Eńbek jolyn qarapaıym jattyqtyrýshydan bastaǵan Temirhan Dosmuhambetov Keńes Odaǵy men Eýropadaǵy tańdaýly sambo bapkerleriniń qataryna qosylýmen qatar, saıasat maıdanynda da óz ornyn adaspaı taba bildi.
Temirhan Myńaıdarulynyń shákirtteri eń birinshi dúrmekti jeńiske 1977 jyly qol jetkizdi. Osy jyly 28 jastaǵy armany asqaq, qaıraty qabyndaǵan jas jattyqtyrýshy qaradomalaq balalardy bastap, Máskeýdiń ashyq birinshiligine tartyp otyrdy. Sondaǵy ishki oıy: elden uzap shyqpaǵan aýyl balalaryn ımperııa tórindegi alaman tartysta synap kórý, synap qana qoımaı, álemdegi eń myqty sambo ortalyǵymen betpe-bet aıqasý. Sol saparǵa ózi de shıryǵyp, shamyrqanyp attanǵan. Bapkerdiń nar táýekeli men bolattaı berik minezi balýan balalardy qylyshtaı qaırady. Keshe ǵana Almaty irgesindegi Qarasý aýylynyń shańdaq kóshesinde asyr salǵan Aıtjan, Bostan, Máden, Qalılar negizin quraǵan Dosmuhambetov komandasy Máskeýdegi áıgili «Sambo-1970» komandasyn 9:1 esebimen tas-talqan qylyp utyp shyǵady. Reseı sambosynyń tóbesinen jaı túskendeı bolady. Sebebi, bul mektep sol tusta sambodan Reseıdegi ǵana emes, álemdegi eń kúshti mektep sanalatyn. Sambodan tuńǵysh álem chempıony, dzıýdodan eki márte Eýropa jeńimpazy, osy eki kúresten Keńes Odaǵynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, aıtýly ǵalym Davıd Rýdman irgetasyn qalaǵan «Sambo-1970» mektebin oısyrata jyǵý degenińiz ol kezde adamnyń túsine kirmeıtin jaǵdaı edi. Qazaq samboshylary rýhtanyp, eńselerin kóterip, dúr silkinedi. Sol ekpinmen olar Máskeýdiń ashyq birinshiliginde top jarady. Bul qazir aıtýǵa ońaı. Dosmuhambetov sol kezdiń ózinde-aq sambodan Odaqty ǵana emes, dúnıe júzin moıyndatýǵa beldi bekem býǵan edi. Mine, osyndaı asqaraly arman, sol armannyń jelkenin jelge jyqpaıtyn qajyr-qaırat, tabandy minez Dosmuhambetovtyń boıynda burq-sarq qaınap, býyrqanyp jatty.
Jastar arasyndaǵy álem chempıony Máden Qalıekov.
Temirhan Myńaıdaruly jattyqtyrýshylyq jumysqa bar yqylasymen, janyn salyp kiristi. Ol kezde qazirgideı aýmaǵy atshaptyrym kúres zaly joq. Tolassyz jattyǵýdan ter ıisi sińgen shaǵyn zalǵa keshki qolaıly ýaqytta jasy úlken trenerler kirip alady. Jas bapkerlerge kezek sodan keıin tıedi. Dosmuhambetov osy rejımmen uzaq jyl ter tókti. Bular jattyǵýdan shyqqanda Almatynyń avtobýstary toqtap qalatyn. Sondaı kezde Temirhan Myńaıdaruly 7-8 balany «Jıgýlıine» salyp alyp, qalanyń qıyr shetindegi Qarasý aýylyna tartyp otyrady. Bir joly MAI qyzmetkeri toqtatyp, kabınaǵa syımaı, «bagajnıkte» jatqan shákirtterin kórip qoıǵany bar...
Belgili qalamger Orysbaı Ábildaev pen Álem kýbogynyń jeńimpazy, Eýropa chempıony Aıtjan Shańǵaraev.
Ol kezde sporttyń nasıhaty qazirgideı emes. Aýyldaǵy kóp ata-ana óz balalarynyń sportshydan góri agronom, býhgalter, muǵalim, zootehnık... bolǵanyn qalaıtyn. Sondyqtan bapker Dosmuhambetov kúreske beıim qaradomalaqtardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, balalardy boz kilemde ustap qalý úshin olarǵa jalaqysynyń bir bóligine ádemi sporttyq forma alyp beretin. Jáne olardyń talpynysyn, qulshynysyn kúsheıtý úshin «sender jaqsylap ter tókseńder, erinbeı talap qylsańdar - aralaryńnan álem, Eýropa chempıondary, Keńes Odaǵynyń jeńimpazdary mindetti túrde shyǵady», dep ońtaıly sátinde qaırap otyratyn. Bapker eńbegi esh ketken joq. Balalar taý qoparýǵa daıyn. Al, keıbir ata-analar uldarynyń kúres qýǵanyn qalaǵan joq. Áli esinde, bir shákirtiniń ákesi: «Ulymdy kúreske tartyp júrgen sensiń. Balam úı kórmeıtin boldy. Bizden aýlaq júr», dep, muny jaǵadan alǵany bar. Mundaı jaǵdaıdyń talaıyn basynan keshirse de, shákirtterin syrtqa tepken joq. Artynan talaı áke keshirim surady. Dosmuhambetov bolsa, eshqaısysyna renjigen emes.
