaıen Túrkııaǵa saparmen barǵan-dy. Sol kezde búkil álem erekshe oqıǵaǵa kýá boldy. Túrkııa prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan men qonaqtardyń kezdesýi kezinde tórge eki-aq ústel qoıylypty. Onyń birine Erdoǵan jaıǵassa, ekinshisine Charlz Mıshel otyrdy. Al Ýrsýla fon der Lıaıen birneshe sekýnd buǵan túsinbeı qalyp, keıinnen aýdarmashynyń qarama-qarsysyndaǵy dıvanǵa jaıǵasty.
«Sofageıt» atanyp ketken osy sáttiń vıdeosy buqaralyq aqparat quraldarynda taraǵannan keıin-aq búkil Eýropa dúr ete tústi. Bul túsinikti de. О́ıtkeni, Ýrsýla fon der Lıaıen de, Charlz Mıshel de teń deńgeıli prezıdentter. Sondyqtan protokol boıynsha ekeýi de R.Erdoǵanmen birge otyrýy tıis-tuǵyn.
Alǵashqyda erinbegenniń bári Túrkııany aıyptap shyqqan. Keıinirek Túrkııa syrtqy ister mınıstri Mevlıýt Chavýshoglý máseleniń aq-qarasyn aıtyp berdi. Onyń sózine súıensek, basshylardy osylaı otyrǵyzý Eýropalyq Odaq tarapynyń usynysy bolǵan.
Jalpy, Ýrsýla fon der Lıaıen men Charlz Mısheldiń osyndaı oǵash sátke tap kelýi birinshi ret emes. Eki prezıdent buǵan deıin de birneshe márte básekelestigin ańǵartyp qoıǵan. Ásirese, aty dardaı eki ınstıtýttyń tizginin ustaǵaly ishki tartys bastaldy desek, artyq aıtqandyq emes.
Máselen, Ýrsýla fon der Lıaıen qyzmetine kirise sala Efıopııaǵa saparmen baryp, Afrıkalyq Odaqqa múshe elderdiń basshylarymen kezdesti. Keıinirek Charlz Mıshel dál solaı qara qurlyqqa tartyp ketti. Osy sapardan úsh apta ótpesten Ýrsýla hanym qaıtadan Addıs Abebaǵa at basyn burdy.
Byltyrǵy qańtarda da uıym basshylary básekelestigine kýá boldyq. Berlınde Lıvııadaǵy azamattyq soǵysqa qatysty konferensııa ótken-di. Jıynǵa Ch.Mıshel men Ý.Lıaıen, sondaı-aq Eýropalyq Odaqtyń syrtqy ister jónindegi joǵarǵy ókili Djozef Borrel qatysty. Bir qyzyǵy, EO-nyń úsh basshysy ortaq málimdeme jasaýy tıis edi. Biraq konferensııa barysynda Ch.Mıshel ózi jeke sóılep, Ý.Lıaıen men Dj.Borrel ortaq málimdememen shekteldi.
Byltyr Ierýsalımde ótken Holokost forýmynda da ishki tartystyń elementterin anyq ańǵardyq. Jıyn barysynda shartaraptan kelgen memleket basshylary men uıym basshylary qyrshynnan ketken bozdaqtar rýhyna arnap gúl shoqtaryn qoıdy. Eýropalyq Odaq atynan forýmǵa Ch. Mıshel men Ý.Lıaıen, sondaı-aq Eýropalyq Parlament prezıdenti Devıd-Marııa Sassolı qatysty.
Tártip boıynsha gúl shoǵyn úsheýi birge aparyp qoıýy tıis bolatyn. Biraq bul joly da Ch.Mıshel alǵa túsip, gúldi ózi kóterip apardy. Onyń izin ala júrgen Ý.Lıaıen men D.Sassolı amalsyz óz ornynda turǵan gúl shoǵyna qolyn tıgizýmen shekteldi.
Negizi Eýropalyq Odaqtyń jeke-dara kóshbasshysy atanýǵa talpynýdyń tarıhy tereńde jatyr. EO-ǵa múshe memleketter 2007 jyly Portýgalııaǵa jınalyp, Lıssabon kelisimine qol qoıdy. Atalǵan kelisimge sáıkes, Eýropalyq Keńestiń prezıdenttigi turaqty túrde bekitildi. Oǵan deıin Odaqqa tóraǵalyq etetin memleket Keńestiń prezıdentin taǵaıyndaıtyn.
Osylaısha, joq jerden prezıdentterdiń kóbeıýi ózara baqtalastyq týdyrdy. Sondyqtan shyǵar, 2017 jyly Eýropalyq Komıssııanyń sol kezdegi basshysy Jan-Klaýd Iýnker eki qyzmetti biriktirýdi usynǵan bolatyn.
«Eger eki prezıdentti biriktirsek, Eýropa budan da beter jaqsy qyzmet etetin edi. Eger kemeni bir kapıtan basqarsa, Eýropany túsiný ońaıǵa túsedi», degen edi J. Iýnker.
Keı sarapshylardyń aıtýynsha, keıingi kezde Eýropalyq Odaqtyń negizgi kóshbasshysy atanýǵa talpynýdyń astary bar dep esepteıdi. Politico.eu saıtynyń jazýynsha, Ý.Lıaıen de, Ch.Mıshel de óz eliniń múddesin qorǵaýǵa tyrysady.
Máselen, Ýrsýla hanym kezinde Germanııanyń qorǵanys mınıstri qyzmetin atqarǵan. Sondaı-aq býndes-kansler Angela Merkeldiń qol astynda jumys istep, onyń mektebinen ótken.
Ulty fransýz Ch.Mıshel birneshe jyl Belgııanyń premer-mınıstri retinde ter tókti. Soǵan qaramastan, oǵan Fransııa prezıdenti Emmanýel Makronnyń yqpaly úlken dep esepteıtinder kóp. Al Germanııa men Fransııa odaqtaǵy eń úlken memleketter ekeni túsinikti.
Qoryta aıtqanda, Eýropalyq Odaqtyń basshylary ózara básekelesip, negizgi máseleden nazaryn aýdaryp alǵandaı. Mundaıdy dana halqymyz «qoıshy kóp bolsa, qoı aram óledi» dep qysqa qaıyrǵan ǵoı. Sondyqtan kári qurlyqtaǵy qazirgi ahýalǵa qarap otyryp, «prezıdent kóp bolsa, Eýropalyq Odaqtyń keleshegi qalaı bolar eken?..» degen oı kelmeı qoımaıdy.
