Jahandaný dáýirine suǵyna engen saıyn el men eldiń arasyndaǵy ıntegrasııalyq prosester nyǵaıa túskeni belgili. Osy úderistiń irgeli kórinisi – EýroOdaqtyń qurylýy bolǵan edi. Bul – ekonomıkalyq, saıası ǵana emes, tyǵyz mádenı de baılanys ornatý talpynysy. Asqynǵan ultshyldyqtan qatty sharshaǵan kári qurlyq Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin birigý týraly sheshim qabyldaǵany barshaǵa málim. Esepsiz qan tógiske, keskilesken shaıqastarǵa qaramastan, olar bas biriktire alǵan bolatyn. О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryna tán proteksıonızm de kelmeske ketkendeı edi.
Degenmen, búginde jalpy eýropalyq ıntegrasııanyń synaqtarǵa tap kelgenin kórip otyrmyz. Ulybrıtanııanyń EýroOdaqtan shyǵýy – shýly Breksıt, kóshi-qondyq ári qarjylyq daǵdarystar... Bul jaǵdaılardyń barlyǵyn kútpegen jerden kelgen COVID-19 múlde ýshyqtyryp jiberdi. Qalyptasqan jaǵdaı birinshi kezekte jat jurtqa emes, tól ultqa kómek qolyn sozý qajettiligin týǵyzdy. Shekaralar jabyldy, taýar almasýlar shekteldi. Árkim óz ultynyń qamyn kúıttep ketkenin kóz kórip otyr. Umyt bolǵan proteksıonızm aldymyzdan shyqty. О́ziniń aıqyn beınesin kórsetti.
Bul shynaıylyq neni kórsetti degende, ult múddesi ózge múddelerden joǵary turatynyn kórsetti. Qaı salada da.
Osyǵan qarap-aq, ortaq múdde men qundylyqtar, seriktestik, ózara yntymaqtastyq ulttyń joǵy túgendelgende ǵana shynaıy iske asatynyn túsingendeı boldyq. Al bul qaǵıda biz sekildi endi ǵana erkindiktiń dámin sezine bastaǵan, tarıhyna qaıta tereńdep, rýhyn tiktep jatqan el úshin asa mańyzdy dep esepteımiz. Sondyqtan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ult múddesin batyl qorǵaǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasy búgingideı aýmaly-tókpeli ýaqytta aýadaı qajet dúnıe dep baǵamdaımyz.
Memleket basshysy osy baǵdarlamalyq maqalasynda «Jahandaný kezinde el jat jurttyń yqpalyna beısanaly túrde ilesip ketkenin ańǵarmaıdy. Basqasha aıtqanda, májbúrlikten emes, sanasynyń ýlanýy arqyly óz erkimen torǵa túsedi. Sondyqtan, jańa zamannyń jaqsy-jamanyn ekshep, artyqshylyqtaryn boıǵa sińirýmen qatar, tamyrymyzdy berik saqtaýymyz qajet. Ulttyq bolmysymyzdan, tól mádenıetimiz ben salt-dástúrimizden ajyrap qalmaý – barlyq órkenıetter mıdaı aralasqan alasapyranda jutylyp ketpeýdiń birden bir kepili», degen bolatyn. Álbette, álem bári birin-biri jaqsy tanıtyn úlken bir aýylǵa aınalǵan tusta, mádenı biregeıliktiń shekarasy shaıylyp kete jazdap turǵan kezeńde ulttyq bolmysymyz qarańǵyda jaǵylǵan shyraq sekildi kórinetini ras. Oǵan qaıta oralý men qorǵan bolý asa mańyzdy. Osy maqalada Memleket basshysy atalǵan máselelerge aıryqsha mán berdi.
Áýeli toqtalǵymyz keletini – tól tarıh taqyryby. Tarıh keıde ótken kúnniń enshisinde qala beretin oqıǵalar tizbegi bolyp kórinse de, ol búginimizdi baıyptaýǵa jáne bolashaǵymyzdy baǵdarlaýǵa múmkindik beretin qýatty sala ekeni sózsiz. Sondyqtan bul baǵytta irgeli zertteýler júrgizý aýadaı qajet. Sebep?.. Sebebi bizde tarıhı oqıǵalar men tulǵalarǵa qatysty daý kóp. Osy taqyryptardy túbegeıli jaýyp, bir sát búgin men bolashaqtyń máselesine de nazar aýdarý kerek sekildi. Álbette, bizge bul iste bilikti ǵalymdar men mártebeli ǵylym ǵana serik bola alady.
Máselen, Eýropa tarıhynda zerttelmegen taqyryp kemde-kem. Tipti kári qurlyqqa qandaı jemistiń, qaı jyly, qalaı kelgenin, ony kimder ala kelgenin tabý ońaı. Mine, mundaı jerde artyq daýǵa da sebep joq. Al kúlli adamzatqa at minýdi, atqa er salýdy, shalbar kııýdi úıretkenimiz týraly maqtanyshpen aıtatyn biz sol ejelgi tarıh túgil, orasan zor náýbet – asharshylyqta qansha azamatymyzdan aıyrylǵanymyz jóninde áli kúnge deıin birizdi tujyrymǵa kelgenimiz joq.
