Amerıka Qurama Shtattary qaıyrymdylyq jasaýda aldyńǵy qatarly elderdiń qatarynda ekenin kóbimiz bilemiz. AQSh-tyń zııaly mesenattarynyń árqaısysynyń aty-jóni aǵylshyndaǵy 26 áriptiń astyna belgilenip, álipbıdegi árbir árip keminde on mesenattyń aty-jónine jol bastap tur. Iаǵnı qandaı áripti aıta qalsańyz da, aty-jóni sol áripten bastalatyn on shaqty, ıa jıyrma shaqty qaıyrymdy jan tabylady degen sóz. Bulardyń árqaısysy – AQSh-tyń gúldenýine úles qosqan tulǵalar, mıllıondap, mıllıardtap qarjy quıǵan mesenattar. Batys Eýropa mesenattary da eshkimnen qalys qalaıyn dep turǵan joq. Olardyń qaıyrymdy, jany izgi baılarynyń arasynda jaqsylyq jasaýdy ata-babasynan muraǵa alǵandary kóp. Ádebıet pen ónerge, bilim-ǵylymǵa súıeý bolýdy neshe ǵasyrdan beri úzbeı jalǵastyryp kele jatqan iri-iri áýletterdiń ókilderi qazir de jer basyp júr. Sol úshin tek mesenattarǵa arnalǵan basylymdardyń barshylyq ekeni zańdy. Sol sııaqty kórshi Reseıdiń mesenattary bastaǵan kósh kerýenniń de ushy-qıyryna shyǵý qıyn. О́tken ǵasyrdan bastap osy ǵasyrdyń alǵashqy on jyldyǵyna deıin shyqqan kitaptardyń, dıssertasııalar men referattardyń bıblıografııalyq tizimin qarap shyǵýdyń ózinen bas aınalady. Ol tizimde málimetter Reseı tarıhyndaǵy mesenattyqtyń bastaýy, onyń rýhanı-tanymdyq mán-mańyzy, kórnekti mesenattar, Sibir mesenattary, qaıta órleý kezeńindegi qaıyrymdylyq, t.b tolyp jatqan ataýly bólikterge bólinip, qattalyp, saqtalyp tur. Jalpy aıtqanda, damyǵan elderde qaıyrymdylyq degenińiz tolassyz aǵyp jatqan arnasy keń ózen sııaqty. Atadan balaǵa, baladan nemerege, odan shóberege jalǵasyp, jeti atadan beri jilik maıy úzilmeıtin qaıyrymdylyqtyń da berekesi bar ekenin baıqaısyz. Qoǵam damýynyń qupııasy dál osy berekemen tyǵyz baılanysty ma degen oı keledi.
Ras, bizdiń elimizde de malynan zeket beretin, qaıyrymdylyq jasaıtyn jomart jandar az emes. Týǵan jeriniń gúldenýine úles qosyp, jolyn jóndep, jaryq tartyp, sý kirgizip, úısiz-kúısiz jandarǵa baspana áperip, jumyspen qamtyp, túrli is-sharalarǵa demeýshilik jasap, basqa da tolyp jatqan ıgilikti isterdiń basy-qasynda júrgen Atymtaı Jomart jandar bar. Olardyń birqatary «oń qolyńnyń bergenin sol qolyń kórmesin» degendeı, ózderin nasıhattaı bermeıdi, rııany unatpaıdy. Bul endi bizdiń dinı senimimizben, ulttyq ereksheligimizben tyǵyz baılanysty dúnıe. О́zderi tasada qalmasa, jasaǵan jaqsylyqtary zaıa ketetindeı qorqady. Bul toptaǵy jomarttardyń tirligi baıdyń malynda kedeıdiń de haqy bar degen qısynǵa tireletindeı. Táýelsizdik alǵan sońǵy otyz jyldyń ishinde kórsetip, jarnamalap jaqsylyq jasaıtyndardyń da, álginde aıtqanymyzdaı rııany unatpaıtyn qaıyrymdy baılardyń da qatary jyldan- jylǵa kóbeıý ústinde. Nazar aýdararlyq tusy, solardyń eleýli paıyzy – orta dáýletti kásipkerler. Olardyń arasynda arnaıy qaıyrymdylyq qorlaryn ashyp, demeýshilikpen jol-jónekeı, eske túskende emes, maqsatty túrde aınalysatyndary da bar. Jalpy alǵanda, olar elimizdiń áleýmettik turǵyda damýyna óz úlesterin qosyp jatyr.
