Byltyr Eýropa Odaǵy 2030 jylǵa qaraı parnıktik gaz shyǵarýdy 1990 jylǵy deńgeıden 55 paıyzǵa deıin tómendetý týraly ujymdyq sheshim shyǵardy. Al 2050 jyly bul kórsetkish nólge túsýi tıis. Osyǵan baılanysty Eýropalyq komıssııa qazirgi tańda naqty saıası ózgerister arqyly óz mindettemesin oryndaýǵa kiristi.
Qazirgi tańda Portýgalııa bıligi ázirlegen qujat Eýropalyq komıssııanyń qaraýyna jiberildi. Qoǵamdyq kólikter, basqa da kólikter sekildi, parnıktik gazdardy kóp bóletini belgili. Sondyqtan, onyń qabyldanýy – ýaqyt enshisindegi sharýa.
Bir qyzyǵy, qoǵamdyq kólikterdi jańǵyrtý aıasynda tramvaı qyzmeti qaıta túlemek. Munyń basty sebebi tramvaı elektr arqyly júredi. Al elektr toǵyn qazirgi tańda jasyl energııa kózderi arqyly alýdyń múmkindigi zor. Bul salanyń eýropalyqtardy qyzyqtyryp otyrǵany da osy.
Jalpy, Portýgalııada tramvaı burynnan bar. Eń alǵashqy osy qoǵamdyq kólik jolaǵy 1895 jyly Portý qalasynda ashylǵan eken. Sodan beri talaı tarıhty bastan ótkergen. О́tken ǵasyrdyń orta sheninde tipti halyq qatynaıtyn negizgi qoǵamdyq kólik sanalǵan. Alaıda jańa zamanaýı avtobýstardyń qurastyrylýymen birtindep qoldanystan shyǵa bastaǵan. Máselen, 1980-2000 jyldary Portýgalııadaǵy kóptegen tramvaı kompanııalary jabylyp, onyń temir joldary alynyp tastaldy.
Degenmen, keıingi ýaqytta Portýgalııa tramvaı qyzmetine qaıta kóńil bólýge kiristi. Máselen, 2017 jyly el astanasy Lıssabon qalasynyń ákimshiligi shahardaǵy qoǵamdyq kólik qyzmetin tolyqtaı óz baqylaýyna aldy. Al 2018 jyly tramvaı kóligin qalpyna keltirýge kirisip, 1995 jyly jabylyp qalǵan jelini qaıtadan iske qosty. О́tken aptada qala ákimi Fernando Medına jańadan 15 tramvaı satyp alý úshin 43 mln eýro bólinetinin málimdedi.
Mundaı úrdis Portýgalııaǵa ǵana tán emes. Keıingi jyldary kári qurlyqtyń birqatar eli tramvaı qyzmetiniń qadirin túsine bastady desek, artyq aıtqandyq emes. Máselen, Germanııa da osyndaı jelini qaıta jańǵyrtýdy josparlap otyr.
Berlın qalasynyń ákimshiligi qaladaǵy qoǵamdyq kólikke bólinetin qarajattyń birazy osy tramvaı qyzmetine jumsalatynyn habarlaǵan. Atap aıtqanda, aldaǵy 15 jylda 70 shaqyrym jeli salynyp, oǵan 28 mln eýro jumsalady.
Strasbýrg qalasynyń bıligi 2017 jyly Reın arqyly ótetin tramvaı jelisin qaıta iske qosty. Atalǵan júıe 1945 jyly jabylyp qalǵan edi. Ulybrıtanııanyń Nottıngem qalasynda da 70 jyl boıy toqtap turǵan tramvaı jelisi qaıta júre bastady.
Mundaı bastama Italııanyń Mılan jáne Rım qalalarynda da jalǵasyn taýyp otyr. Al Ispanııa bıligi taıaýda Sevılıa qalasyndaǵy tramvaı qyzmetin qaıta jańǵyrtýǵa 20 mln eýro qarajat bólinetinin habarlady.
Eýropalyqtardyń atalǵan salaǵa kóńil bólýi beker emes. Ǵalymdar Jer betiniń kúrt jylyna bastaǵanyn, tıisti sharalar qabyldanbasa, adamzatqa qaýip tónip turǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp júrgenine biraz ýaqyt boldy. Jyl saıyn Eýropa men Azııada sý tasqyny bolyp, kóptegen adam zardap shegedi. Ishki Afrıkada qurǵaqshylyq kúsheıip, kóptegen ózen-kól tartylyp, qorshaǵan orta zııan shegip otyr. Amerıka dúleı daýyldyń zardabyn tartady.
