1906 jyly Monǵolııa jerinde dúnıege kelgen. 1921 jyly qyzyldardan jeńilip Qobda ólkesine aýyp barǵan Bakıch bastaǵan aq gvardııashylardyń qolyna túsip, aǵasy Dórbethan, inisi Muqamen birge atý jazasyna úkim etiledi. Úkim oryndalyp jatqanda ǵaıyptyń kúshimen qashyp qutylady. Aǵasy men baýyry oqqa ushady. Sodan 1921 jyly Monǵol elinde tóńkeris ornap jańa úkimet qurylǵanda ony qoldaýshylar qatarynda bolady. 1928 jyly Ulan-batyr qalasynda ótken kezekti Quryltaıǵa baryp qatysady. Quryltaıda baılardyń mal-múlkin kámpeskeleý máselesi sóz bolady. Sodan sekem alǵan Dálelhan bir túnde qashyp Qytaı eline ótip ketedi.
1940 jyly bastalǵan Altaı qazaqtarynyń kóterilisine nıettes bolady. Sol úshin qamaýǵa alynǵan sııaqty. Jazýshy marqum Jaqsylyq Sámıtulynyń 2000 jyly Almatyda jaryq kórgen «Qytaıdaǵy qazaqtar» atty eńbeginiń 114 betinde: «1941 jyly 10 qazan kúni D. Súgirbaev tutqyndaldy. Biraq túnde joǵalyp ketti» - depti. Al, túrkııalyq zııaly aqsaqal Dálelhan Janaltaıdyń estelikterinde: «1942 jyly Sarysúmbedegi Sovet konsýly Dálelhandy urlap áketti. Qol-aıaǵyn baılap júk mashınaǵa tıep Jemenaı shekerasy arqyly Almatyǵa apardy»-dep jazady («Qıly zaman, qıyn kúnder», Almaty, 2000 j, 55-bet).
Keńes eli D. Súgirbaevty Almatyda oqytyp-toqytyp 1944 jyly Reseı arqyly Monǵolııanyń batysyndaǵy Baı-ólke aımaǵyna jetkizip, odan ary Ospan bastaǵan kóterilisshilerge qosady. Osy jyly (1944) Altaı qazaqtarynyń «Ýaqytsha tóńkerisshil úkimeti» ornap, ondaǵy partızandar qolbasshysy bolyp D. Súgirbaev taǵaıyndalady. 1945 jyly úsh aımaq kóterilisinen paıda bolǵan Shyǵys Túrkistan respýblıkasynyń ulttyq armııasy atty áskeriniń qolbasshysyna taǵaıyndalyp, memleket basshysy Álıhan tóreniń jarlyǵymen general-maıor shenin alady. 1947 jyldyń aqpan aıynda Altaı aımaǵynyń general-gýbernatory bolady. Joǵardaǵy Dálelhan Janaltaı qarııa óziniń estelik jazbalarynda sol kezdegi ataý boıynsha «general Súgirbaev» dep jazypty.
Altaı qazaqtarynyń ardager ulany general Dálelhan Súgirbaev 1949 jyl ushaq apatynan qaza tapty.
2. Jaısanyp Múdárisuly
Ataqty ushqysh, jalyndy áskerı qaıratker Jaısanyp (Zaısanov) Múdárisulynyń da taǵdyry san qıly. Marqumnyń basyna qoıǵan qulyptasta týǵan jyly «1910» dep jazylypty. Týǵan jeri myna Zaısan óńiri. 1925 jyldary Zaısan jaqtan Monǵol eline ótip ketken. Sodan 1932 jyly Monǵol eli atynan Keńes eliniń Orynbor qalasyndaǵy áýe kúshteri ýchılıshesine oqýǵa barady. Árıne, oǵan jas azamattyń orys tilin jaqsy biletindigi sebep bolǵany sózsiz. Oqýyn bitirgen soń 1937-39 jyldary ózi oqyǵan Orynbordaǵy ushqyshtar ýchılıshesinde ustaz bolyp qalyp qoıdy.
Biraq 1939 jyldyń basynda Mońǵol eli kerishaqyryp aldy. Sebebi, 1938 jyly 1 jeltoqsan kúni Monǵol armııasynyń tarıhynda tuńǵysh ret áýe kúshteriniń kúsheıtilgen polki qurylǵan bolatyn. Soǵan tájirıbeli basshy qajet edi. Ári Halkın-gol mańynda Japon mıllıtarısteriniń shabýyldaý qaýipi tónip kele jatty. 1939 jyly Halkın-golda KSRO men Monǵolııa qarýly kúshteri birlesip japondarǵa soqqy berdi. Soǵysqa óz polkyn bastap polkovnık Jaısanypta qatysty.