Al endi ádebıet pen ónerdiń, bilim men ǵylymnyń damýyna úles qosyp júrgen qaıyrymdy jandar, ıaǵnı, mesenattar týraly aıtqanda áńgimeni ylǵı alash ardaqtylaryna súıeý bolǵan, sol zamanda mektep, medrese ashqan, roman báıgesin jarııalaǵan, gazet-jýrnaldardyń jaryq kórýine atsalysqan, talapty jastardyń oqý aqysyn tólegen dáýletti, tekti baılardan bastaǵandy jón kórip turamyz. Bul bir jaǵynan, «baılar jaman» dep Keńes úkimeti sanaǵa sińirip tastaǵan oı-pikirdi alastaýǵa qajet. Ekinshiden, «Alash urandy qazaq baılarynyń artyqshylyǵy osy qasıetinde edi. Olar mańaıyndaǵy qarasha úılerge onsyz da kómektesti. Al eldiń rýhanı jaǵynan damýyna úles qosýdy, rýhanııatqa súıeý bolýdy ózderine qasıetti paryz sanady», dep qazirgi baı-baǵlandarǵa nasıhattaýdy maqsat etemiz. Rasynda, otandyq basylymdardyń qaı-qaısysyn qarasańyz da mesenattar týraly materıaldar HIH ǵasyrdyń sońǵy shıregi men HH ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde ult rýhanııatyna súıeý bolǵan dáýletti adamdarsyz bastalmaıdy. Osy kúni kózi ashyq jandardyń qaı-qaısysy da Bókeı áýletiniń, О́skenbaı áýletiniń, Maman áýletiniń, Musa áýletiniń qaıyrymdy urpaqtary men jekelegen tulǵalardan Erden Sandybaıuly, Tana Tilemisuly, Orazbaı Aqqululy, Nurmaǵambet Saǵynaıuly (Pań Nurmaǵambet), Qarajan Úkibaıuly, Shaımerden Qosshyǵululy t.b kóptegen mesenattar jaıynan habardar.
Biz osy maqalaǵa búgingi kúni ult rýhanııatyna ustyn bop júrgen birqatar tulǵany ózek etýdi jón kórip otyrmyz. Rýhanııattyń damýy mesenattarǵa tyǵyz baılanysty ekenin tarıhtan alǵan sabaq ta, qazirgi naryqtyq ómir de kórsetip berdi. Aqyn Qadyr Myrza Áli aıtty deıtin bir sóz bar: «Engels sekildi dosyń bolsa, Marks sııaqty bolý qıyn emes». Iri óndiris ıesi Engelstiń demeýshiligi Markstiń «Kapıtal» sııaqty asa qundy eńbekti jazyp shyǵýyna jetkilikti bolǵanyn meńzep aıtqan bolýy tıis. Rasynda, qazirgi kúni de kúndelikti tirshiligine qarjy tabylyp jatsa, talantty aqyn-jazýshylar «jýrnalıst» atyn jamylmaı-aq, shyǵarmashylyqpen emin-erkin aınalysyp jatar ma edi? Bul endi azdap pafosty sóz bolýy da múmkin. Biraq ómir shyndyǵynan alys emes. Qazirgi naryqtyq ómir tek aqyn-jazýshylardy emes, mádenıet, bilim-ǵylym salasy ókilderin tyshqanshylatyp, aılyǵy shaılyǵyna ázer jetetin kúnge tap keltirgenin ótirik deı almaımyz. Bul oraıda sol salanyń ókilderi mesenattyń demeýshiligine ábden zárý. Biraq ókinishke qaraı, bizdiń qoǵamdaǵy mesenattardyń sany joǵaryda mysalǵa alǵan, qoǵamnyń áleýmettik turǵyda damýyna úles qosyp júrgen qaıyrymdy jandarmen salystyrǵanda kóp emes. Olar tipti jeńil-jelpi shoýlar men toı-tomalaqty, dabyrasy kóp keshterdi jany qalaıtyn, arzymas dúnıege aqshasyn sýsha shashatyn «jeńiltek» baılarmen salystyrǵanda da kóp emes sııaqty. Áıtse de rýhanııattyń erteńi úshin qyzmet etetin, ozyq oıly, ultshyl, otanshyl mesenattar bizde bar. Bir maqalada olardyń bárin jipke tizgendeı ǵyp tizip shyǵý shart emes. Sondyqtan bilim-ǵylymdy qoıa turyp, ónerge, onyń ishinde ádebıetke demeýshilik tanytyp júrgen mesenattar jaıly sóz qozǵaǵymyz keledi.