Kúres balalardy shyńdap qana qoıǵan joq, olardyń kúndelikti as-sýyn aıyrýǵa sep boldy. Dosmuhambetov oqýshy balalarǵa stýdent ashanasynan tamaq ishetin talon alyp beretin. Dosmuhambetovtyń qarasýlyq shákirtteriniń bári derlik kóp balaly otbasynan shyqqan. Turmystary ortasha. Sondyqtan bapker ápergen ashana talony sportshy balalar úshin úlken olja edi. Temirhan Myńaıdarulynyń balýan uldarǵa degen qamqorlyǵy munymen shektelgen joq. Zaıyby Sáýlege palaý pisirtip, kilem shetine dastarhan jaıǵan kezderin shákirtteri sondaı bir súıispenshilikpen eske alyp otyrady. «Sáýle tátemizdiń dastarhanynan san márte dám tattyq. Ol kezde ustazymyz ben jeńgemiz jataqhananyń shaǵyn bólmesinde tursa da, kóńilderi qazaqtyń dalasyndaı keń edi», deıdi bul kúnde elýdiń bel ortasyna jetken azamattar.
Keńes Odaǵynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy Temirhan Dosmuhambetov shákirtteriniń ortasynda.
Jattyǵý bir saryndy júrip, balalar jalyqpasyn, ári sheberlikteri shyńdala tússin degen nıetpen Temirhan Myńaıdaruly bulardy Almatydaǵy «Dınamo», «Qaırat» qoǵamdarynyń jáne áskerı sport klýbynyń balýandarymen san márte beldestirdi. Eki komanda betpe-bet kelip, salmaq dárejesi boıynsha kúreske túsý - naǵyz qyzyq maıdan. Ár bala óz komandasyna jeńis áperý úshin jan aıamaı aıqasady. Jeke chempıonatta jyǵylǵannan góri komandanyń namysy bezbenge túsken osyndaı synaqta súriný balalarǵa aýyr tıedi. Suńǵyla bapker Temirhan Myńaıdaruly balalardyń aýyzbirligin, rýhyn kúsheıte túsý úshin shákirtterin osyndaı komandalyq básekelerge qaırap salatyn.
Temirhan Dosmuhambetov pen Bostan Jańbyrbaev.
Dosmuhambetov munymen shektelgen joq. Syrttan jattyqtyrýshylar shaqyryp, jattyǵý jumysyn odan ári jandandyra tústi. О́ziniń ustazy, qazaq sambosynyń teorııalyq jáne tehnıkalyq jaǵynan alǵa basýyna zor úles qosqan maıtalman jattyqtyrýshy Asqar Asýbaev, respýblıkaǵa tanymal bilikti bapkerler Amantaı Qaraqov, Rústem Ábdalımov, taǵy basqa mamandar Dosmuhambetovtyń sózin jerge tastamaı, QazMÝ-diń kúres zalyna talaı ret keldi. Mundaı jattyǵýlardyń áseri bólek. Balalar kúndegideı emes, jınaqy ári shıraq qımyldaýǵa tyrysady. Dosmuhambetovtyń sondaǵy maqsaty ár balanyń ádis-tásilin ushtap, sheberligin barynsha jetildirý. Mysaly, kezinde Dosmuhambetovten tálim alǵan Nurlan Beısebaev ıyqtan asyra tastaýdyń sheberi. Temirhan Myńaıdaruly Nurlandy Máden Qalıekov pen Aıtjan Shańǵaraevqa qarsy kezek-kezek salyp, ekeýin ábden dińkelegenshe kúrestiretin. Ýaqyt óte kele qarsylastaryn ıyqtan asyra laqtyrý Aıtjan men Mádenniń ońtaıly ádisine aınaldy.
