Olar osy aýylda brýsellezben aýyratyn mal bar ekeni týraly veterınar mamandardyń qyzmettik málimetterin ala kelipti. Turǵyndar bul qujattardyń kommersanttar qolyna qalaı túskenin bilmeı dal. Osylaısha, Sataıda jergilikti halyq pen mal dárigerleriniń arasynda daý týyndady. Mamandar Sataıda brýsellez resmı túrde anyqtaldy, onyń aldyn alyp, tez arada aýrý maldyń kózin qurtpasa, juqpaly dert asqynyp, beleń alyp ketýi múmkin, bul óte qaýipti dese, aýyl turǵyndary muny teriske shyǵaryp, óz boljamdaryn alǵa tartady.
Brýsellezdiń oshaǵy anyqtalǵan Sataı aýyly aýdan ortalyǵy – Uzynkólden 70 shaqyrym qashyqta jatyr. Kúre joldyń boıynda jatqan eldi mekende egin salatyn birneshe iri sharýashylyq bar. Munyń syrtynda turǵyndar bes júzden astam iri qara ustaıdy. Aýyl turǵyny Iýlııa Kozlovanyń alty sıyrynyń beseýinen brýsellez anyqtalypty. Al mal ıesi veterınardyń talabyna kónbeı, sıyryn etke ótkizýge bermeı otyr. Sebebi alǵash aýrý maldyń qujat boıynsha sáıkestendirý nómiri sáıkes kelmegen.
– 18 naýryzda bizdiń veterınar sıyrlarymnan qan aldy. Aqpan aıynda 5 sıyr satyp alǵanmyn. Mal dárigeri 26 naýryzda kelip, sol 5 sıyrdyń bireýi brýsellez ekenin aıtty. Men naqty qaı sıyr ekenin surap edim. Sıyrdyń bazaǵa tirkelmegenin jeleý etip, aýrý maldy dál kórsetip bere almady. 4 sáýirde taǵy bir synama aldy. 5 kúnnen keıin aýdandyq veterınarııa bóliminiń ókili kelip, sizdiń 5 bas sıyryńyzdyń brýsellez ekeni anyqtaldy dep tur. Men veterınarlar bergen qaǵazdy alyp, qoradaǵy maldyń qulatańbasyndaǵy sandarmen salystyryp kórdim. Qaǵazdaǵy san men tańbadaǵy san sáıkes kelmedi. Veterınarlar 26 naýryzda brýsellez dep kórsetken sıyrlarymdy sáýirde saý dep kórsetip, kerisinshe, saý sıyrlarymdy endi brýsellez dep otyr. Muny qalaı túsinýge bolady? – dedi Iýlıa Kozlova.
Aýyl turǵyndary aýrý dep tanylǵan maldan ózderi qan alyp, ony kórshiles jatqan basqa óńirlerdegi zerthanalarǵa teksertip kórmek bolypty. Alaıda ondaǵylar synamany tekserýden úzildi-kesildi bas tartqan. Turǵyndar qan synamasyn tekseretin resmı oryndardan bólek, balama, táýelsiz tekserý mekemeleriniń joqtyǵyna qynjylady.
– Men Nur-Sultandaǵy, Shýchınskidegi zerthanalarǵa qońyraý shaldym. Bári óz oblystaryńyzda ǵana tekserte alasyzdar dep, synamany tekserýden bas tartty. Oǵan da toqtamaı, Petropavlǵa bardym. Biz basqa óńirdiń malyn teksere almaımyz dep, synamany birde-bir zerthana qabyldamaı qoıdy. Sodan biraz ýaqyttan soń aýylǵa qymbat kólikke mingen eki er adam kelip, qorańyzǵa kirýge bola ma?, deıdi. Qanym basyma shapshyp, men sizderdi qora turmaq, aýlama da kirgizbeımin. Meniń qoramda ne joǵalttyńdar?» dep edim. Olar sizdiń synamańyzdy báribir eshbir zerthana qabyldamaıdy deıdi. – Ony kim aıtty? Olardyń qolynda veterınarlar aýrý dep tanyǵan maldyń báriniń nómirli tańbasy men ıeleriniń aty-jóni, turǵylyqty mekenjaıy kórsetilgen resmı qaǵaz bar eken, sony kórsetti. Qaı sıyrymnyń brýsellez ekenin ózim bile almaı júrgende, bul kommersanttar bárin bilip tur. Málimetti Uzynkóldegi veterınarııa bóliminen alǵan sııaqty. Muny qaıdan aldyńyzdar dep edim, olardan «biz oblystan kelip turmyz, bizge osyndaı málimet berdi» degen jaýap aldym, – dedi ashynǵan Iý.Kozlova.
2019 jyly Sataıdan 100-ge jýyq brýsellez mal anyqtalyp, turǵyndar aýrý maldy amalsyz arzan baǵaǵa etke ótkizipti. Aýyl turǵyndarynyń sózinshe, maldy soıý sehyna aparǵan soń, ıesine aýrý sıyr ótkizgeni týraly eshqandaı qujat berilmeıdi eken. Bıyl aýyldyń 4 turǵyny brýsellez malyn etke ótkizipti, maldyń aýrý ekeni týraly qaǵazdy olar da ala almaǵan.