Elimizdegi mesenattyqtyń jarqyn úlgisi retinde aldymen eske túsetin bir marapat – Mesenattar klýby taǵaıyndaǵan táýelsiz «Tarlan» syılyǵy. 2000-2008 jyldary arasynda ádebıet, mýzyka, teatr, beıneleý óneri, kıno salasy, ǵylym jáne aǵartý salalary boıynsha berilgen syılyqtyń jyl saıynǵy qarjy qory 120 myń dollar kóleminde bolǵan. «Tarlan» syılyǵyn berý túrli sebepterge baılanysty toqtaǵan soń, mesenattar tarapynan dál osyndaı deńgeıde óner men ǵylymǵa birlesip, mol qarjy quıyp, demeýshilik jasaý oqıǵasy bolǵan joq.
Aıtys óneriniń qazaq mesenattarynyń basyn biriktirip, toptastyrǵany jeke bir taqyryptyń áńgimesi der edik. Qazaqtyń dáýletti azamattary aıtystyń júlde qorynan bastap, aıtys ótetin ǵımarattyń jaldaý aqysy men aıtyskerlerdiń jatyn jaıy, jol pulyna deıin qarjy shyǵaryp, sol tóńirekte birigip, qoldaý kórsetip keledi. Táýelsizdik jyldaryndaǵy qazaq aıtys óneriniń bas uıymdastyrýshysy, aqyn Júrsin Erman aıtys óneriniń qoldaýshylary, demeýshileri óte kóp bolǵanyn, qazir de az emes ekenin aıtady.
«1997 jyly aıtysqa úlken-úlken júlde tigý bastaldy. Sonda eń alǵash kólik tikken azamat Muhtar Qul-Muhamed edi. Odan keıin Amangeldi Ermegııaev, О́mirzaq Sársenov, Nurtaı Sabılıanov syndy azamattar kezekpen demeýshilik jasaı bastady. Olar keıde birlesip júlde qoryn taǵaıyndady. Tek aıtys kezinde ǵana emes, aıtys aqyndaryna jekeleı de qamqorlyq jasady. Olar budan paıda tabýdy kózdegen joq, qazaqtyń ulttyq óneri ólmesin, sonyń kóshin júrgize bereıik degen maqsatta qarjy shyǵardy», deıdi aqyn Júrsin Erman.
Onyń aıtýynsha, sońǵy bes jyl boıy aıtys ónerine úzbeı, turaqty túrde demeýshilik jasap kele jatqan azamat – Aqsýattyń týmasy, «Taskredıt» kompanııasynyń prezıdenti Dýlat Tastekeev. «Týǵan jerge týyńdy tik» aksııasy boıynsha bes jyl qatarynan Aıagózde aıtys ótkizip, búkil shyǵynyn ózi kótergen kásipker jyl saıyn bir aqynǵa kompanııanyń eki jarym mıllıon teńge kólemindegi stıpendııasyn berýdi de dástúrge aınaldyrǵan. Aqynnyń aıtýynsha, mesenat Tastekeev bıyl «Asyl dombyra» atty tórt aınalymnan turatyn, 48 aqyn baq synaýǵa múmkindik alǵan alaman aıtysty uıymdastyrǵan ári bar shyǵynyn óteýge beıil bop otyr.
Jazba ádebıettiń qamqorshylary týraly aıtqanda, eń aldymen aýyzǵa iligetin tulǵanyń biri – Abaı men Shákárim týǵan topyraqta ómirge kelgen, bul kúnderi qos alyptyń murasynyń dúnıe júzi kóleminde tanylýyna járdemdesip júrgen belgili mesenat Medǵat Quljanov. Onyń eń zor eńbegi – ulylardyń shyǵarmalary negizinde Batys qoǵamyna tanymal qompozıtorlarǵa sııýta jazdyrýy.
