Aldymen Djo Baıden prezıdent bolyp saılanǵannan keıin 18-20 naýryz aralyǵynda Alıaskada ótken AQSh pen QHR arasyndaǵy alǵashqy joǵary deńgeıdegi kelissózderdiń nátıjesi eki eldiń saýda-ekonomıkalyq soǵysy saıası-dıplomatııalyq saladaǵy teketireske ákep soǵyp otyrǵanyn kórsetti. Atalǵan elderdiń álemniń birinshi jáne ekinshi ekonomıkasy ekenin eskersek, eki alyp el arasyndaǵy kúrdeli problemalar ekijaqty qatynastar deńgeıinen asyp, ǵalamdyq deńgeıge shyqqanyn aıqyn baıqatty. Iаǵnı álemdik alyptar arasyndaǵy saıası-ekonomıkalyq problemalar ǵalamdyq geosaıasattyń jáne kópjaqty halyqaralyq dıplomatııanyń nysanyna aınalyp otyr. Olaı bolsa, osy eki el endi ózine odaqtas izdep, jahandyq deńgeıde jaqtas tabýǵa jantalasyp jatqany beker emes.
AQSh-tyń «Úlken jetilik» (G7) elderi, Batysta Eýroodaq pen Ulybrıtanııa, Shyǵysta Japonııa, Ońtústik Koreıa, Fıllıpın sııaqty senimdi serikteri bar. Onyń ústine, sońǵy kezde AQSh, Japonııa, Úndistan jáne Aýstralııamen «Tórttik odaq» quryp (QUAD), ol «Azııalyq NATO» atana bastady.
Al onda Qytaı ne istemek? Qaı elmen birigip, kimdi óz jaǵyna tartpaq? Batystyń basty qarsylastarynyń biri bolyp otyrǵan kórshi memleket – Reseımen birigip, AQSh-qa qarsy ortaq til taýyp, odaq qurýǵa múddeli me? Qytaıdy qaıdam, AQSh bastaǵan Batysqa qarsy Azııalyq alyppen ondaı odaq qurýǵa, eń aldymen, dál osy Reseıdiń ózi qatty qyzyǵýshylyq tanytyp, talpynyp otyrǵanyn baıqaımyz. Baıden Pýtındi «kisi óltirgish» dep ashyq aıyptaǵanyna Máskeý qarsylyq bildirip, tipti Reseıdiń AQSh-taǵy elshisin ýaqytsha eline qaıtaryp alsa, syrtqy ister mınıstri S.Lavrov 22 naýryzda shuǵyl QHR-ǵa attanyp, qytaılyq áriptesi Van I-men kelissózder ótkizdi. RF men QHR syrtqy ister mınıstrleri AQSh-qa qarsy birlesip áreket jasaýdyń joldaryn qarastyrýmen qatar, Pýtınniń shilde aıyna josparlanyp otyrǵan Qytaıǵa resmı saparyna qatysty máselelerdi pysyqtady.
16 shildede osydan jıyrma jyl buryn eki el arasynda qol qoıylǵan dostyq qarym-qatynastarǵa qatysty úkimettik deńgeıdegi ekijaqty kelisimsharttyń merzimi aıaqtalady. Soǵan oraı Sı Szınpın men Pýtın Beıjińde arnaıy kezdesip, atalǵan kelisimshartty jańartyp, Qytaı men Reseı arasyndaǵy qatynastardyń tereńdep otyrǵanyn halyqaralyq qaýymdastyqqa pash etýdi kózdep otyr. Reseı tarapy birneshe jyldan beri Qytaımen strategııalyq áriptestik qana emes, tipti saıası-áskerı odaq qurýǵa múddeli ekenin meńzep kelgenin bilemiz. Máskeýdiń ondaı nıetin sońǵy jyldardaǵy Pýtınniń málimdemelerinen de ańdap júrgen Batys elderi men Japonııa qatty alańdap keldi. Biraq Batystyń qatań ekonomıkalyq sanksııalary men qatty saıası qysymyn kórip otyrǵan Reseı Qyrymdy ózine qosyp alǵannan keıin sońǵy jyldary tipti áskerı turǵydan da AQSh pen Eýroodaq elderimen jaýlasyp, NATO-men daýlasyp keledi. Olaı bolsa, Máskeýmen saıası-áskerı odaq quryp, Reseıdiń bar jaýyn bir kúnde óziniń jaýyna aınaldyrý Beıjiń úshin tıimdi emes. Sondyqtan Qytaı tarapy Reseıdiń odaq qurýǵa qatysty usynysyn qabyl almady.