Árıne, bul úshin uzaq jol júrý qajet. Degenmen, irgeli zertteýler úshin qazirden tarıh ǵylymyn naýqanshyldyq sheńberinen shyǵarý kerek sekildi kórinedi. Bizde mańyzdy tarıhı data kezinde ǵana sol taqyryp boıynsha zertteýler bastalyp, eńbekter jaryq kórip, BAQ-ta materıaldar jarııalanady. Ataýly data ótisimen, zertteýler de toqtaıdy, jaryq kórýge tıis eńbekter de saıabyrsyp qalady. Jaqsy bastalǵan is aıaǵyna jetpeı orta jolda tııanaq tabady. Mundaı tásilmen irgeli tarıhı zertteýler júrgizip, taqyrypty qopara zerdeleýge múmkindik bolmaıtyny túsinikti.
Máselen, Prezıdentimiz osy maqalasynda asharshylyq taqyrybyn qolǵa alyp, jan-jaqty zertteýdi tapsyrdy. Halqymyzdyń basynan ótken alapat tragedııa – asharshylyq taqyrybynda áli kúnge deıin daýly másele kóp. Sondyqtan bizge uzaq jylǵa sozylatyn tııanaqty, baıypty zertteýler júrgizý qajet ekenin túsinýimiz shart.
Tarıhı sananyń qalyptasýynda tarıhı bilimniń mańyzy zor. Bul, túptep kelgende, azamattarymyzdyń rýhanı tiregine aınala alady. Sol sebepti de tarıhymyzǵa táýelsiz kózqaras kerek ekeni aıqyn. Buǵan, ásirese, elimizdiń bolashaǵy – óskeleń urpaq muqtaj. Búgingi maqsat – olarǵa jeńisti jalaýlatqan, jeńilisti jasyrǵan jasandy tarıh emes, obektıvti, baıypty taldaýǵa negizdelgen tarıhty jazý. Mine, sonda ǵana keler urpaq ótkenniń ónegesi men sabaǵyn qosa meńgeretin bolady.
Sonymen qatar Prezıdentimiz memlekettik til máselesine qatysty da pikir bildirdi. Qasym-Jomart Kemeluly el tizginin alǵaly beri qazaq tiliniń qoǵamdy biriktirýshi faktory týraly aıtyp keledi. Rasynda, memleketimiz bul máselede asyǵystyqqa jol bermeı, óziniń kózdegen maqsatyna senimdi túrde qadam basýda. Qazaq ultynyń úlesi qazaqtildi óńirlerdiń esebinen eselep artýda. Sondyqtan, qoǵamdyq qarym-qatynasty qazaq tilinde qurýdyń qajettiligi ózdiginen aıqyndala túsýde.
Degenmen, bul – ózge tilderdi tyqsyryp shyǵýdyń sebebi emes. Biz árdaıym mýltımádenı ortada ómir súrip jatqanymyzdy este saqtaǵanymyz jón. Bul Alash zamanynan beri de solaı. Sondyqtan Memleket basshysynyń barsha etnos ókilderiniń ana tilin, salt-dástúrin damytýǵa múmkindik jasala beretini týraly sóz etkeni oryndy. Bul – bizdiń halqymyzdyń tutastyǵyn arttyra túsetin birden-bir faktor ekenin este saqtaýymyz kerek.
Osy oraıda myna máselege nazar aýdartqym keledi. Áli kúnge deıin memlekettik tilimiz keıbir salalarda tolyqqandy qoldanysqa ıe bola almaı júrgeni jasyryn emes. Kúndelikti qyzmet kórsetý, qarjy sektory, zań jáne t.b. salalar qazaqylana almaı keledi. Biz bul rette eski ádetimizden, úırenshikti soqpaǵymyzdan jalt burylǵymyz kelmeıdi. Biraq jańaǵa jol salmaı, táýekeldiń qaıyǵyna minbeı, qazaq tilimizdiń qoldanys aıasyn esh keńeıte almaımyz. Bul jerde saıası erik-jiger men qoǵamdyq suranys qatar júrip otyrýy shart dep esepteımiz.
