Qyrǵyzstan
Qytaı – álemniń birneshe eline qaryz berip otyrǵan belsendi kredıtor. Qaryz alýshylar ishinde Ortalyq Azııa elderi aldyńǵy shepte. Bul rette Qyrǵyzstandy bóle-jara ataımyz. Qarjy mınıstrliginiń esebinshe, eldiń memlekettik qaryzy 5 mlrd dollarǵa taıaý. 2020 jyldyń sońyndaǵy derek boıynsha, eldiń qaryzy 4 mlrd 220,31 mln dollardy qurasa, sonyń 41,8 paıyzy Qytaı aldyndaǵy bereshek eken. Buǵan deıin qyrǵyz bıligi birneshe ret Qytaıǵa syrtqy qaryz boıynsha tólemderdi jeńildetý nemese tólem merzimin uzartý boıynsha ótinish bildirgen edi. Alaıda sıpaı qamshylaǵan Qytaı bul ótinishtiń eshqashan oryndalmaıtynyn baıqatty. Qaryz bolsa Qyrǵyzstan ishki jalpy óniminiń (IJО́) 30 paıyzyna jetip qaldy. Bul, álbette, alańdatarlyq ahýal.Degenmen Qytaı qaryz somasyn jeńildetýge qatysty qandaı da bir shara qoldanýy múmkin. Ne tólem mólsheriniń bir bóligin keshiredi, ne halyqaralyq arenada Beıjiń bastamalaryn qoldaýǵa shaqyrady, ne nesıeni qaıta qurylymdaıdy, ne el menshigindegi bir múlikke (jer, nysan, t.b.) aıyrbastaıdy. Saıasattanýshylar sońǵy nusqanyń salmaǵy basym bolýy múmkin ekenin aıtady.
Qyrǵyz eli resmı Beıjińmen nesıe boıynsha 2009 jyldan beri tyǵyz seriktestik ornatty. 2008 jyly Beıjiń aldyndaǵy qaryzy 10 mln dollarǵa jetpese, 2009 jyly – 50 mln, al 2010 jyly 150 mln-nan asyp túsken. Bul qaryzdyń qazir qanshaǵa jetkenin sóz basynda aıtyp kettik. Qyrǵyzstan alǵan nesıeni jol salýǵa, elektr jelisin tartýǵa, JES-terdi modernızasııalaýǵa jumsaǵan.
«El bıýdjetiniń 2 mlrd dollar bolýy jáne iri ınvestısııalardyń bolmaýy úlken qarjylyq kúıreýge ákelip soǵýy yqtımal. Sol sebepti, Qyrǵyzstan úkimeti tez arada «Qytaıdan tez, biraq qaýipti nesıe alý» saıasatyn qaıta qarap, ınvestısııa tartýǵa jáne ekonomıkanyń naqty sektoryn damytýǵa bar kúsh-jigerin salýy kerek» dep jazady qyrǵyzstandyq basylym. 2018 jyly Qytaıdyń Qyrǵyzstandaǵy elshisi Sıao Sınhýa qaryz kelisim boıynsha qaıtarylýy kerek dedi.
«Qytaı jeńildetilgen nesıe usyndy. Biz ony Qyrǵyzstannyń óz paıdasyna jaratqanyn bilemiz. Qytaı tarapy nesıeni keshirý máselesin qarastyrmaıdy» depti Sıao Sınhýa.
Qyrǵyzstan qansha jerden túrli ótinishter jasaǵanymen túpkilikti sheshimdi nesıe berýshiniń qabyldaıtyny taǵy belgili. Sarapshylardyń boljaýynsha, 2025 jylǵa taman qyrǵyz qazynasynyń túbi kórine bastaýy yqtımal. Sebebi dál sol ýaqytta nesıeniń jeńildetilgen merzimi aıaqtalyp, Qyrǵyzstan negizgi qaryzben ústemeaqyny tóleýge kirisýi tıis.
Tájikstan
Qytaıdyń ótelmegen qaryzdy basqalaı qaıtaratynyn osy eldiń mysalynan anyq baıqaımyz. 2011 jyldyń 6 qazanynda «Azattyq» saıtynda «Tadjıkıstan peredal chast zemlı Kıtaıý» degen ataýmen maqala jaryq kórdi. Onda 1,1 myń sharshy shaqyrym jerdiń Qytaıǵa berilgeni, bul Tájikstan terrıtorııasynyń 0,77 paıyzy ekeni jazylǵan. 2019 jyldyń basynda eldiń ónerkásip jáne jańa tehnologııalar mınıstri Zarobıddın Faızýllozoda atalǵan aımaqtaǵy ken oryndary qytaılyq kompanııalarǵa «zań aıasynda jáne tender negizinde berildi» dep málimdeme jasady.