Sataıda búginde 200-ge jýyq úı tútin tútetip otyr. Aýyl ákimi Iýlııa Novoteevanyń aıtýynsha, brýsellez daýy osy kóktemgi veterınarlyq aldyn alý sharasy bastalǵan soń týyndapty.
– Osy kóktemde 21 bas sıyrdan brýsellez anyqtalǵan. Zerthanalyq taldaý nátıjesinde 12 bas iri qaranyń aýrý ekeni anyqtalyp, 9 bas kúmándi dep tanyldy. Aýyl turǵyndary munymen kelispeı otyr. О́ıtkeni jergilikti veterınar maldan qan alý kezinde qate jibergen. Ol birinshi ret zerthanaǵa qandy durys tapsyrmaǵan. Prokýratýranyń nusqaýymen ol aýyl malynan ekinshi ret qan alyp, zerthanaǵa tapsyrdy. Birinshi qan tapsyrǵanda bir bas iri qaradan ǵana brýsellez anyqtalyp, qalǵany saý bolyp shyqqan. Ekinshisinde 12 sıyrdan brýsellez anyqtaldy. 2019 jyly bizdiń aýylda brýsellezge baılanysty 8 aıǵa karantın jarııalanǵan. Aýrý maldyń bári etke ótkizilip, maldy saýyqtyrý sharalary júrgizildi. 2020 jyly birde-bir maldan aýrý tabylǵan joq. Al bıyl, mine, taǵy brýsellez paıda bolyp jatyr, – dedi aýyl ákimi.
Qazir aýyl halqy ne isterin bilmeı otyr. «Bizdiń aılyǵymyz shamaly, bárimiz qoldaǵy azyn-aýlaq malmen kún kórip otyrmyz. Biz úshin baqsha egip, sıyr saýyp, sút pen et, qaımaq ótkizýden basqa jumys joq. Ákimdiktegiler mal basyn kóbeıtińder dep neshe túrli baǵdarlamalar týraly aıtyp ketedi. Endi sonyń birine qatysyp, mal basyn quraı bastaǵanda, veterınarlar keledi de tartyp alyp ketedi. Shynymyzdy aıtsaq, qazir shaǵymdanatyn quzyrly oryn qalmady. Uzynkóldegi barlyq esikti qaǵyp shyqtyq, eshkim kómektese almaı otyr», deıdi turǵyndar.
Taıaýda osy aýylda turatyn Qýantaı Rahmanov eki sıyryn etke ótkizdi. Biraq Amantaıdyń malynyń brýsellez ekenine kúmáni zor. Ol veterınarlar ózderi jibergen qateni jaýyp-jasyrý úshin meniń eki sıyrymdy qasaqana aýrý etip kórsetip otyr dep esepteıdi. «Qan almaı, maldy aýrý ǵyp jatyr. Maǵan vedstansadan qońyraý shalyp, «malyń aýrý» deıdi. Eger qan almasa, meniń malymnyń aýrý ekenin olar qalaı bilip otyr? Sóıtsem, olar basqa bireýdiń malynan qan alyp, meniń malymmen shatastyryp alypty. Olar «malyń bazada bolmaǵan soń, biz jaza saldyq» deıdi. Men: «Sender qan almasańdar, qalaı jaza salasyńdar?» dep edim. Olar kelip malymnan qan aldy. Aldynda eki malymdy qan almaı aýrý qylǵan dárigerlerge bul joly meniń sıyrlarymnyń ishinen qaıtkende de eki brýsellez tabý kerek boldy. Nátıjesinde dál solaı bolyp shyqty, eki sıyrymnan brýsellez tabylyp, amal joq zańǵa moıynsunyp malymdy arzanǵa ótkizdim. Meniń sıyrym kemi 300 kılo et beretin. Analardyń tarazysy 150 kılony kórsetti, sońynan 190 dedi. Sóıtip sıyrǵa 200 myń, qasharǵa 150 myń teńge aldym. Al munda men bir sıyrdy 400 myńǵa satar edim, - deıdi Qýantaı.
Oblystyq veterınarııa basqarmasyndaǵylar tekserý nátıjesiniń durystyǵyna shúbá keltirmeıdi. Al basynda aýrý maldyń ornyna saý maldyń kórsetilýi janýarlardyń sáıkestendirý nómirin shatastyrǵan aýyldaǵy jas mamannyń tájirıbesizdiginen ketken qatelik dep otyr.
– Iýlıa Valentınovna degen kisiniń malynan qan alady. Teksergen kezde bes sıyrdyń úsheýi bazada joq bop shyqqan. Sony alady da osynda turatyn Rahmanov degen kisiniń atyna jazǵan. Sóıtip laboratorııaǵa ótkizgen, – dedi oblystyq veterınarııa basqarmasy basshysynyń orynbasary Baýyrjan Beket.
О́reskel qatelik jibergen jas mamanǵa basshylary tek sógis berýmen shektelgen. Al aýrý anyqtalǵan 24 sıyrdyń osy ýaqytqa deıin tek 9-y ǵana etke ótkizilgen. Qalǵany turǵyndardyń aıtýynsha tabynda júr. Veterınar mamandar mal ıeleri talapqa kónbese, máseleni sot arqyly sheshýge týra keledi dep otyr.
