Jarylǵapberdi

Kenet, ıin tiresken kórermenniń ishi­nen «Iа, arýaq!» degen asqaq ún sańq etken! О́ne boıyn elektr toǵy uryp ótkendeı boldy. Ári qaraı buldyr... О́ńsheń «sen tur, men ataıyn» – opera sheberlerimen jaǵalaspaı-aq qoıaıyn, asa daýysqa sal­maı-aq aıtyp shyǵaıyn degen oımen jańa ǵana sahnaǵa shyǵar aldy ázirlik ústinde tómenirek túsirip qoıǵan dombyrasynyń qulaǵyn júrip kele jatyp, shamyrqana burap kótergeni esinde. Mıkrofonǵa taıap kelip: «Oı, Ardaq!» dep sańq etkende san myń kórermen selk etken. Átteń, mıkrofonnyń kilt óshkeni. Mundaı qýatty, bıik daýysty kótere almasa kerek. Oı-sanasyn, tula boıyn áleı bir kúsh, dúleı qýat býǵan Qaırat saspady – mıkrofonnan sál sheginip ketti de ­«...sen­ aq qoıan sekeńdegen», dep dereý ilip áketti. Sol-aq eken, dybys kú­sheıt­kishsiz shyrqaǵan Qaırattyń úni myń san adam jıylǵan festıval ala­ńyn kókteı ótip, keshegi Mosart pen Bet­hovenniń taba­nynyń izi qalǵan túngi Vena aspanynda erkin qalyqtaı jónelgen. Mundaı joıqyn, kórkem ári bıik daýysty buryn-sońdy kúsheıtkishsiz estip kórmegen ıne shanshar jeri joq alyp alań siltideı tynǵan. Úsh jarym mınýtqa sozylǵan alapat án aıaqtalǵanda, munsha ǵajap bıik, sulý únge aýzyn ashyp ańtarylyp qalyp, sálden soń ǵana baryp ázer es jıǵan 50 myń kórermen dúrsilkine qol soqqan. Sol sátinde-aq, keńes ónerpazynyń áni festıval sensasııasy retinde Eýropa qurlyǵyn sharlap ketip edi...

...Bul oqıǵany men sonaý jyldary KSRO halyq ártisi Ermek Serkebaev­tyń «Juldyz» jýrnalyna jarııala­ǵan esteliginen oqyp qaıran qalǵan edim. Sóıtse, atalǵan festıvalde Keńes Odaǵynyń atynan óner kórsetken Ermek aǵa Vena sahnasyndaǵy osynaý tarıhı sátti óz kózimen kórip, kýáger bolǵan eken. Aıtpaqshy, kórermender arasynan «Iа, arýaq!» dep sańq etken qazaq azamaty Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Germanııada qalyp qoıǵan konslager tutqyny eken...

Qazaq mýzyka óneriniń tarıhynda jarqyn ónerimen óshpes iz qaldyrǵan úlken ónerpazdyń biri – Jarylǵapber­di. Onyń ómiri men óner joldarynyń kóp betteri bizge jumbaq. Bir belgilisi, Baıan­aýyldan 35 shaqyrym qashyqtyqta­ǵy Jylyadyr degen jerde 1851 jyly ómir esigin ashyp, 1914 jyldyń maýsym aıynyń bas kezinde, óziniń ata qonysynda, paıǵambar jasynda dúnıeden ótkendigi. Nege ekeni belgisiz, el ishinde de Jarylǵapberdiniń áńgimeleri az saqtalǵan. Munyń bir sebebi qajylyq sapardan oralǵan soń, úlken ónerden qol úzip ketkendigin­de jatsa kerek. Áıtpese, ózi aqyn, ózi ánshi ári balýan, bir basynda birneshe óner toqaılasqan ónerpazdan el esinde qalǵan áńgimelerdiń selkeýligi – shynynda da kóńil jabyrqatarlyq­taı. Múmkin, bul tabıǵaty sopylyqqa beıim dindar adamnyń birtoǵa ǵumyr keshýinen shyǵar. Biraq keı derekterde Jarylǵapberdi qý tildi, mysqylǵa sheber adam retinde sýretteledi. Áıteýir Jarylǵapberdi jaıynda Arqanyń qyzý qandy sal-serilerine tán ańyzy men aqıqaty qatar órilgen áserli áńgimeler az saqtalǵan.