Platon.asia basylymynyń jazýynsha, qazirdiń ózinde Qytaı tájik jerinde 145 altyn ken ornyna ıe bolyp otyr. Iаǵnı Tájikstan qaryz esebinen osy ken oryndaryn erkin paıdalanýǵa ruqsat etken. Sondaı-aq Soǵdy oblysyndaǵy «Verhnıı Kýmarg» altyn ken ornynyń da Qytaı enshisine berilgeni anyqtalǵan. El úkimeti «Dýshanbe-2» JES-in modernızasııalaýǵa qaryz alǵan. Oǵan bólingen 349 mln dollardyń tek 17,4 mıllıonyn tájik úkimeti bólgen. Tájik jerindegi «Verhnıı Kýmarg» pen «Vostochnyı Dýoba» ken oryndarynyń kólemi – 15,4 sharshy shaqyrym. Ondaǵy dáleldengen altyn qory – 51,7 tonna. Áli zerttelmegen altyn qory – shamamen 117,16 tonna. 2021 jyly Tájikstannyń syrtqy qaryzy 3,1 mlrd dollarǵa jetken.
Ortalyq Azııadaǵy iri aqparattyq platforma CABAR.asia analıtıkalyq saıtynyń jazýynsha, Qytaıdyń nesıe berýdegi maqsaty múlde basqa.
«QHR nesıe deregi, paıyzy, sharty týraly jarııa etpeıdi. Olardyń iskerlik múddesi bar jáne jeńildetilgen nesıeleý shartynda jobaǵa qytaılyq kompanııalardyń qatysýyn mindetteıdi. Sondyqtan Tájikstanǵa nesıemen birge CNPC, China Road and Bridge, Zijing Mining sııaqty kompanııalardyń jumys kúshi de keldi. Olar Tájikstanda Qytaı úkimeti qarjylandyratyn jobalardy júzege asyrady. Sonymen qatar qytaılyq jumys kúshin aýyldyq jerlerden de kórýge bolady» dep jazady basylym.
Maqalany jazýdaǵy maqsatymyz az da bolsa aıqyndalyp, jalpy kartına anyǵyraq bola túsken syńaıly. Qytaı qaryzdy qaıtarýdyń basqadaı joldaryn usynady. Onysyn túrli jobalar men seriktestik bastamalar arqyly júzege asyrady. Tipti bergen aqshamyzdy qaı jobaǵa paıdalansań, soǵan bizdiń kompanııa aralasady dep shart qoıatyny da belgili bolǵandaı. Bul árıne, boryshker eldiń ekonomıkalyq táýeldiligin arttyra túsedi. Qazaqstandyq sarapshy Murat Laýmýlın Tájikstan ekonomıkasynda Qytaı úlesiniń jyl sanap artyp bara jatqanyn aıtady.
«Sońǵy 6 jylda Tájikstan ekonomıkasyna salynǵan qytaılyq ınvestısııa kólemi 500 mln dollarǵa taıap qaldy. Birlesken kásiporyndar arasyndaǵy úzdigi – «Zarafshon» tájik-qytaı altyn óndirý kásiporyny. Sarapshylar ekonomıkalyq ekspansııa Qytaıdyń tájik jerindegi saıası yqpalyn da kúsheıtedi dep esepteıdi. Eki el taýar aınalymyn 3 mlrd dollarǵa jetkizýge múddeli» dep jazady M.Laýmýlın.
Dál qazir Tájikstandaǵy qymbat metall shyǵatyn ken oryndarynyń 80 paıyzyn qytaı-tájik birlesken kompanııalary óndirip jatyr eken. Elde eki eldiń birlesken 300 kásiporyny tirkelgen. Osy kúnge deıin Qytaı Tájikstanǵa 20 jyl jáne odan da kóp merzimge jeńildetilgen sharttarmen «arzan» nesıeler usynyp keledi.
