Ne ekseń, sony orarsyń

Munyń sebebi nede? Shyǵym­dy­lyqtyń negizgi faktory tuqym ma­terıalynyń sapasy bolyp tabylady, oǵan ónimniń 30-40%-y baılanysty. Biraq qazirgi tańda osy negizgi sala – seleksııa men tuqym sharýashylyǵy bizdiń memlekettik organdardyń nazarynan tys qalǵanyn ashyq aıtý kerek. Búginde biz sorttar men gıbrıdterdiń shamamen 70%-yn, tipti, birqatar daqyldyń 100%-yn she­telden alatyndaı múshkil halge jet­tik. Syrttan ákelingen daqyl­dar­dyń kópshiligi bizdiń topy­raq-klı­mattyq jaǵdaıymyzǵa beıim­del­megen. Jetekshi agrarlyq elderdiń esh­qaısysynda mundaı júıelik qatelik jiberilmeıdi.

Osynyń saldarynan fer­­mer­le­ri­miz tuqymnyń bir ból­igin Reseıden, Eýropadan satyp alýǵa, tipti olardy muhıttyń arǵy jaǵynan ákelýge máj­búr. Árıne, bul ónimniń ózindik qunyna qatty áser etedi. Osylaısha, biz azyq-túlik qaýipsizdigimizdiń ba­­za­­lyq kórsetkishi bolyp sanalatyn otandyq seleksııanyń suryp­ta­­rymen qamtamasyz etý boıynsha táýel­siz­di­gimizdi joǵaltyp aldyq. Bul kez kelgen sanksııa, tabıǵı apat nemese qandaı da bir tótenshe jaǵdaı bolsa, aýyl sharýashylyǵymyz jo­ǵa­ry sapaly tuqymsyz qalatynyn bil­diredi.

Qazaqstannyń egin alqaptarynyń 93%-y táýekeldi aımaqta ornalasqan. Degenmen qurǵaqshylyq kezinde fer­mer­lerimizdiń joǵary ónim ala almaýy nemese bankrotqa ushyraýy tek aýa raıynyń saldarynan ǵana emes. Onyń birden bir sebebi – elimizde qurǵaqshylyqqa tózimdi sorttardyń joqtyǵy. Bizdiń klımatqa beıim­del­gen aýyl sharýashylyǵy daqyl­darynyń sorttary men gıbrıd­te­riniń bolmaýyna baılanysty egis al­­qap­tarynyń qurylymyn árta­rap­­tandyrý tejelip keledi. Sol sebepti soltústik óńirlerde joǵary pro­teın­di jáne shyryndy mal azyǵyn ón­di­rý­di qamtamasyz ete almaı otyrmyz. Ondaı mal azyǵy bolmasa, mal sharýashylyǵy damymaıdy. Al oń­tús­tik oblystarda sapaly sorttar men gıbrıdterdiń bolmaǵanynan kókónis­terdiń shyǵymdylyǵy men saq­taý merzimi óte az. Sondyqtan maý­symaralyq kezeńde olardyń jetis­peý­shiligi qatty baıqalady.

Sonymen qatar biz óndiriste bar aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń úzdik sorttaryn jedel kóbeıtýdi qam­tamasyz etýimiz kerek. О́kinishke qa­raı, sońǵy jyldardaǵy jetkilikti oı­lastyrylmaı jasalǵan reformalar osy salany júıeli jáne jos­par­ly damytý boıynsha 2003 jyly «Tuqym sharýashylyǵy týraly» zań qabyldanǵannan keıin baıqalǵan oń ózgeristerdiń tıimdiligin tómendetti. Elıtalyq tuqym materıalynyń qol jetimsizdigi men qymbattyǵyna baılanysty, bizdiń fermerler kóbinese standartty emes tuqymdardy (ıaǵnı taýarlyq astyqty) sebetini qupııa emes. Búginde elıta tuqymdy óndiris aımaǵy ǵalymdar usynǵannan 3 ese az. Biraq buǵan qaramastan, mem­le­kettik sýbsıdııalardyń edáýir bóli­gi ımporttalǵan tuqymdardyń qu­nyn arzandatýǵa jumsalyp kele­di. Basqasha aıtqanda, otandyq ǵa­­lym­dar­dy qoldaýdy kúsheıtýdiń ornyna, bıýdjet qarajatymyz shetel­dik selek­sııalyq ortalyqtardy qarjy­landyrýǵa jumsalyp otyr.

