Bar kameranyń ózi talapqa saı kelmeıdi
Osy jaıt bizge «Balalardyń qaýipsizdigi máselesi eshqashan kún tártibinen túspeýi tıis» degen eskertý sekildi. Elbasy Nursultan Nazarbaev 2018 jylǵy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty Joldaýynda: «Balalar qaýipsizdiginiń mańyzdylyǵyn eskerip, búkil mektepter men balabaqshalardy beınebaqylaý júıesimen qamtamasyz etýdi, mektep psıhologtarynyń jumysyn kúsheıtýdi jáne basqa da dáıekti sharalardy júzege asyrýdy tapsyramyn», degen edi. Sodan beri osy tapsyrma qalaı oryndalyp jatyr?
Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy baqylaý komıtetiniń tóraıymy Gúlzat Kóbenova 2020 jyldyń qazan aıynda atalǵan jumystyń áli de tolyq oryndalmaǵanyn málimdegen.
«Biz respýblıka boıynsha mektepke deıingi jáne orta bilim berý uıymdarynyń beınebaqylaý kameralarymen jabdyqtalý jaıyna monıtorıng júrgizdik. Zerdeleý nátıjesinde birqatar óńirde atalǵan jumystyń áli de tolyq oryndalmaǵany anyqtaldy. Monıtorıng júrgizýge
7 127 mektepke deıingi uıym qamtyldy. Sonyń ishinde 2 747 memlekettik balabaqshanyń 20-sy beınebaqylaý kameralarymen qamtamasyz etilmegen. Kameralarmen jabdyqtalmaǵan memlekettik mektepke deıingi uıymnyń 18-i Túrkistan oblysynda, 1-ýi Batys Qazaqstan oblysynda, taǵy 1-ýi Aqmola oblysynda ornalasqan. Al 4 380 jekemenshik balabaqshanyń 507-si beınebaqylaý kameralarymen qamtamasyz etilmegen. Onyń eń kóbi – Shymkent qalasyndaǵy uıymdardyń (227 balabaqsha) úlesinde. Sondaı-aq elordadaǵy 85, Almaty oblysyndaǵy 83, Almaty qalasyndaǵy 62, Túrkistan oblysyndaǵy 41, Aqtóbe oblysyndaǵy 5, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy 2, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy 2 jekemenshik mektepke deıingi uıymda beınebaqylaý kameralary joq. Orta bilim berý uıymdaryna qatysty kórsetkishterge kelsek, nazarǵa alynǵan 6 971 memlekettik mekteptiń 72-si beınebaqylaý kameralarymen jabdyqtalmaǵan. Kameralar ornatylmaǵan oqý oshaqtarynyń 34-i Túrkistan oblysynda, 27-si Batys Qazaqstan oblysynda, altaýy Aqtóbe oblysynda, ekeýi Almaty jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda, bireýi elordada ornalasqan», dedi G.Kóbenova.
Kameralar kóbinde ornatylǵan delik, biraq bizge sannan góri sapa mańyzdy ǵoı. Sondyqtan kameralardyń qanshasy talapqa saı ekenine kóńil bólgen jón-aq. Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy baqylaý komıtetiniń basshysy da osyǵan nazar aýdarǵan syńaıly. Sebebi joǵaryda atalǵan monıtorıngte Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Ishki ister mınıstrliginiń birlesken talabyna saı kelmeıtin mektepterdiń tizimin bólek jasapty. Tizimde taǵy Túrkistan oblysy kósh bastap tur, onda 687 orta bilim beretin oqý oshaǵynyń kameralarmen qamtamasyz etilýi belgilengen talaptarǵa saı emes. Almaty oblysy 492, Almaty qalasy 205, Qostanaı oblysy 154, Batys Qazaqstan oblysy 72 kamerasy joq mekteppen joǵarydaǵy tizimdi jalǵastyrady. Baıqadyńyz ba, biz osy tizimdegi mektepterdiń bárinde beınebaqylaý kameralary bar dep qabyldaımyz, al shyn máninde 1 700 oqý oshaǵyndaǵy jabdyqtar talapqa saı emes.
Bári birdeı sapaly ma?