Kompozıtordyń artynda qalǵan án murasy da shaǵyn. Nebári bes-alty án­nen bas quraıdy. Olar: «Topaıkók», «Shama», «Ardaq», «Ǵaını», «Úsh dos», «Kelinshek», t.b. ánderi. Solaı bola tursa da Jarylǵapberdi Baıanaýyl án mektebin qalyptastyrýshylardyń eń kórnekti ókilderiniń qatarynan oıyp turyp oryn alǵan ónerpaz. Bulaı deıtin sebebimiz, birinshiden, Jarylǵapberdi – Baıanaýyl ánderin mazmun jáne forma jaǵynan kemeldendirdi, ekinshiden, ol shyǵarǵan ánder Zataevıch baǵa bergendeı «jalpy adamzat mýzykasynyń tabysyna» aınaldy, úshinshiden, Táńiri boıynda ustazdyq qasıetti mol darytqan ol – án aıtý ónerin álemdik klassıka úl­gisindegi vokal talaptaryna saı shen­destirgen shákirtter tárbıeleı bildi. Atap aıtqanda, Estaı, Saparbek pen Balabek Erjanov, Qalı Baıjanov, Ja­baı Toǵandyqov, Bısmıllá Balabekov – bar­lyǵy da Jarylǵapberdiniń shá­kirt­teri. Álkeı Marǵulan bir sózinde: «Estaı óziniń ánshilik ónerin bir ǵana Jarylǵapberdiniń qońyrlatyp kóterýinen alǵan. Jarylǵapberdini ol shyn máninde «ánniń ardageri» dep tú­singen, onyń ánine asa qyzyqqan», deıdi.

Jarylǵapberdi 1902 jyly qajy­lyqqa ketip, odan araǵa eki jyl salyp, 1904 jyly oralsa kerek. Eger biz, Ja­rylǵapberdi Jumabaıulynyń 1851 jyly dúnıege kelgenin eskersek, (A.Ju­banov derekterinde 1861 jyly tý­ǵan) ánshi qajylyqqa 53 jasynda, ıaǵnı, jasy ulǵaıǵan shaǵynda baryp qaıtqan bo­lyp shyǵady. Jarylǵapberdi tipti qajy­lyq sapary jaıynda taqyryptyq án-óleń­der shyǵarǵan tárizdi.

Tórtinshi, sol óleńder qajyǵa barýǵa talaıdy qyzdyrdy. Á dep estigende Eleý qajy otyra almady deıdi, úsh turyp, úsh otyrdy deıdi, keler jyly qajyǵa baryp ólipti. Shorman bıdiń Ǵaısasy (Isasy): «Shamasy jete turyp kelmegen jan Ia ıhýdıa nasaranı ólsin! – depti»-ni estigende:

 – Ne qylyp, ne etip myna sózdi basqa qoja-molda nege aıtpaǵan?! Qur «paryz» deıdi. Paryz bylaı tursyn, mynaý aýyr sóz ǵoı! – dep sol qozǵalǵannan qozǵalyp, o da qajyǵa baryp óldi».

Osy bir shaǵyn áńgimeden sol ýaqyt­taǵy dinı máselelerden habardar bol­ǵandaımyz. Sol zamanda da dúmshe moldalar ózderiniń qurǵaq ýaǵyzdarymen eldi yǵyr qylǵanyn baıqaımyz. Qaıta bul jerde qoja-moldanyń qurǵaq ýaǵy­zynan góri Jarylǵapberdiniń óleńmen aıtqan ýaǵyzynyń jurtshylyq sanasyna áldeqaıda tereń oı salǵanyn, nátı­jesinde ánshiniń óleńinen meılinshe áser­lengen birneshe baıanaýyldyq el jaq­sy­larynyń qajyǵa baryp qaıtys bol­ǵanyna kýá bolamyz.

 Árıne, qajyǵa baryp kelgen adam­nyń bul dúnıe sharýasynda isi bolmaýy kerek. Jarylǵapberdi de osy shartty oryndap óleńdi qoıyp ketken deıdi. Biraq jazýshy Zeıtin Aqyshevtiń 60-jyl­dardyń aıaǵynda baıanaýyldyq Sádý Qy­dyrbaıuly atty aqsaqaldan jazyp alǵan esteligine qarasaq, Jarylǵap­ber­diniń óleńdi ońaıshylyqpen qoıma­ǵa­nynan habar bergendeı.