Elimizdiń agrarshy - ǵalymdary bıylǵy jyly ǵylymdy qarjy­lan­dy­rý bıýdjetiniń ulǵaıýyn úlken úmit­pen kútti. Biraq konkýrstyń ýaq­tyly uıymdastyrylmaýy saldarynan ǵalymdarymyz jarty jylǵa jýyq memlekettik qarjylandyrýsyz qaldy. Osydan seleksııalyq ǵylym men tuqym sharýashylyǵynda úl­ken másele týyndap otyr. Mun­daı tolǵaǵy jetken máseleni keıinge qal­­dyrýǵa bolmaıdy. Shyn má­ninde, agrarlyq óndiristi turaqty damy­tý­dyń kepili bolyp tabylatyn tuqym sharýa­shylyǵy salasyn qalpyna kel­tirý jóninde shuǵyl sharalar qabyl­danýy qajet.

Bul jumysty otandyq agrarlyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndarynyń, bıotehnologııa ortalyqtarynyń, shetel­dik jetekshi ǵalymdardyń áleýetin qatystyra otyryp, qazirgi zamanǵy molekýlıarlyq zertteý ádisteri ne­gi­zin­de aýyl sharýashylyǵy daqyl­da­rynyń shyǵymdylyǵy joǵary jáne klımattyq jaǵdaıǵa tózimdi sorttary men gıbrıdterin jasaý jónindegi iri pánaralyq ǵylymı baǵdarlamalardy iske asyrýdan, sondaı-aq halyqaralyq baǵdarlamalar negizinde bir mezgilde jas ǵylymı kadrlardy daıarlaýdan bastaý mańyzdy.

Ekinshiden, bul salany seleksııa men tuqym sharýashylyǵy jónindegi zańnamalyq jáne normatıvtik bazany avtorlyq quqyqtardy qorǵaýǵa qatysty, seleksııalyq jetistikterdi tirkeý, sertıfıkattaýdyń qazirgi za­man­ǵy ádisterin qoldaný, standart­tar men ǵylymı-ádistemelik baza­ny ja­ńartý, memlekettik sort synaq­ta­ryn jańǵyrtý turǵysynan kúsheıtý kerek.

Úshinshiden, seleksııa jáne tuqym sharýa­shylyǵy sýbektileriniń ma­terıal­dyq-tehnıkalyq jáne zertha­nalyq bazasyn nyǵaıtýǵa kómek berip, elde aýyl sharýashylyǵy ósim­dik­te­riniń genetıkalyq resýrs­ta­ry­nyń Ulttyq bankin uıymdastyrý qajet.

Tórtinshiden, otandyq sorttar­dy sýbsıdııalaý tetigin qaıta qarap, tuqym sharýashylyǵy júıesin memle­kettik qoldaýdy kúsheıtý, sala­nyń josparly jáne júıeli damýyn qamta­ma­syz etý, jańa sorttardy jedel kóbeıtýdiń qazirgi zamanǵy ádisterin en­gizý, tuqym sharýashylyǵyn tek mem­leket tarapynan ǵana emes, ózin ózi basqaratyn uıymdar tarapynan da ba­qylaýdyń naqty júıesin jasaý, tuqymdar qozǵalysyn qadaǵalaýdyń sıfrly tehnologııalaryn engizý ma­ńyz­dy.

Besinshiden, agrarshy maman­­dardyń seleksııa men tuqym sharýa­shylyǵy sala­syndaǵy quzyretin kú­sheıtý maq­satynda joǵary oqý oryndarynda bilim berý baǵ­dar­lamalaryn jań­ǵyr­tý talap eti­ledi. Barlyq jerde agrarlyq bi­limdi taratý ortalyqtary baza­synda tuqym ósirýshi agronomdar men aprobatorlardyń biliktiligin arttyrý kýrstaryn uıymdastyrý qajet.

Aqylbek KÚRIShBAEV,

Parlament Senatynyń depýtaty