Bul – endi 1,5 jyl buryn aıtylǵan derek. Odan beri oń ózgeris bar ma? Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bıylǵy sáýirde taratqan aqparatyna súıensek, elimizdegi balabaqshalar men mektepterdiń barlyǵy derlik beınekameralarmen qamtamasyz etilgen. Beınebaqylaý júıeleri menshik nysanyna qaramastan, memlekettik, sondaı-aq jekemenshik mektepke deıingi jáne orta bilim berý uıymdarynda ornatylǵan. Biraq sonyń bári birdeı sapaly ma? Joǵaryda atalǵan 1 700 mektep ornatylǵan kameralaryn talapqa saı qaıta jabdyqtady ma? Mine, bul – áli sheshimin tappaǵan másele. Oǵan taǵy monıtorıng júrgizilýi kerek.
Aıtpaqshy, monıtorıngtiń ózi kóńilge kúdik uıalatady. Sebebi Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2020 jyly 7 jeltoqsanda taratqan málimeti boıynsha, elimizde barlyǵy (memlekettik, jekemenshigin qosqanda) 10 583 balabaqsha bar. Al G.Kóbenova aıtqan monıtorıngte 7 127 mektepke deıingi uıym qamtylǵan. Mektepter máselesinde mınıstrliktiń jaqynda bergen deregine qaraǵanda, respýblıkada barlyǵy 7 440 mektep (onyń 6 957-si – memlekettik) bar. Biraq komıtet júrgizgen monıtorıngte 6 971 mektep nazarǵa alynǵan. Sonda 3 myńǵa jýyq balabaqsha men 400-den asa mekteptiń kameramen jabdyqtalǵan-jabdyqtalmaǵany belgisiz. Osy monıtorıngke ilinbegen 3,5 myńdaı mektepke deıingi jáne orta bilim berý uıymynda qanshama bala tárbıelenip jatyr...
Suraqtan suraq týady
Beınekameralar, mınıstrlik málimdegendeı, derliginde bar delik. Biraq bul qandaı qaýiptiń aldyn alyp otyr?
Balalar quqyqtaryn qorǵaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Iýlııa Ovechkına: «Bilim berý uıymdarynda ornatylǵan beınekameralardyń nátıjesinde biz balalardyń quqyqtaryn buzý jáne olarǵa qatygezdik tanytý faktilerin der kezinde anyqtap, jedel shara qoldana alamyz. Sońǵy ýaqytta balalarǵa qatysty mundaı faktiler kóbeıgen sııaqty bolyp kórinýi múmkin, alaıda jaǵdaı olaı emes. Shyn máninde, kópshilik mundaı máseleler týraly ornatylǵan kameralar arqyly bile bastady. О́tken jyldyń ózinde balalarǵa qatysty 9 jaǵdaı anyqtaldy, negizinen bul mektepke deıingi mekemelerdegi balalarǵa qatysty qatygezdik tanytý faktileri. Qolda bar beınejazbalardy paıdalana otyryp, tıisti organdar balalardyń quqyqtaryn qorǵaý boıynsha jedel sheshimder qabyldap jatyr», deıdi.
Iý.Ovechkınanyń sózinen baıqaǵanymyzdaı, faktiler kóbine mektepke deıingi uıymdarda tárbıelenetin balalarǵa qatysty. Balabaqshada tárbıeshiler baldyrǵandardy kózden tasa qaldyrmaıdy, ádette birge júredi. Al mektepte muǵalim 45 mınýtyna ǵana jaýap beredi. Sabaq ýaqytynan keıin oqýshylarǵa ata-analary jaýapty bolady. Al olar sabaqtan tys ýaqytta da mektepte júrse she? Sol kezde qaýipsizdigine qaýip tónse, qaıtpekpiz?
Qaýipsizdiktiń basynda da tárbıe tur
Keıbir qalalardaǵy bilim oshaqtary qajetti jabdyqpen qamtamasyz etilmeı otyrǵanda, aýyldaǵy jaǵdaı qalaı ekenin bilmekke bel býdyq. Sóıtip beınebaqylaý kameralarymen jabdyqtalmaǵan mektepteri eń kóp Túrkistan oblysyna habarlastyq. Otyrar aýdanynyń Temir aýylyndaǵy orta mekteptiń bastaýysh synyp muǵalimi Qarakóz Eleýovany sózge tartqanymyzda, ol ózi eńbek etetin mektepte kameranyń bar ekenin aıtty.