Jasy kelgen kez kelgen ónerpazdyń ónerden qol úze bastaıtyny belgili. Áıteýir Jarylǵapberdi ómiriniń sońǵy jyldaryn oqshaý, tynyshtyqta ótkizgen sııaqty. Sóıtken kemeńger ánshi 1914 jyly jaz aıynyń basynda paıǵambar jasynda dúnıeden ótedi. Jarylǵapberdiniń óz kindiginen balasy bolmaǵan desedi. Sol sebepti bireýdiń Muqyl degen balasyn asyrap alsa kerek. Artynda urpaǵy qalmasa da, qaldyrǵan izi – arqaly ánderi onyń esimin máńgi asqaqtatatyny anyq.

Jarylǵapberdiniń ánderi degende aldymen toqtalatynymyz – «Ardaq» áni. Baıan­­aýlanyń kónekóz qarttarynyń aıtýynsha, «Ardaqtyń» shyǵý tarıhy Sádýaqas Shormanov (1854-1927) esi­mi­men tyǵyz baılanysty.

Jazýshy Zeıtin Aqyshevtiń 1968 jy­ly «Juldyz» jýrnalynda jarııa­la­ǵan «Ardaq» kimdiki?» atty maqala­syn­daǵy derekterge súıensek, Sádýaqas Shor­manov óz aýylynyń adamy ári óziniń kú­týshisi Jylgeldi degenniń qyzyna kóńi­li ketip, ǵashyq bolady. Jylgeldiniń rýy Súıindik, onyń ishinde Ormanshy. Jylgeldi ózi bıe saýyp, áıeli qymyz baptaıdy eken. О́zderi taza, sypaıy, adamgershilikteri mol, bir kisideı jón biletin kisiler bolsa kerek. Jylgeldiniń qyzynyń esimi Máken, ózi ertegi elinen kelgendeı sulý bolypty. Ekeýiniń kó­ńil­deri jarasqanymen bul ýaqytta 40-tan mol asyp, 50-ge kelip qalǵan úıli-barandy Sádýaqastyń Mákendi nekelep alýǵa shamasy kelmeıdi. Rasyn aıtqanda, ataly eldiń qyzy, adýyndy báıbishesinen yǵady. Aqyry qos ǵashyqtyń aradaǵy áńgimesinen qalyń el qulaqtanyp, bul isti bilip qoıyp, qyryna alǵan Sádýaqastyń báıbishesi Zeınep Jylgeldiniń úıin bir túnde alys jerge kóshirtip jiberedi. Zeı­nep basynan sóz asyrmaıtyn adýyn, azýly báıbishe bolsa kerek.

Sádýaqastyń basynan ótken osyndaı dramalyq jaǵdaı «Ardaq» ániniń týýy­na sebep bolady. Ǵashyqtyq dertinen qusaly bolǵan Sádýaqas «Ardaq» dep atyn qoıyp, úsh aýyz óleń shyǵarady da «osyǵan án shyǵaryp berińizshi» dep óleńniń sózin Jarylǵapberdige usta­tady. Jarylǵapberdi Sádýaqastyń óti­nishin oryndap «Ardaqtaı» ǵalamat án shyǵarady. Sádýaqas Jarylǵapberdini qatty qurmettese kerek, onyń ústine ózderi zamandas, ári atalas týystyǵy taǵy bar. Ekeýi bir-birinen syr jasyr­maıtyn syrlas, muńdas adamdar bolypty deıdi.

 Sózin Sádýaqas jazsa da, «Ardaq» áni Jarylǵapberdiniń ánshilik-kom­pozıtorlyq kemeńgerliginiń arqasynda zor mýzykalyq qasıetke ıe bolyp, ýaqyt tezinen aman ótip keledi. Osy jer­de «Ardaq» áni shyn máninde Jaryl­ǵap­berdiniki degen aqıqat pikirge sońǵy núkteni qoıý úshin Qalı Baıjanovpen ómiriniń sońǵy 20-30 jylyn birge ótkiz­gen, Qalekeń qaıtys bolǵanda óz qolymen arýlap jóneltken, qaraǵandylyq Omar aqsaqaldyń «Ardaq» týrasyndaǵy sózi­men túıindesek deımiz: «Ardaq» bas­qaniki edi degendi Qalekeń ómir boıy moıyndaǵan emes. «Halyq áni» degendi estigende, bulqan-talqan ashýlanatyn. О́zi aıtqanda, «Jarylǵapberdiniń Ar­daǵy» dep bastaıtyn». Olaı bolsa, sol «Ar­daq» ániniń sóziniń tolyq, ári durys nus­qasyn usynaıyq.