- Ustazymyz jas balaǵa birjaqty qatal bolmaý kerektigin bapkerlikti jańa bastaǵan kezinde-aq túsingen tárizdi, - deıdi Máden Qalıekov sol kúnderdi eske alyp. - Qazir oılap otyrsam, Temirhan aǵa týmysynan naǵyz ustaz eken. Ol kisi balaǵa qaı ýaqytta ne kerektigin ishki túısikpen sezip otyratyn. Shákirtteriniń jan dúnıesine tereń úńile bilý jaratylystan beriletin qasıet. Aǵa alǵashqy kúnnen bizge adal boldy. Bizdi ózine kúmánsiz senýge tárbıeledi. О́zi de bizge senim artty. Biz senimdi aqtaýǵa tyrystyq. Aqıqatyn aıtsaq, áli kúnge deıin týǵan ákemizdeı qamqor bolyp keledi. Ustazymyz tárbıe isine qatty qarady. Ol kisi jastardy jazalaǵannan góri tárbıelep, túzý jolǵa salǵandy jón sanaıtyn. Birde-bir shákirtin qasynan jónsiz qýǵan emes.Aǵanyń erekshe atap aıtatyn bir qasıeti: ádildigi. Bizge «sender qarsylastaryńdy aıqyn, talassyz utsańdar, men rızamyn. Ondaı jaǵdaıda senderdi tóreshilerdiń qııanatyna bermeımin. Al ıtjyǵys tússeńder, menen kómek suramańdar», deıtin. Naǵyz ustaz osyndaı bolýy kerek. Temirhan aǵa óz shákirtterin eshqashan qııanatqa bergen emes. Osy jolda nebir azýly mamandarmen taıynbaı aıqasty.
Temirhan Myńaıdarulynyń tynymsyz ári júıeli izdenisi ýaqyt óte kele óz jemisin berdi. Dosmuhambetov baptaǵan QazMÝ samboshylary Keńes odaǵyndaǵy mańdaıaldy ujymnyń birine aınaldy. Dosmuhambetovtyń komandasy búkilodaqtyq «Býrevestnık» sport qoǵamynyń birinshiliginde komandalyq bas báıgeni jeńip aldy.
Al bir ǵana Qarasý aýylynan talaı oblystar jabylyp shyǵara almaǵan balýandardy tárbıeledi. Iаǵnı, mamany kelisse, qazaqtyń aıadaı ǵana aýylynan nebir dúldúlderdi baptaýǵa bolatynyn Dosmuhambetov qapysyz dáleldedi.
Aıtjan Shańǵaraev – sambo kúresinen eresekter arasynda Keńes Odaǵynyń chempıony atanǵan tuńǵysh qazaq balýany. Ol bul jeńiske 1981 jyly on segiz jasynda Qaraǵandy qalasynda qol jetkizdi. Aıtjan 1984 jyly odaq chempıony ataǵyn ekinshi ret jeńip aldy. Shańǵaraev osy jyly Eýropa chempıonatynda jeke-dara shyqty, Álem kýbogy básekesinde top jardy.
Máden Qalıekov – 1982 jyly Keńes Odaǵynyń jastar birinshiligin utyp alsa, 1984 jyly jastar arasyndaǵy álem chempıonatynyń altyn medaline ıe boldy. Osy jyly Keńes Odaǵynyń eresekter chempıonatynyń qola júldegeri atandy. Sonymen birge, «Býrevestnık» sport qoǵamy búkilodaqtyq birinshiliginiń jeńimpazy.
Bostan Jańbyrbaev – 1987 jyly dzıýdo kúresinen Keńes Odaǵy chempıonatynyń kúmis júldegeri, sambodan «Býrevestnık» sport qoǵamy búkilodaqtyq birinshiliginiń jeńimpazy. Qazaqstannyń birneshe dúrkin chempıony.
Qaırat Shańǵaraev – sambo kúresinen Keńes Odaǵynyń jastar birinshiliginiń eki márte qola júldegeri.
Bul jigit naǵyz babyna kele bastaǵan kezinde jol apatyna ushyrap, balýandyq jolyn jalǵastyra almady.Bulardan basqa Zııadın Isabekov, Erbol Qyrǵyzbaev, Valentın Pogodın jáne Vladımır Mýkamelov sekildi balýandar «Býrevestnık» sport qoǵamy búkilodaqtyq birinshiliginiń jeńimpazdary atanýmen qatar, Qazaqstan chempıonatynda birneshe ret top jardy. Z. Isabekov – búkilodaqtyq Ýnıversıadanyń altyn medalin keýdesine taqty.
Temirhan Dosmuhambetov qarapaıym jattyqtyrýshydan Prezıdenttiń Is basqarýshysy qyzmetine (2 ret), týrızm jáne sport mınıstri laýazymyna (2 ret), eki márte Parlament depýtaty dárejesine deıin kóterilgen isker ári tabandy tulǵa. Osyndaı azamattyń álemdik deńgeıdegi jattyqtyrýshylar qatarynda turýy sondaı jarasymdy.
Qydyrbek Rysbek