«Mektebimiz aýylda ornalassa da zamanaýı kameralarmen jabdyqtalǵan. Tek bir ǵana apparat turǵan joq, kamera ǵımarattyń ishinde de syrtynda da, qansha buryshy bar – sonyń bárinde ornatylǵan. Bizde ájethana aýlada ǵoı, soǵan barar jolda da beınebaqylaý kameralary qoıylǵan. Negizi balalardyń qaýipsizdik máselesi tek kamera qoıýmen túbegeıli sheshile salmaıdy. Árıne bul belgili bir deńgeıde qaýiptiń aldyn alady nemese oqıǵa oryn alǵan jaǵdaıda shara qabyldaýǵa septigin tıgizedi. Biraq kóp nárse tárbıede jatyr. Men 20 jyldan beri pedagog bolyp jumys istep kelemin. Budan keıin de bolmaı-aq qoısyn, oqýshylarymnyń ómirine qaýip tónip kórmepti. Bul úshin pedagog, ásirese bastaýysh synyptyń muǵalimi oqýshylarǵa ótkizetin tárbıe saǵatyn túsinikti, qyzyqty etip uıymdastyrýy kerek. Bala ómirine qaýip tek oqtan, atystan ǵana kelmeıdi ǵoı, adamdardan da, tipti aýyl kóshelerindegi qutyrǵan janýarlardan da, bolmasa oqýshylardyń ózderinen de, kólikterden de kelýi múmkin. Sondyqtan jol erejelerin saqtaýdy, ózin-ózi qorǵaýdy úıretip, orynsyz soqtyqpaý sekildi tárbıe úlgilerin boıyna sińirý qajet», deıdi muǵalim.
Rasymen pedagog tek bilim bermeı, tárbıemen de aınalysýy kerek. Q.Eleýovanyń aıtýynsha, qazirdiń ózinde mektepte bilim alyp júrgen balalardyń ómiri qaýip-qatermen betpe-bet kelip tur. Onyń basty sebebi – koronavırýs. Pandemııa jaǵdaıynda balalardy sanıtarlyq talaptardy saqtaýǵa da úıretý, tárbıeleý mańyzdy bolyp otyr. Balalarǵa jańa daǵdyny ıgerýi úshin kúndelikti tárbıe jumystaryn júrgizgen jón. Oǵan da sózsiz muǵalimniń janashyrlyǵy men kásibıligi, sondaı-aq óz shákirtterine úlgi bola bilgeni kerek.
Muǵalim Q.Eleýovanyń bir sózi bizdi oılantty. Balaǵa qaýip balalardyń ózinen kelýi múmkin, deıdi. Ras. Oǵan osy materıaldy jazýǵa sebep bolǵan Qazan qalasyndaǵy oqıǵa dálel bola alady. Onda atysty sol mektepten shyqqan jasóspirim uıymdastyrǵan. Biz osyndaıda, jalpy balaǵa baladan qaýip tónse, ne isteımiz? Ádette jábirlengendi jubatyp, al agressantty jazalaımyz. Mektep psıhology Baǵlan Hazretáliqyzy muny qate ádis dep sanaıdy.
«Balalar men jasóspirimder arasyndaǵy álimjettik býllıng dep atalady. Osyndaı jaǵdaıda bizdiń baratyn úırenshikti áreketimiz – jábirlengendi jubatyp, agressantty jazalaıtynymyz jaqsy nátıje bermeıdi. Men mekteptegi 12 jylǵa jýyq eńbek ótilimde dál osy býllıng máselesin zerttedim. Tájirıbemde óte tárbıeli otbasynda meıirimge qanyp ósip kele jatqan balalardan da agressııany baıqadyq. Bul neden paıda boldy? Agressııa jaıdan-jaı, bir kúnde týa salmaıdy. Ony psıhologııalyq ádistermen jiti zertteý kerek. Máselen, bir balanyń agressııa týdyrýyna jábirlengen ekinshi bir balanyń ózi sebepshi bolǵan shyǵar. Nemese ol ortasynda shettetýden zardap shekti me? Joq, muǵalimniń kóńil aýdarýyn qalaı ma? Álde otbasyndaǵy jylýlyq jetispeı me? Áýeli máseleniń mánisin anyqtap alǵan jón. Áıtpese saldarmen kúresý – problemanyń sheshimi emes. Shyn máninde mektep psıhology ata-anamen, muǵalimdermen tyǵyz baılanysta jumys isteýi kerek. Degenmen psıhologty synybynyń jaqsy ekenin aıtyp jolatqysy kelmeıtin muǵalimder de, balasynyń tamaǵy toq, kóılegi kók ekenin mysalǵa keltirip, syryn jasyratyn ata-analar da bar. Balanyń tárbıesine, psıhologııasynyń durys bolýyna aldymen ata-ana, sodan soń synyp jetekshisi múddeli bolýy tıis», deıdi balalar psıhology.