Tarıhtan taǵylym alǵan Qytaı eli soǵystan keıin Keńes elimen qurǵan odaqtyń nemen aıaqtalǵanyn umytpasa kerek. Sóıtip, Qytaı Soltústik Koreıadan basqa qandaı da bir elmen qandaı da bir basqa elge qarsy odaq qurmaý qaǵıdatyn buzbaýǵa uıǵarsa, Reseımen qatynasy qalaı bolar eken dep, demin ishine tartyp otyrǵan Batys bul másele boıynsha sál de bolsa sabasyna túskendeı.
Qytaı men Reseıdiń syrtqy saıasatynda sáıkes kelmeıtin tustar da az emes. Mysaly, Ýkraına men Sırııa sııaqty Máskeý úshin mańyzdy baǵyttarda Beıjińniń ózindik ustanymy bolsa, Qytaı úshin mańyzdy aımaq bolyp otyrǵan Afrıkada da eki eldiń saıasaty eki basqa. Reseı qara qurlyqtyń on shaqty eline áskerı kómek kórsetip, óz saıasatyn júrgizip otyrǵany belgili. Al Iemen nemese Ortalyq Afrıka sııaqty elderde Beıjiń bılik basyndaǵy úkimetke qoldaý kórsetip otyrsa, Máskeý oppozısııalyq kúshterge kómek kórsetýge daıyn ekenin bildirip otyr.
Eń bastysy, ekonomıkalyq turǵydan Qytaı men Reseıdiń aıyrmashylyǵy jyl sanap ósip keledi. Koronavırýs indeti kesirinen álemniń barlyq derlik iri elderi toqyraýǵa ushyraǵan ótken jyldyń ózinde damýyn toqtatpaǵan Qytaı ekonomıkasy búginde Reseı ekonomıkasynan on ese úlken deńgeıge jetip otyr. Qytaıdyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim mólsheri byltyr 10,800 dollardy qurap, 9,900 dollarǵa jetip jyǵylǵan Reseıdiń osy kórsetkishinen alǵash ret asyp tússe, budan bylaı bul aıyrmashylyq ulǵaıa bermek. Onyń ústine, Reseı úshin Qytaı eń úlken saýda-ekonomıkalyq memleketke aınalyp otyrǵanymen (eldiń jalpy syrtqy saýda kóleminde 17%), Qytaıdyń syrtqy saýda salasyndaǵy Reseıdiń orny óte tómen ekenin eskergen jón (shamamen nebári 1%). Al tehnologııalyq damý turǵysynan Reseıdiń Qytaıdan qanshalyqty artta qalyp qoıǵany týraly aıtyp jatýdyń ózi artyq bolar. Árıne, Qytaıdyń saıası-áleýmettik jáne ekonomıka salalarynda problemalar jetip artylatynynda sóz joq. Degenmen, sandar sóılep, statıstıka kóp nárseni kórsetip tur.
Sanaspasqa bolmas álemdik eń iri azııalyq faktorǵa aınalǵan Qytaı halyqaralyq qatynastar júıesinde Batystyń kóshbasshysy AQSh-pen teń dárejede sóıleskisi keletinin sóz basynda aıtylǵan Alıaskadaǵy kelissózder barysynda aıqyn baıqadyq. Degenmen, joǵaryda aıtylǵandaı, Reseı dıplomatııasy nıet bildirgenimen, Qytaı basshylyǵy AQSh-qa qarsy basqa bir elmen odaq qurýǵa múddeli emes. Kerisinshe, AQSh prezıdenti Baıdendi jeke tanıtyn QHR tóraǵasy Sı Szınpın onymen resmı túrde kezdesip, kelissózder ótkizýge múddeli. Álemniń birinshi ekonomıkasy men ekinshi ekonomıkasy bolyp tabylatyn eki eldiń basshylary 10 aqpanda telefon arqyly sóıleskeni bolmasa, áli resmı túrde kezdesken joq jáne qashan kezdesetini belgisiz. Esesine, Baıden memleket basshysy retinde Aq úıdegi óziniń alǵashqy resmı kezdesýin 16 sáýirde Japonııanyń premer-mınıstri Io.Sýgamen ótkizdi. Bul Qytaı dıplomatııasy úshin úlken soqqy boldy desek, artyq aıtpaǵan bolar edik. Onyń ústine, Baıden men Sýganyń kelissózderi nátıjesinde qabyldanǵan birlesken málimdemede Qytaı úshin eń mańyzdy bolyp otyrǵan Taıvan máselesiniń atalǵany Beıjińniń ashýyn keltirdi.
