Para alý men berý – elimizde eń kóp taralǵan sybaılas jemqorlyqtyń túri. Máselen, byltyr 568 para alý deregi tirkelse, berý 620-dan asyp ketken. Bir aıta keterligi 2019 jyly para alý kóp bolsa, 2020-da bul zańsyzdyq 12 paıyzǵa azaıǵan. Kerisinshe para berý 2019 jyly 440-ty kórsetse, 2020 jyly 41 paıyzǵa ósken. Bul – sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly ulttyq baıandamada kórsetilgen qylmystyq-quqyqtyq statıstıkanyń bir parasy ǵana.
El-jurtty 2020 jyly Qazaqstannyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatyn iske asyrý nátıjeleri týraly habardar etken qujatta keltirilgen derekterdiń taǵy biri – byltyr 1021 jemqorlyq jasaýǵa qatysty derektiń tirkelgeni týraly málimet. Onyń ishinde Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet tirkegen jemqorlyq faktileri boıynsha 722 adam zańdy jazasyn alǵan. Olardyń arasynda 144 basshy, tarqatyp aıtar bolsaq, 1 oblys ákimi, 4 oblys ákiminiń orynbasary, mınıstrliktiń 2 jaýapty hatshysy, 2 komıtet tóraǵasy, 1 elshi, 5 sýdıa, 10 aýdandyq jáne qalalyq ákim bar. Osy tizimge qarap otyryp Shákárim Qudaıberdiulynyń:
Mal, mansap adamzatty mas qylady,
Meıirimdi et-júrekti tas qylady.
Tákappar, ádiletsiz zalymdardy
Baǵy taıǵan sorly elge bas qylady,
– degen óleń joldary eriksiz oıǵa oralady. Qara halyqtyń seniminen aıyrylǵan sýdıa, paraqor prokýror, túıeni túgimen jutqan ákim, toıymsyz polısııa, qanaǵatsyz sheneýnik... Eki kúnniń birinde estip, kórip otyrǵan osyndaı aqparattardan keıin jemqorlyq memlekettiliktiń irgesin shaıqaltyp, eldiń erteńine degen senimine selkeý túsirip jatqandyǵyn ańǵarasyń. Halyqtyń qazynasyn tonap jatqandar táýelsizdik atty qasıetti uǵymdy áldeqashan jeke múddege baılap bergen sekildi...
Sheteldik aqparattardy súzgiden ótkizseń tabysyn jasyrýǵa qatysty mamandyqtardyń aldyńǵy qatarynda kóbine akter, sportshy, óner adamdary, kıno álemi juldyzdarynyń esimderi atalady. Al bizde she? Bizde halyqtyń quqyn qorǵaýǵa mindetti, adam taǵdyryna úkim shyǵaratyn, ádil zańnyń joqtaýshysy bolýy kerek Femıda men qarashanyń qamyn kúıtteıdi degen jergilikti bılik ókilderi týra joldan kóp taıady.
Ál-Farabıdiń «Qaıyrymdy qala turǵyndary» atty traktatynda baqytty qala basshysyna qajet 12 qasıet tizbekteledi. Olar: birinshi – saý dene, ekinshi – uǵymtaldyq, úshinshi – este saqtaý qabileti myqty, tórtinshi – aqyly men bilimi, besinshi – bilimge degen umtylysy, altynshy – qumarlyqtan boıyn alys ustaýy, jetinshi – shyndyqty súıýi, segizinshi – ádildiktiń jaqtasy bolýy, toǵyzynshy – ar-namysty bolýy, onynshy – dırhem men dınar sekildi jalǵan ómirdiń atrıbýttarynan ózin taza ustaýy, on birinshi – tabandy, ustamdylyǵy, on ekinshisi – óz oıyn uǵynyńqy jetkize bilýi.
Bir adamnyń boıynda osyndaı on eki qasıettiń birigip ketýi óte sırek kezdesetini de túsinikti. Sol sebepti danyshpan baba «Eger ondaı adam tabylmasa, onda qala basqarýǵa tabıǵatynan bastapqy alty, al óse kele qalǵan alty qasıetke ıe bolǵan ári oılaý qabileti jóninen aldyna jan salmaǵan adam qala basshysy bola alady», deıdi.
Adamı qasıeti men ımany berik jannyń jemqorlyqtyń quryǵyna túspesi belgili. Al jemqorlyqqa ilikkenderdiń onynshy qasıetke kelgende ońbaı súrinetinin osydan-aq ańǵarýǵa bolady. Qulqynnyń quly bolyp ketkender úshin kez kelgen qundylyǵyńnyń quny kók tıyn. Sol úshin eń aldymen quqyq qorǵaý organdary men jergilikti atqarý organdaryna kadr tańdaýda eń birinshi mamandyǵyn emes, adamdyǵyn salmaqtap alsaq, qaıyrymdy ári órkenıetti qalalarymyzdyń qatary qalyńdar edi. Sebebi búgingi qoǵamda dál osy jalǵan, jyltyraq dúnıege qyzyǵyp, qolyn bylǵap, atyn lastap júrgen jemqorlar azaımaı tur. Al Ál-Farabıshe aıtsaq, «dana, aqylgóıi joq qala ne basqarýshysyz qalady, ne qurýǵa bel baılaıdy».