О́tken jyly biz el bolyp Abaı Qunanbaıuylynyń mereıtoıyn taǵylymdy atap óttik. Osy ataýly datanyń aıasynda jer-jerde biregeı Abaı ınstıtýttary ashyldy. Meniń oıymsha, osy ınstıtýttar qazaq tilin úıretýdi negizgi mindeti etip belgilese oryndy bolatyn sekildi. Sebebi Abaı ınstıtýttary qaz-qatar kitaptar ornalastyrylǵan bos kabınet kúıinde qalý úshin ashylǵan joq edi. Olarda «British Council», «Japan Foundation» jáne t.b. sekildi ıdeologııalyq mazmun bolýy shart dep sanaımyz. Mundaı ınstıtýttar eń áýeli óńirlerde ashylsa, memlekettik tildi meńgerýge nıet bildirgen azamattar bas qosatyn ortalyqqa aınalsa degen úlken tilek bar. Elimizdiń ishinde osyndaı tájirıbeni jetildire alsaq, ony shetelderde de iske asyrýǵa, birinshi kezekte, ondaǵy qandastarymyzǵa jáne ózge eldiń azamattaryna qazaq tilin úıretýge qoldana alar edik.
Memleket basshysy maqalasynda Alash taqyrybyn da aınalyp ótken joq. Qasym-Jomart Toqaev «Biz kezinde elge qyzmet etýdiń ozyq úlgisin kórsetken Alash qaıratkerlerinen taǵylym alamyz. Olar ótken ǵasyrdyń basynda táýelsizdik ıdeıalaryn halyq arasynda dáripteýge zor eńbek sińirip, azattyq jolynda qurban boldy. Táýelsizdigimizdiń mereıtoıy aıasynda osyndaı birtýar tulǵalardy eske alyp, olardyń murasyn jastarymyzǵa jáne búkil álemge pash etýimiz kerek. Sonymen birge osy taqyrypty zerttep júrgen ǵalymdar men jazýshylardyń da eńbegi qoldaýǵa ıe bolýy jáne baǵalanýy qajet. Alash arystarynyń asyl murasyn ıgerý jalǵasa berýge tıis», degen edi.
Biz – áli kúnge deıin ózimizdiń batyrlarymyzdy izdep kele jatqan qoǵambyz. Bir qaraǵanda, olardy shetelden «ımporttaýǵa» da jalyqqan sııaqtymyz. Árıne, alyptar – adamzatqa ortaq, degenmen óz ultyńnyń ulylaryn tóbeńe tutý – rýhyń men namysyńdy shyńdaýdyń múmkindigi. Mine, osy rette bizge Alash arystary ozyq úlgi bolatyndaı.
Sebebi alashtyqtar saıası ári qoǵamdyq isterdiń kósh basynda turdy. Olar alǵash bolyp qazaqtyń eýropalyq úlgidegi táýelsiz memleketin qurýǵa umtyldy. Ulttyq ǵylymymyzdyń negizin qalady. Árbireýi jańa salalarda ǵylymı eńbekterdi dúnıege ákeldi. Tól ádebıetimizdi jańa satyǵa kóterdi.
Jappaı qýǵyndaldy. Atý jazasyna kesildi. Biraq, ólimdi qasqaıyp turyp qarsy aldy. Alashtyqtardyń taǵdyr joly tanyǵan jandy beıjaı qaldyrmaıdy. Mine, olar búgingi urpaq úshin eldik pen órliktiń eren úlgisi bola alatyny sózsiz.
Sondyqtan Prezıdentimiz aıtqandaı, biz olardy barynsha dáripteýge mindettimiz. Bul baǵytta tyń zertteýlerge túren salǵan abzal. Bul jerde daýryqpa sóz emes, dáıekti izdenister arqyly ǵana olardyń atyn máńgilik ete alamyz. Al óziniń úlgi tutar babasy bar ulttyń ózgege qaraılap turmaıtyny túsinikti ǵoı.
...Jahandaný dáýiri, sóz joq, adamdardy ortaq qundylyqtar, ortaq tanym aıasyna biriktirýge bastaıdy. Degenmen, tól tarıh, til, dástúr óziniń qaıtalanbas erekshelikterimen daralanyp turatyny sózsiz. Sondyqtan ultymyzdyń tarıhyn túgendeýge, tilin tuǵyryna qondyrýǵa, ulylaryn ulyqtaýǵa degen talpynys qaı kezde de ózekti. Osy turǵydan alǵanda Prezıdentimizdiń halyqty ortaq maqsattarǵa jumyldyrýǵa degen oı-tilegine ún qosýymyz mańyzdy.
Jahandaný kezeńinde alpaýyt elderdiń esesi ketpeıdi. Kerisinshe, olardyń tehnologııalyq, tildik, mádenı yqpaly artyp, ózge elderge áseri biline bastaıdy. Álbette, olar burynǵydaı óz ústemdikterin qara kúsh arqyly dáleldemeıdi, kerisinshe, kúndelikti qarym-qatynasta sendirý, ılandyrý arqyly moıyndatady. Muny biz «soft power» dep júrmiz.
Árıne, munyń yqpalyna tótep berýdiń joly – ózińniń túpnegizińe úńilý jáne oralý, tarıhyńdy taný, tilińdi qasterleý, dástúrińdi dáripteý. Memleket basshysynyń maqalasy osy baǵyttaǵy kúrestiń arqatiregi bolady degen senim bar.
Berik ÝÁLI,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń baspasóz hatshysy