Jaısanyp Múdárisuly 1942 jyldyń 15 qazanynda Monǵolııa Úkimet basshysynyń № 00182 buıryǵymen Áýe qarýly kúshteriniń qolbasshysy bolyp taǵaıyndaldy. 1944 jyldyń sáýir aıynda Uly Quryltaıdyń № 22 jarlyǵymen general-moıor sheni berildi.
1945 jyly Uly Otan soǵysy aıaqtalǵan soń Keńes Odaǵy jedel Japonııaǵa qarsy soǵys jarııalady. Oǵan Monǵolııada qatysty. Osy joryqta Jaısanyp basqarǵan Monǵol elinińushqyshtary japondarǵa qarsy ájeptáýir soǵysqan syńaıly. Mysaly, arhıvte saqtalǵan joryq jazbalarynyń birinde: «Múgden áýejaıyn basyp aldyq. «Sýper» markaly - 49 ushaq, «Dıýblestnık» tıptegi – 11 ushaqty qolǵa túsirdik. Raport berýshi general-maıor M. Zaısanov» - dep, qol qoıǵan.
Japonııa jeńilgennen keıin orys-monǵoldyń bir top generaldarymen birge Jaısanyp Múdárisulyn Bas qolbasshy I.V.Stalın Máskeýde qabyldaǵan. О́z qolymen Keńes Odaǵynyń «Qyzyl Tý» ordenin tapsyrǵan. Osy oqıǵa jaıynda erterek Jaısanyptyń óz aýzynan jazyp alǵan, búginderi aman-esen Ulan-batyr qalasynda turyp jatqan akademık-ǵalym, jazýshy-jýrnalıs Islam Qabyshuly 1980 jyly О́lgeı qalasynda jaryq kórgen «Aımaǵym altyn ordam» atty estelikter jınaǵynda bylaı dep eske alypty: «... orden tapsyryp turyp I.V.Stalın: – qurmetti general siz qaı ulttan bolasyz, - depti. Jaısanyp: «Men qazaqpyn joldas Bas qolbasshy!»-deıdi, taza orys tilinde. Sonda I.V.Stalın: – Sizdi men syrttaı 1939 jyldan beri bilemin, az halyqtyń úlken júrekti azamaty ekensiz, quttyqtaımyn!».
1948 jyldyń 28 maýsym kúngi memleket basshysy marshal H. Choıbalsannyń buıryǵymen general Jaısanyp KSRO Áýe kúshteri akademııasyna oqýǵa jiberilipti. Odan keıingi ómiri kúńgirt. 1953 jyly birjola turyp qalý úshin Almatyǵa at basyn burǵan kórinedi. Oǵan sol tustaǵy jaǵdaı saı bolmaǵan. 1965 jyly dúnıeden ótken.
3. Jekeı Qalıdoldauly
Bul azamat 1959 jyly taǵy da Monǵolııa elinde qarapaıym qazaq otbasynda dúnıege kelipti. 1967-1975 jyldary orta mektepte oqyp, bilim alǵan. Odan keıin Qobda qalalyq aýylsharýashylyq tehnıkýmynda oqyp, 1979 jyly áskerı boryshyn óteýge atanǵan. Armııa qatarynda júrip alǵyrlyǵymen kózge túsedi. Sodan astanada ornalasqan Súhe-bator atyndaǵy áskerı joǵary oqý ornynyń kýrsanty atanady. 1983 jyly atalmysh oqý ornyn bitirip, Batys shekaradaǵy «Bulǵyn» otrıadyna qyzmetke taǵaıyndalady.
Tegeýirindi azamat shekara otrıadynda vzvod komandıri retinde jumysyn bastap, aınalasy onshaqty jyldyń ishinde: jyljymaly top jetekshisi, shtabtyń ázirlik bóliminiń basshysy, sońynda otrıad komandırligine deıin kóterilgen. 1990 jyly Máskeý qalasynda shekara áskerıleriniń mamandyq jetildirý kýrsynda oqyp kelip, baıyrǵy qyzmetine qaıta kirisedi.
Sodan 1997 jyly úkimet joldamasymen Máskeý qalasyndaǵy Shekaralyq áskerı basqarý akademııasyna oqýǵa attanady. Osynda oqı júrip áskerı ǵylymnyń doktory ataǵyn qorǵaıdy. 2000 jyly akademııany bitirgen soń Baı-ólke halqynyń qalaýymen Uly Quryltaıǵa depýtat bolyp saılanady.
Jekeı Qalıdoldauly qyzmet barysynda «Altyn juldyz», «Maıdan dańqy» qatarly úkimettik joǵary nagrada orden-medaldarǵa ıe bolypty. 2004 jyly depýtattyq mandaty aıatalǵannan keıin Monǵolııa shekara áskeri Bas qolbasshysynyń birinshi orynbasary qyzmetine taǵaıyndalady.
О́tken 2007 jyldyń 27 shilde kúni Mońǵolııa Prezıdentiniń jarlyǵymen brıgada generalyataǵy berildi.