Keıingi 35 jylda Jer-jahan kúrt jylynǵan. NASA-nyń málimetine súıensek, XIX ǵasyrmen salystyrǵanda, Jerdegi ortasha temperatýra 1 gradýsqa kóterilgen. Máselen, 2010 jyldan beri álem bes ret rekordtyq deńgeıde ysyǵan. Ǵalymdar munyń negizgi sebebi – kómirqyshqyl gaz ben jylyjaı gazdarynyń aýaǵa kóptep shyǵarylýy ekenin aıtady.
Ásirese, klımattyń ózgerýi sebebinen máńgilikke myzǵymastaı kórinetin muzdyqtardyń erýi alańdatyp otyr. Muzdyqtardyń «kókesi» Antarktıda men Arktıkada ornalasqany belgili. Alda-jalda jerdiń asty men ústinde jatqan osy aq qursaý tolyqtaı erı qalsa, teńiz deńgeıi 60-70 metrge deıin kóterilýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda Jer planetasynyń biraz bóligin sý basatyny aıtpasa da túsinikti.
О́kinishke qaraı, qazirgi tańda Arktıkanyń da, Antarktıdanyń da muz qabaty kesek-kesegimen opyrylyp jatyr. О́ıtkeni klımattyń ózgerýi máńgi muz japqan aımaqtaǵy sýdyń da jylynýyna ákelip soqqan. Sonyń saldarynan jylynǵan sý muzdardy burynǵydan da jyldam erite túsken.
1980 jyldan beri Arktıkada 2,5 mln sharshy shaqyrym muz joıylyp ketipti. National Geographic zertteýshileriniń málimetterine súıensek, 2050 jylǵa qaraı Arktıkada 520 myń sharshy shaqyrym muz ǵana qalýy múmkin. Grenlandııa 2002 jyldan beri ár maýsym saıyn ortasha eseppen 287 mlrd tonna muz joǵaltady.
Kolorado shtatyndaǵy Qar jáne muz derekteri ulttyq ortalyǵynyń derekteri kórsetkendeı, 2020 jyly Arktıkanyń dál ortasynda buryn-sońdy kezdespegen juqa muz qaldy. Taıaýda jarııalanǵan zertteýde Arktıkadaǵy Berıng teńizindegi qysqy muz 2018 jáne 2019 jyldary sońǵy 5500 jyldaǵy eń tómengi deńgeıge túsken.
Oǵan qosa, teńiz muzynyń kólemi ǵana emes, onyń qalyńdyǵy da juqaryp barady. Erýi óte baıaý, qatqanyna biraz bolǵan teńiz muzy búkil muz qabatynyń 1 paıyzyn ǵana quraıdy. Qazir bir jyldyq muz basymdyqqa ıe. Osylaısha, teńizdiń aq jabyny tez erýge beıim. Ǵalymdar aldaǵy 10-20 jyldyń kóleminde Arktıka muhıtynda jazdyń aıaǵynda múldem muz qalmaıdy dep boljap otyr.
Oǵan qosa, Grenlandııa muz jabynynyń jaǵdaıy da máz emes. Arktıkadaǵy jylyný jahandyq jylynýdyń ortasha esebimen salystyrǵanda eki ese tez júrip jatyr. Keıingi jıyrma jylda Grenlandııadaǵy muzdyń erý kólemi úsh ese ósken. Aldaǵy on jylda bul úrdis jalǵasa bermek. Osylaısha, mundaı erý teńiz deńgeıin 7 metrge deıin kóterip, jaǵalaýlardaǵy qalalardy sý astyna qaldyrady.
Derekterge súıensek, buǵan kinálilerdiń biri – parnıktik gazdardy kóp shyǵaratyn kólikter. Máselen, Eýropa qorshaǵan orta agenttiginiń málimetine saı, 2017 jyly Eýropa Odaǵy elderi shyǵarǵan parnıktik gazdardyń 27 paıyzy osy kólikterge tıesili. Sonyń ishinde 72 paıyzy avtokólikterden keledi. Sondyqtan, kári qurlyqtyń qoǵamdyq kólikke alańdaýy beker emes.
Aıta keterligi, EO-ǵa jahandyq parnıktik gaz shyǵarýdyń 10 paıyzy ǵana tıesili. Sondyqtan klımattyń jylynýyn báseńdetý úshin eýropalyqtardyń áreketi jetkiliksiz. Endeshe, Eýropa Odaǵy elderiniń tramvaı qyzmetin jańǵyrtýǵa kirisýi basqalarǵa úlgi bolýy tıis.