Qaýiptiń aldyn alǵan utady
Bar áńgimege túrtki bolǵan oqys oqıǵaǵa qatysty mınıstrlik te ún qatty. Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov: «Biz osyndaı qaıǵyly oqıǵadan sabaq alýymyz kerek. Keshe oqýshylardyń qaýipsizdigi máselesi boıynsha keńes ótkizdim. Bilim basqarmalaryna óńirlerdegi mektepterdiń qaýipsizdik jaǵdaıyna taldaý júrgizýdi tapsyrdym. Jaqyn arada balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha barlyq deńgeıde qosymsha keshendi sharalar qabyldaımyz. Qaýipsizdik degen tek baqylaý kameralary, mektep ishine ótkizý rejimi, kúzet dabyly, dabyl túımeleri ǵana emes. Tótenshe jaǵdaı oryn alǵan sáttegi qyzmetkerler men oqýshylardyń áreketteri de qamtylady. Kóp nárse ýaqytynda aldyn alǵan sharalarǵa baılanysty. Mektepterde psıhologııalyq qyzmet kórsetý jumysyna nazar aýdarý mańyzdy. Bul – aýqymdy jáne birlesken jumys», dedi.
Atalǵan vedomstvodan keńes týraly keńirek aqparatty ázirge ala almadyq. Al halyqaralyq uıym keri baılanysqa jyldam shyǵa aldy. «Qazaqstanda osyndaı oqıǵanyń oryn almaýy úshin ne isteýimiz kerek?» degen saýalymyzǵa BUU IýNISEF balalar qorynyń Qazaqstandaǵy ókili Artýr van Dızen: «Eń aldymen, men qaza tapqandardyń (Tatarstandaǵy oqıǵaǵa baılanysty – red.) otbasylaryna jáne jaqyndaryna, barlyq qurbandar men olardyń jaqyndaryna qaıǵyra kóńil aıtyp, qoldaý sózin aıtqym keledi. Mektep árdaıym ár bala úshin qaýipsiz oryn bolýy kerek. Oqý oshaǵy balalardy damytý men tárbıeleýde, olardyń áleýetin arttyryp, qabiletterin ashýda sheshýshi ról atqarady. Úkimet pen qoǵamnyń mindeti – mektepterde jáne basqa bilim berý mekemelerinde balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Qaýipsizdikti qamtamasyz etý mektepterge ruqsatsyz kirýdiń aldyn alý úshin senimdi baqylaý ornatýdy kózdeıdi. Bul sondaı-aq muǵalimder men stýdentterge hattamalardyń bolýyn jáne tıimdi júzege asyrylýyn talap etedi, kirý nemese qaýipsizdikti buzý kezindegi áreketterdiń egjeı-tegjeıli jáne qadamdyq algorıtmin usynady. Bárinen de mańyzdysy, qarýdy baqylaý týraly zańdy qatań saqtaý óte mańyzdy», dep jaýap berdi.
Iá, halyqaralyq uıym ókili aıtqandaı, balalar uıalaıtyn bilim uıasyndaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý – úkimettiń ǵana emes, qoǵamnyń da mindeti. Qoǵam degen – biz. Demek balalardyń ómirine árqaısymyz, barlyq eresekter birdeı jaýaptymyz. Al jaýapkershilik júgi jumyla kótergende ǵana jeńil.