Al Sýganyń AQSh-qa sapary qarsańynda Baıdenniń Pýtınmen ekinshi ret telefon arqyly sóılesip, jýyq arada Eýropa elderiniń birinde beıresmı kezdesý ótkizýge qatysty usynys jasaǵany Qytaı basshylyǵynyń taǵy da qytyǵyna tıdi. Baıden men Pýtınniń kezdesýi Anglııada «Úlken jetilik» elderiniń sammıti ótetin maýsym aıynda uıymdastyrylýy múmkin. Degenmen, Baıden men Pýtınniń ol kezdesýinen álemdik deńgeıde kóp nárse ózgere qoıady dep oılaýdyń qajeti joq sııaqty. Árıne, Aýǵanstannan áskerin shyǵara bastaǵan AQSh aımaqta qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda Reseımen kelissózder ótkizip, belgili bir deńgeıdegi áriptestikke shaqyrýy múmkin. Alaıda telefon arqyly sóıleskennen keıin eki kún óter-ótpeste AQSh-tyń Reseıge jańa sanksııalar jarııalaǵanynan kóp nárseni ańǵarýǵa bolady.
Osy turǵydan Qytaı basshylyǵy AQSh pen Reseı prezıdentteriniń kezdesýinen ózi úshin qolaısyz jaǵdaı týyndaı qoıar dep alańdamaıtyn sekildi. Oǵan qaraǵanda, 1 shildede Qytaı kommýnıstik partııasynyń qurylǵanyna 100 jyl tolýyna oraı uıymdastyrylatyn keń kólemdi mereıtoılyq is-sharaǵa deıin AQSh prezıdentimen resmı kezdesý ótkizbeýi Sı Szınpın úshin syrtqy saıasat turǵysynan dıplomatııalyq olqylyq bolaıyn dep turǵany sózsiz.
Vashıngton men Beıjiń arasyndaǵy osyndaı saıası salqyndyq jahandyq deńgeıdegi jańa qyrǵı-qabaq soǵysqa ákep tirep otyrsa, AQSh bastaǵan Batystyń basty ekonomıkalyq damyǵan memleketteri men azııalyq odaqtastary birigip jatqanda Shyǵystyń alpaýyty – Qytaı qaıtpek degen suraq halyqaralyq qatynastar salasyndaǵy basty máselege aınalyp otyr. Japonııanyń premer-mınıstri Sýga AQSh-qa resmı sapar shegip, Baıdenmen kelissózder júrgizip jatqan tusta QHR tóraǵasy Eýroodaqtyń eń basty ekonomıkalyq elderi Germanııa men Fransııanyń basshylarymen onlaın kelissózder ótkizip, Qytaı men Eýropa elderi arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq áriptestiktiń mańyzdylyǵy jaıly aıtyp jatty. Degenmen, bul eki el «Úlken jetiliktiń» múshesi retinde jáne Batystyń basty damyǵan elderi retinde demokratııalyq jáne naryqtyq ámbebap qundylyqtardy bólisetin AQSh pen Japonııa arasyndaǵy kelisimderdi qoldaıtyndary kúmánsiz.
Sondyqtan, joǵaryda atalǵandaı, shilde aıyna josparlanyp otyrǵan Pýtınniń Qytaıǵa sapary barysynda eki eldiń qarym-qatynastary saıası-áskerı odaqtas deńgeıine kóterile qoımasa da, eki el basshylary AQSh-qa jáne AQSh bastaǵan Batysqa qarsy birlesken is-qımyl josparyn qabyldaýy múmkin ekenin joqqa shyǵarýǵa taǵy bolmaıdy.
Qytaıdyń AQSh-qa degen ashýyn onyń azııalyq eń jaqyn odaqtasy Japonııadan alýǵa umtylyp, eki el arasyndaǵy sheshilmegen jer daýy bolyp kele jatqan Senkaký (Dıaodao) araldaryn tartyp alam degen talpynysyna nemese Taıvandy basyp alam degen nıetine dıplomatııalyq amaldar arqyly tejeý qoıylmasa, Shyǵys Azııa aımaǵy alyptardyń arpalys alańyna aınalyp shyǵa kelýi ábden múmkin. Kelesi jylǵa josparlanǵan Beıjiń qysqy Olımpıadasyna AQSh bastap, odaqtastary qostap, boıkot jarııalap jatpasyn dese, Qytaı qatty ketpeýge tıis. Azııadaǵy odaqtastary otqa oranyp jatsa, AQSh-tyń da utary az.
Sondyqtan jýyq arada AQSh pen Qytaı prezıdentteriniń resmı kezdesýiniń merzimi pysyqtalyp, álemdi aýzyna qaratqan alpaýyt elderdiń basshylary arasynda keleli máselelerge qatysty keshendi kelissózder ótip, salıqaly saıasat pen dástúrli dıplomatııa óz mindetin atqarar dep úmit artamyz.
Batyrhan QURMANSEIIT,
shyǵystanýshy, halyqaralyq qatynastar salasy boıynsha
PhD doktory, arnaıy
«Egemen Qazaqstan» úshin