Balalar ádebıetin damytý maqsatynda dúnıege kelgen «Daraboz» ádebı baıqaýyna demeýshilik jasaǵan kásipker Baýyrjan Ospanovtyń da aty-jóni mesenattyqtyń altyn kitabyna ádiptelgenin bilemiz. On shaqty ret ótkizilgen osy baıqaýǵa Baýyrjan myrza bastan-aıaq demeýshi boldy. Jazba ádebıet ókilderiniń iri demeýshileriniń qatarynda qoǵam qaıratkerleri Álıhan Báımenov, Beket Turǵaraev, Tóken Tanauly, kásipker Islambek Saljanovtardyń da esimin aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Olar jazba ádebıet ókilderine birdi-ekili demeýshilik jasaýmen shektelgen jandar emes, qoldarynan kelgenshe áli kúnge deıin qalamgerlerdi qoldap, súıep kele jatyr.
Osy maqalany daıyndaý barysynda ádebıettiń ár óńirdegi mesenattary týraly da bilgimiz kelgen. Rasyn aıtaıyq, ádebıet qamqorshylary ár óńirde ala-qula eken. Ekinshiden, mesenattar týraly bizde áli tolyq qandy málimetter bazasy qalyptaspaǵan. Úshinshiden, bizde áleýmettik turǵyda qol ushyn sozǵandardy mesenatpen shatastyrý basym. Ata-babasyna arnap as bergen, eskertkish ornatqan, sporttyq keshender salǵan, jol jóndegen, túrli is-sharalardy qarjylandyrǵan, kedeıdiń tamaǵyn toıǵyzyp, kıimin bútindegen, úı ápergen baılardyń bárin birdeı mesenat dep ataý ádetke aınalǵan. Sondyqtan óńir-óńirdi bylaı qoıǵanda, jalpy qazirgi qazaq qoǵamynda mesenattardyń bet-beınesi tolyq qalyptasyp úlgergen joq dep aıtýǵa negiz bar. Ras, óńirlik deńgeıdegi mesenattardy týǵan ólkesinde tanýy múmkin. Biraq tutas qoǵam tanymaıdy. Bir ǵana mysal keltireıik. Qaraǵandylyq kásipker Sapar Ipkeevtiń mesenattyǵy týraly aıtysker aqyn, ǵalym Aıtbaı Jumaǵulov arqyly bilgende, «árbir óńirde jas qalamgerlerge osylaı járdem berilse de taqııamyzǵa tar kelmes edi» degen oıda boldym. Sapar Ipkeev – Qaraǵandyda jyl saıyn oblystyq deńgeıde ótkiziletin Jumabek Táshenov atyndaǵy músháıranyń turaqty demeýshisi ári osy báıgede jeńiske jetken aqyndardyń kitabyn shyǵaryp beredi. Basqa da tolyp jatqan sharalarǵa demeýshilik jasaıtyn mesenattyń ádebıetke de aıryqsha kóńil bólýi qýanyshty jaǵdaı. Biz bul sózimiz arqyly óńir-óńirde jazba ádebıetke qamqorlyq az jasalady degen oıdan aýlaqpyz. Biraq onyń ár óńirde, ár oblysta ártúrli dárejede ekeni taıǵa tańba basqandaı anyq.
Sóz sońynda aıtarymyz, rýhanııatqa súıeý bolatyn márt mesenattar bizge kóptik etpeıdi. Olardyń bilim men ǵylymǵa, ónerge quıǵan ınvestısııasynyń qaıtarymy bolady. Naryq zamanynda, ásirese, óner adamdary, onyń ishinde qalamgerler men ulttyq ónerdiń týyn kóterip júrgen talanttar, bolashaǵynan mol úmit kúttiretin jas ǵalymdar qoldaýǵa zárý. Olardyń top arasynan jarq etip shyǵyp, kózge túsýi, shabyttanyp shyǵarma týdyrýy izgi júrekti mesenattyń qaıyrymdylyǵyna táýeldi. Ekinshi bir másele – órkenıetti elderdegideı bizde de mesenattar bazasy qalyptassa degen usynys bar. О́tkennen laıyqty sabaq alǵan óz zamanymyzdyń Atymtaı Jomarttary týraly derekterdi jıyp-terip, bir jerge ornalastyrýǵa menińshe, eshteńe de kedergi emes.
О́lmes týyndylardyń ómirge kelýine mesenattardyń da úlesi bar. Al sol úlestiń eselenýine árbir talant úmitker.