О́zge elder
Sóz basyn bekerge qyrǵyzdardan bastamadyq. Amerıkalyq Center for Global Development analıtıkalyq ortalyǵy Mońǵolııa, Djıbýtı, Laos, Maldıv, Pákistan, Chernogorııa, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan elderin Qytaıdyń ekonomıkalyq ekspansııasynan qatty zııan shegýi múmkin memleketter dep ataıdy.
Qaryzdy óz menshigindegi nysan arqyly aıyrbas jasap azaıtý mysaly kóp-aq. 2017 jyldyń sońynda 8 mlrd dollardan astam nesıesin der ýaqytynda tóleı almaǵan Shrı-Lanka ózderi úshin asa mańyzdy «Hambantota» portyn Qytaı menshigine berdi. «Hambantota» basqarýshy kompanııasynyń baqylaý paketi usynylyp, port 99 jylǵa jalǵa alynǵan. Alaıda erekshe mańyzdy portty syılaı salýdyń ózi bar bolǵany qaryzdyń 1,1 mlrd dollaryn ǵana jaýypty. Inozpress.kg basylymynyń jazýynsha, syrtqy qaryzdan qutylý úshin jyl saıyn 300 mln dollar tóleýge týra keledi eken. Onyń basym bóligi Qytaıǵa qaıtarylýy tıis qarajat.
Qytaı aqshasy jer betindegi barlyq qurlyqty kezip júr. Olar Afrıka, Eýropa jáne Azııanyń 68 elindegi túrli jobaǵa 8 trln dollar bólgen. Vanýatý araldyq memleketi qaryzdy óteı almaǵan soń Ońtústik-Tynyq muhıty aımaǵynda áskerı baza turǵyzǵan. Qytaı tarapy Espırıtý-Santo aralyndaǵy port qurylysy úshin 270 mln dollar bólgen. Bul sol eldiń jalpy syrtqy qaryzynyń teń jartysyn quraıdy. 16 mlrd dollar qaryz bolǵan Pákistan da 2015 jyly «Gvadar» porty arqyly eseptesti. Uzaq merzimdi kelisim boıynsha porttan túsken tabystyń 91 paıyzyn Qytaı alady.
Qazaqstan da Qytaıǵa qaryz elder sanatyna kiredi. Biraq Center for Global Development nysanasyna ilikken 8 eldiń qatarynda emespiz. Eldegi jemqorlyq tyıylmasa, ekonomıka tap qazirgideı ne óspeı, ne qoımaı tura berer bolsa, Shrı-Lanka men Qyrǵyzstannyń mańyna jedel-aq jetip barýymyz kádik. Álıhan Smaıylov Qarjy mınıstri bolyp turǵan kezde Qytaı aldynda memlekettik qaryzymyz joq dep sendirgen.
«Memlekettik qaryz emes, tek kepildendirilgen qaryz bar. Onyń kólemi – 1,2 mlrd dollar. Bul qarajat Qytaı Eksımbankinen jáne Qytaı memlekettik damý bankinen avtojoldar jobasyn júzege asyrý úshin alynǵan» degen edi. Á.Smaıylovtyń aıtýynsha, kepildendirilgen nesıeniń ereksheligi – ol ulttyq kompanııalardyń qaryzy bolǵan soń, úkimettik qaryz bolyp eseptelmeıdi. Biraq memlekettiń kepil bolýymen alynady.
AQSh-taǵy The National Bureau of Economic Research analıtıkalyq ortalyǵynyń deregi boıynsha, Ortalyq Azııadaǵy bes eldiń Qytaıǵa qaryzy ishki jalpy ónim (IJО́) deńgeıinde bylaı kórinis tabady: Qytaı qaryzy Qyrǵyzstan IJО́-siniń – 30,5, Tájikstan IJО́-siniń – 16,1, Túrikmenstan IJО́-siniń – 13,4, О́zbekstan IJО́-siniń – 7,5, Qazaqstan IJО́-siniń 3,6 paıyzyna jetken.
Kóp mysal men zertteýshiler pikirinen qorytqanymyz – Qytaı nesıeni qarjylyq tabysqa kenelý úshin usynbaıdy, olar osy arqyly shıkizat pen geosaıası yqpalǵa qol jetkizýdi qalaıdy. Qytaı kerek bolmaǵanymen, aqsha kerek. Álem elderi mundaı yqpalǵa qarsy qam qyla alar ma eken?..
