– Qurmet Maratuly, pandemııa ahýalynda bizdiń kásipkerler qandaı qıyndyqqa tap boldy jáne ony qalaı sheshti?
– Pandemııa Qazaqstannyń ǵana emes, álemdegi kásipkerlerdiń jumysyna qolbaılaý bolyp otyr. Ásirese, áli aıaǵyna turmaǵan shaǵyn kásipkerlerge qıyn boldy. Degenmen, bizde oryn alǵan qıyndyqtar basqa elderde de bar. Ár memleket óz áline qaraı kásipkerlerine kómek kórsetýge tyrysyp baǵýda. Mundaı kómek sharalary elimizde de Úkimet tarapynan júzege asyryldy. Alaıda juqpaly indettiń órshýi usaq jáne orta kásipkerlik nysandaryn tolyqtaı ashyp, jumys isteýine kedergi keltirdi. Menińshe, bıznestiń basty qıynshylyǵy osy. Mine, osy jaǵdaıda, kásipkerler úshin «kóterilip alýdyń» mańyzdy faktory qarapaıym pysyqtyq boldy. Biraq, bul qasıetti bári birdeı durys qoldana almady. Kásipkerlerge qalyptasqan jaǵdaıǵa beıimdelý úshin jańa bıznes-prosesterdi qysqa merzim ishinde qurý qajet edi. Biraz kompanııa zaman talaptaryna saı beıimdele bildi de, bıznesiniń tabysyn kórip otyr. 2020 jyldyń basty jańalyǵy – kompanııalar óz qyzmetin onlaın formatqa neǵurlym tez kóshirse, jumystary soǵurlym utymdy bolatyn edi. Mysaly, tamaqtaný salasynda jumys isteıtin kompanııalardyń kópshiligi derlik as mázirlerin onlaın túrde tartymdy qylyp usynyp, tez ári sapaly jetkizýdi uıymdastyrý arqyly bıznesterin saqtap qaldy. О́z taýaryńdy nemese qyzmetińdi onlaın quraldary arqyly kórkem qylyp usyný da qazirgi kezde utymdy sala bolyp otyr.
– Pandemııanyń eń qıyn kezeńderi artta qalǵan syńaıly. Qazir jalpyhalyqtyq vaksına egý men túrli onlaın qosymshalar ómirimizdi qaýipsiz etýge baǵyttalyp jatqany belgili. Bulardyń kásipkerlikke shyn máninde paıdasy tıdi me?
– Árıne. Barlyq nysandardyń tolyqtaı jabylyp, jumys isteýine bolmaıtyn kezeń artta qaldy. Bızneske usynylǵan «Ashyq» qosymshasy adal jumys istese, kásipkerlerge zańdy qyzmet etýge múmkindik beredi. Jasyratyny joq, bıznes nysandarynyń kóbisi osy ýaqytqa deıin astyrtyn jumys istedi. Bul úlken táýekel jáne zań buzýshylyq, alaıda soǵan qaramastan kóptegen adamdar oǵan bel baılady. Qazir bızneske kem degende jumys isteýge ruqsat etilgen qosymsha paıda boldy. Bul – kópshilik jınalatyn oryndar úshin jaqsy jańalyq. Infeksııanyń yqtımal qaýpin saralaýǵa bolady. «Ashyq» qosymshasyn qoldaný bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi ǵana emes, halyqtyń densaýlyǵyna qoldanǵan qaýipsizdik sharalary ekendigin umytpaý kerek.
– Bir sózińizde kóptegen memleketterdiń úkimetteri kásipkerlerge kómek berdi dedińiz. Ol kómek túrleri qandaı boldy?
– Ol kómektiń túrleri bıznestiń ereksheligine jáne memleket ekonomıkasynyń damýyna qaraı ártúrli boldy. Menińshe, Qazaqstan úkimeti kásipkerlerge kórsetken kómeginde damyǵan elderden artta qalǵan joq. Alaıda aıta ketetin bir jáıt, kásipkerlerdiń kóbisi bankter aldyndaǵy nesıeleri boıynsha keshirim nemese jeńildik berýin talap etti. Bul múldem durys emes. О́ıtkeni bankter de – jekemenshik kásipkerlik nysany. Osyny da umytpaǵan jón. Bankter memleket baqylaýynda bolǵandyqtan, nesıelik demalystar berildi.
– Kerisinshe daǵdarystan jańa jol tapqandardy da kórdik. Qazirgi jaǵdaıda kásipkerlikpen aınalysý qanshalyqty qolaıly?
– Elimizde bıznes úshin kóptegen múmkindik bar, biraq ony saýatty qoldaný kerek. Bıznesti júrgize alatyn kóptegen kásipkerler ony basqara jáne júıelendire almaıdy. Bizdiń elde básekelestik óte tómen, damýdyń kóptegen baǵyttary bar. Ár kásipker bıznesti damytýdy úırenýi qajet. Durys damý úshin ártúrli baǵdarlamalar bar, mysaly, work and study, azamattar shetelde bıznes-bilim alyp, sodan keıin qaıtyp oralyp, ony osy jerge engize alady. Sondaı-aq business education – bul qadamdyq oqytý, stýdentter A núktesinen B núktesine deıin osy salada bilim alady, bul jalpy álemdik tájirıbe jáne osy baǵyttar shetelde belsendi damýda. Otandyq kásipkerler osyndaı baǵdarlamalar arqyly óz bilimderin únemi jetildirip otyrýy qajet. О́ıtkeni tehnologııanyń damýy álemde bıznes-prosesterdiń de damyp, ózgerýine ákeldi. Bul úrdisterden artta qalýǵa bolmaıdy.
Áńgimelesken
Aınash ESALY,
