Qonys aýdarýshylardyń deni – jumys kúshi artyq Túrkistan, Almaty, Jambyl, Qyzylorda jáne Mańǵystaý oblystarynan. Sonymen qatar Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynan da biren-saran kóship kelýshiler bar. Olardyń negizgi bóligi, ıaǵnı 5811 adamnan turatyn 1688 otbasy aýyldyq jerlerge qonystanǵan, al 1 myńǵa jýyq adamy bar 400-deı otbasy qalalyq eldi mekenderge ornalasqan.
Oblystyq Jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń derekterine qaraǵanda, kóship kelip jatqan otbasylar músheleriniń sany orta eseppen tórt adamnan. Al ortasha jasy 35-te eken. Qyzyljar óńirine at basyn tiregen aǵaıyndardyń 30 paıyzynyń – joǵary, 38 paıyzynyń orta arnaýly bilimi bar.
Nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda erikti túrde qonys aýdarýǵa járdemdesý esebinen eńbek resýrstarynyń aýmaqtyq utqyrlyǵy yntalandyrylyp otyr. Kóship kelgen otbasy músheleriniń árqaısysyna 35 AEK mólsherinde materıaldyq kómek kórsetiledi, al turǵyn úıdi jaldaý jáne kommýnaldyq qyzmetterge aqy tóleý shyǵyndary úshin on eki aı boıy 15-ten 30 AEK-ke deıingi mólsherde aqy tólenedi. Sondaı-aq qonys aýdarýǵa járdem kórsetetin jumys berýshilerge sýbsıdııa beriledi.
Byltyr soltústikke kóship kelgen 1765 adamnyń 910-y – jumysqa qabiletti. Olardyń 31 paıyzynda – joǵary, 34 paıyzynda orta arnaýly bilim bar. Sonyń ishinde 542 adam turaqty jumys oryndaryna ornalastyryldy. Al 142 adam jeke kásippen aınalysýda. Olardyń bári derlik – shaǵyn nesıe alyp, óz kásipterin ashqandar. Al balalardyń bári qonystandyrylǵan eldi mekenderdegi mektepterge ornalastyrylǵan.
Bıyl Soltústikte qys qatty boldy. Mınýs 40 gradýstan asqan aıazdy kúnder az bolǵan joq. Al qardyń qalyńdyǵy 2017 jylǵy qarǵyn sý basqan aıryqsha jyldan esh kem túspedi. Tek bıylǵy mol qar kúzdiń qurǵaq bolýy sebepti jerge sińip, tez ketti.
«Qonys aýdarýshy aǵaıyndar qysty qalaı ótkizdi eken, hal-jaǵdaılary qalaı eken?» degen suraqqa jaýap izdep, Qyzyljar qalasynan 90 shaqyrym jerde ornalasqan Mamlıýt aýdanyndaǵy Bostandyq aýylyna at basyn burdyq. Byltyr osy aýyldan shyqqan Erlik Muhamedjanov degen belsendi azamat Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetindegi ájeptáýir qyzmetin tastap, qonys aýdaratyn aǵaıyndardy qarsy alýdy maqsat etip, óziniń aýylyna bes úı salǵanyn estigen bolatynbyz.
Erliktiń ózi qarapaıym, atyn shyǵarýdy qalamaıtyn jigit eken. «Men jalǵyz emespin, osy aýyldyń kóp azamaty meniń bastamamdy qoldady. О́ıtkeni qonys aýdarýshylar kelmese, Bostandyq aýyly tarap ketý qaýpinde turdy. Sonyń ishinde inim Dıdar da úlken kómek jasady», dedi ol.
Alǵashqy úıdi Erlik óziniń jaqyn týysynan qaryz alyp, turǵyzǵan eken. Úı daıyn bolǵanda ony ákimdik satyp alyp, óziniń balansyna alǵan. Odan keıingi úılerdi sol qarajatqa salǵan. Aqyry úshinshi úıdi tapsyrǵannan keıin ǵana kásipker taza paıdaǵa shyqqan kórinedi. Qazir bes turǵyn úı paıdalanýǵa berilgen, al eki úıdiń irgetasy qazýly jatyr.
Biz Erlik Muhamedjanov turǵyzǵan úılerdiń birindegi otbasyna at basyn tiredik. Bul Qýanysh Kádiraqyn degen azamattyń mekeni eken. Ol Almaty oblysy Kóksý aýdanynyń Aınabulaq aýyldyq okrýginen kóship kelipti. Qolynda bes balasy men anasy bar. Biz barǵanda Qýanyshtyń ózi áıelimen birge jol júrip ketipti, úıdegi jandardyń úlkeni bolyp otyrǵan anasy, 77 jastaǵy Bıjan apany áńgimege tarttyq.
«Biz byltyrǵy kúzde osynda kóship keldik. Qazaq aýyly degen soń osy mekendi balam ózi tańdapty. Qudaıǵa shúkir, halqy jaqsy eken. Qoldarynan kelgen kómegin jasap turady, úıge kelip halimizdi surap júredi. Balam ókimetten de edáýir qarajat aldy», dedi apaı.
Esik aldynda 30-40 qaz jaıylyp júr. Osyǵan qaraǵanda, Qýanysh qaz ósirýdi kásip etken sııaqty. Onyń mánisin 19 jastaǵy úlken uly Ramazan aıtty. Shynynda da, ákesi kóship kelýshi retinde jeńildetilgen nesıe alyp, qaz ósirýdi kásip qylyp otyr eken. «Taǵy da 80 jumyrtqa úıge arnalǵan ınkýbatorda jatyr, balapan shyǵarǵan soń olardy ósirip, satatyn bolamyz. Osy aýylda bos qalǵan bir úıdi ózimiz satyp alǵanbyz, qus pen malymyzdy sonda ustap jatyrmyz. Ázirge bir buzaýly sıyrymyz bar, ákem aldaǵy ýaqytta maldyń da, qustyń da sanyn kóbeıtemin, jemshópti munda ońaı tabýǵa bolady eken dep otyr», dedi bozbala. О́zi Shymkenttegi dinı medresede oqıdy eken. «Biz qazir jaman indetke baılanysty onlaın rejimge kóshkenbiz. Sondyqtan úıde júrmin, al ini-qaryndastarym osyndaǵy mektepte», dedi ol.
Úı-ishi jandarynyń kóńil kúıleri jarqyn kórindi. Bári de el men jerge úırenip qalypty. Bostandyq mektebi oqýshylarynyń sanyn tolyqtyryp, jabylýdan saqtap qalǵan Jadyra –10-shy, Muhamedáli – 9-shy, Ámına – 6-shy, Ibrahım – 3-shi synypta oqıdy eken. Aýyl muǵalimderi osyndaı kóp balaly otbasynyń aýyldaryna kelgenine rıza ekendikterin bildirip jatty.
Bıjan apaıdan qystan qalaı shyqqandaryn suradyq. Keıýana áýeli qatty sýyq bolady degennen qoryqqandaryn aıtty. «Soltústik te keremet aıaz bolady degendi jıi estigenbiz. Ony da kórdik, eshteńe joq, ózimizdeı adamdar turyp jatyr eken. Otyn jetkilikti boldy, úzbeı jaǵyp otyrdyq. Úıimiz jyly. Tońǵan joqpyz», dedi ol. Al qardyń qalyńdyǵynan qatty seskengenderin jasyrmady. Sýretke túsirip, vatsappen aýyldaǵy týystaryna jibergen eken, ondaǵylar shoshyp qalypty. «Tipti osynda kóship kelemiz degen bir týysymyz qardyń bıiktiginen qorqyp, oıynan aınyp qaldy», dedi ol. Taǵy bir qyzyq jaıt – úı ıesi Qýanyshtyń aýzynan qan aǵa beretin yńǵaısyz derti bar eken. Tipti jıi jatyp qalatyn kórinedi. Bizdiń jaqqa kelgeli onysy sap tyıylypty. Al óz aýylyna bir jumyspen barǵanda qaıtadan qozypty. Qaıtyp kelgende taǵy tyıylypty, anasy soǵan da rıza.
Irgeles úıdegi kórshileri de Taldyqorǵan óńirinen kóship kelipti. Tegi Ábdiǵalı degen azamatty Qýanysh ertip ákelgen eken. Bul úıde de tek balalar otyr, úlkenderi sharýalarymen jol júrip ketipti. Otbasynda jeti bala bar eken, bári de – Bostandyq orta mektebiniń oqýshylary. Eń úlkeni Merýert – 14-te, Mádına – 13-te, Álı-12-de, Álına – 11-de, Arý – 10-da, Medıne – 8-de... Nazerkesi áli 2 jasta ǵana eken. О́zderi saq, «biz sizderge tegimizdi, áke-sheshemizdiń attaryn aıtpaımyz, ata-anamyz ursady», deıdi. Ol da durys shyǵar...
Qarǵa tamyrly qazaq qıly zamanda Qytaıǵa, Aýǵanstanǵa, Iranǵa, Túrkııaǵa jáne basqa elderge de tastaı batyp, sýdaı sińip jatty emes pe? Qazir óz egemen elinde, ózderin qoldaıtyn aǵaıyndar men ókimet barynda jańa qonysqa sińbeýshi me edi? Al sýyqqa adam úırenip alady, qazir ómirde kerisinshe, ońtústikten kelgen adamdardyń soltústikte asa tońa qoımaıtynyn kórip júrmiz.
Áıteýir, eldiń shetinde, jeldiń ótinde ornalasqan Qyzyljar óńirine bet túzegen úlken kósh toqtamaıtynyna senim bar. Qazir tipti 30-40 otbasyn bir aýyldaı etip bir-aq kóshirip ákelýdi josparlap júrgen isker azamattar da bar. Ondaı kásipkerlerge tek jalǵa jer alý úshin buryn bólinip ketken egistikter men jaıylymdardy qaıta úlestirý máselesi ǵana qolbaılaý bolýy múmkin. Biraq jergilikti bılik qolǵa alsa, bul da sheshilmeıtin túıin emes.
Soltústik Qazaqstan oblysy