Oı, Ardaq, sen aq qoıan sekeńdegen,

Sońyńda bir tazym bar jetem degen.

Oıymda úsh uıyqtasam bar ma meniń,

Aıyrylyp senen, sáýlem, ketem degen.

Oı, Ardaq, sen aq qoıan shyńnan qash­qan,

Artyńda men aq suńqar túlep ushqan.

Qan qylmaı aq júnińnen bir ilgizshi,

Ta­masha qarap tursyn dos pen dushpan.

Keıingi kezde Segiz seriniki dep aıtylyp júrgen ánniń biri – Jarylǵapberdi­niń «Ǵaınıy». О́ner zertteýshileri de osy toqtamǵa únsiz keliskendeı syńaı bergen. Alaıda, bul jerde de aldymyzdan B.Balabekovtiń «Ǵaını» áni týrasynda jazǵan esteliginiń shyǵa kelýi – atalǵan ándi Segiz serige telýshilerge qaqyrata soqqy bergendeı. Oqyrmanǵa túsinikti bolsyn degen nıetpen bul estelikti de sol kúıinde berýdi jón kórdik:

«Eki jastyń birine-biri yntyqtyǵy qaı zamanǵa da ortaq edi. Biraq ótken zaman ondaı jastardy erkine jiberdi me, Maırany Shorman aýylyna Jarjan alyp ketkende artynan súıgeni sonda da úmitin úzbeı talaptanyp júredi. Habar­lasyp, tildesýdiń san-qıly joldaryn izdeıdi deıdi.

 Baıanaýyl mańynda Aıdabol-Qar­jas, Aqbýra-Tulpar, Ormanshy-Kúlik, Qoz­ǵan-Qanjyǵaly rýlarymen qatar taǵy basqa el mekendeıdi. Shamasy kelgender Pav­lodarǵa qala shyǵyp jylyna bir ret soǵym terisin, kıiz-júnin aparyp, qant-shaı, astyǵyn, kıim-keshegin alyp qaıtady eken. Jarylǵapberdi qalaǵa kelip-ketip júrgen kezderinde jolynda turatyn Ormanshy aýyldaryn basyp jáne qalaǵa turǵylyqtanǵan Ormanshy adamdarymen de aralasady. Bir kúni án aıtyp otyr­ǵan jerinde ormanshy Raqysh degen sol kezdiń pysyq musylmansha, oryssha oqýy bar azamat Jarylǵapberdige kez bolady. Jarylǵapberdiniń bul úıde óz janynan shyǵaryp án aıtatyny pash etiledi. Raqysh pen Jarylǵapberdi aralasyp qyl ótpeıtin jaqyndyq nıetke kiredi. Raqysh Jarylǵapberdige Maıraǵa ǵashyqtyǵyn aıtady. Jarylǵapberdiden Maıraǵa bir án shyǵaryp berýdi ótinedi. Jarylǵapberdi dosynyń tilegin oryndap «Maırajan» dep án shyǵarady. Osy án Súıindik eliniń arasyna jaıylyp, Maıranyń qulaǵyna shalynýdy, jazǵan hatyn birge Maıraǵa tabys etýdi, Raqysh Jarylǵapberdiniń ózine tapsyrady. Jarylǵapberdi elge kelgen soń, Shorman aýyldarynan ımenip, ánniń «Maırajan» atyn ózgertip, «Ǵaını» dep qoıǵan eken. Saparbek, Balabek, Jumat Shanın bul án tarıhyn osylaı shertetin edi. Osylar aıtatyn myna shýmaqtar jınaqta joq:

Saǵynyp hat jazamyn Ǵaını saǵan,

Dúnıede rahat bar ma sensiz maