Qazirgi kezde óz elimizben qatar ózge eldiń atyn durys jazý da úlken máselege aınalyp otyr. Álem tilderinde Hondýras pen Haıtı dep atalatyn memleketter qazaq tilinde nelikten Gondýras, Gaıtı bolyp jazylady?
Ádette bir eldiń ataýy basqa tilge arnaıy aýdarmasyz, translıterasııa tásilimen, ıaǵnı mátindi esh ózgerissiz jazý arqyly beriledi. Birqatar tilge sholý jasap, Haiti memleketi tek orys, ýkraın, belarýs tilderinde ǵana «Gaıtı» dep jazylatynyn baıqadyq. Biz de «Gaıtı» dep jazamyz. О́ıtkeni memleket ataýlarynyń jazylýy men aýdarmasy Syrtqy ister mınıstrligi daıyndaǵan «Qazaqsha-aǵylshynsha-oryssha dıplomatııalyq sózdikte» bekitiledi. Sózdik jumysyna Abylaı han atyndaǵy Qazaq halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetiniń oqytýshy-ǵalymdary, Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń termınolog-ǵalymdary, Ádilet mınıstrligi janyndaǵy Zań ınstıtýty Lıngvıstıkalyq ortalyǵynyń mamandary atsalysqan kórinedi. Sońǵy sózdik 2013 jyly 2004, 2006 jyldary qurastyrylǵan sózdikter negizinde daıyndalǵan.
Redaksııa alqasy alǵysózde shet elder men olardyń bas qalalarynyń qazaq tilindegi ataýlaryn bir izge túsirý jáne onyń ortaq normasyn qalyptastyrý mańyzdy ekenin atap ótedi. Osylaısha, shetelderdegi dıplomatııalyq jáne konsýldyq mekemelerde jumys isteıtin qazaqstandyq dıplomattardyń jan-jaqty zertteýiniń nátıjesinde sózdik ázirlengenin jazady. Degenmen qandaı tildik normaǵa ne erejege súıengeni týraly aıtylmaǵan. Syrtqy ister mınıstrligi sóz etken toponımıkany bir izge túsirý oıyna tolyqtaı qosylamyz. Alaıda basqa memleketterdiń ataýyn jazýda áli de birizdilik joq.
Aýyzeki tilde birazy «Vengrııa» dep atap úırengen Majarstannyń qazaqshalanýyna toqtalaıyq. Respýblıkanyń jańa Konstıtýsııasynda 2012 jyldyń 1 qańtarynan bastap «Memleket ataýy «Madıarorsag» bolyp jazylady» dep kórsetilgen. Sózdik avtorlary «Túrki tilderine tán tarıhı-lıngvıstıkalyq faktorlardy eskere otyryp, qazaq tilinde «Majarstan» etnopolıtonımin paıdalaný usynyldy» dep jazady. Osy syndy Eýropa, Aýstrııa, Aýstralııa, Ystanbul, Mysyr, Úndistan sııaqty «qazaqshalanǵan» birqatar toponımderdi mysalǵa keltiredi. Áıtse de olardan basqa memleketter ataýy orys tilindegi nusqasymen birdeı. Bosnııa jáne Gersegovına, Gondýras, Gavaı dep atap, jazyp júrmiz. Ádebıetten qazaq uǵymyna laıyqtalǵan Sham qalasy týraly jıi oqydyq emes pe? Alaıda Sırııa astanasyn báribir de Damask dep jazamyz.
Fransýzdardyń ózderi «Paǵı» dep ataıtyn bas qalasyn biz taǵy da «Parıj» degenge júginemiz. Lingua franca dep belgilengen aǵylshyn tilinde – Paris. Baýyrlas túrik halqy dál osy nusqany qoldanady.
Jalpy, bul másele memleket ataýlarymen shektelmeıdi. Mysaly, biz nemistiń Hıtlerin «Gıtler», al Harvard ýnıversıtetin «Garvard» dep atap júrmiz. «H» áripiniń «g» retinde translıterasııalanýy osy saladaǵy jalǵyz másele emes. О́ıtkeni bárimiz «Eınshteın» dep tanıtyn ǵalymnyń aty asylynda «Aınshteın».
Shekspırdiń «Hamletin» qazaq tiline Májıt Dáýletbaev pen Hamıt Erǵalıev aýdardy. Túpnusqadan emes, orys tilinen aýdarylǵandyqtan áıgili keıipker qazaq oqyrmandaryna «Gamlet» bolyp jetken.
Djoan Roýlıngtiń fentezı janryndaǵy 7 kitaptan turatyn Harry Potter romandar jelisi jaqynda «qazaqsha sóıledi». Steppe & World Publishing baspa úıiniń bastamasymen aýdarylǵan kitaptarda týyndy keıipkerleriniń aty túpnusqadaǵydaı, qazaq tiline translıterasııamen berilgen. Bul áleýmettik jelide talqylanyp ta úlgerdi. «Bitken iske synshy kóp» demekshi, «Ony aýdarýdyń ne qajeti bar?» degen pikir de aıtyldy. Degenmen orys tilinen bizge «Germıona» bolyp jetken Hárrıdiń dosy jaqynda shyqqan aýdarmada «Hármıona» bolyp kórsetilgen. Al ol túpnusqada, ıaǵnı aǵylshyn tilinde Hármaıonı edi.
Gaıtı demekshi, gaıtılıikter kreol tilinde sóıleıdi. Naqtysyn aıtqanda, fransýz tiliniń negizinde «qoldan jasalǵan» til. Kreol tili belgili bir tildiń grammatıkasyn negizge alyp, óz tiliniń leksıkasyn qoldanady. Al aǵylshynnyń «h» árpiniń orys tiline «g» bolyp tárjimalanýy reseılik lıngvısterliń ózderine de qyzyq. Olar muny orys tilinde atalǵan áripke saı dybys tabylmaýdan dep túsindiredi.
Jer-sý ataýlary orys tili arqyly aýdarylady deımiz. Qazaqstannyń ózge tilderde «Kazahstan» bolyp aıtylyp, jazylyp ketti. О́ıtkeni KSRO quramynda respýblıkamyz «Kazahskaıa SSR» dep ataldy. Elimiz egemendikke qol jetkizgennen keıin qazaqstandyq sportshylar eń alǵash ret 1996 jyly Atlantadaǵy jazǵy Olımpııa oıyndaryna attandy. Dúbirli dodanyń ashylý saltanatynda el sportshylary «Kazakstan» degen ataýdy alǵa ustady. Al 2000 jyly Sıdneıde ótken Olımpıadanyń ashylý saltanatynda Ermahan Ybraımov bastaǵan sportshylar búginde resmı dep sanalatyn «Kazakhstan» degen aıshyqty ataýmen tórtkúl dúnıege tanyldy. Tórt jyl ishinde mundaı ózgeriske qandaı ereje sebep bolǵanyna jaýap taba alǵan joqpyz. О́ıtkeni «Qazaqstan» latyn grafıkasyna «Kazakstan» bolyp translıterasııalanady.
Qasym-Jomart Toqaev 2016 jyly Senat Tóraǵasy kezinde aǵylshyn tilindegi «Kazakhstan» ornyna «Qazaqstan» dep jazýdy usyndy. «Qazaqstan Kazakhstan-ǵa qaraǵanda memleketimizdiń túp maqsatyn aıshyqtaı túsedi» dep jazdy ol Twitter-degi paraqshasynda. Osy pikir aıtylǵannan keıin birqatar qurylym óz ataýyn osy negizge salyp, rebrendıng jasap ta úlgerdi. Sodan beri bul jazýǵa halyqtyń da kózi úırenip qalǵandaı. О́zge elderdiń ataýyn durys jazbas buryn óz elimizdiń de basqa tildegi ataýyna mán beretin kez kelgen shyǵar. Endeshe álemge «Qazaqstan» ataýymen tanylatyn ýaqyt áldeqashan jetti!
Al shet elderdiń ataýyn jazýda negizge alyp otyrǵan «Dıplomatııalyq sózdiktiń» qurastyrýshylary usynys pen eskertýlerdi qýana qabyldaımyz dep kórsetken meken jaıǵa habarlasqanymyzda, Syrtqy ister mınıstrligindegi Memlekettik til saıasaty basqarmasy bul máseleniń barlyǵy nazarda, tipti jumys toby iske kirisip jatqanyn aıtady. Degenmen til mamandary emes dıplomattar daıyndap jatqan jańa sózdiktiń qashan daıyn bolatynyna naqty jaýap ala almadyq. Ázirge ózge tildiń yqpalynan ajyraý ońaı bolmaı tur...
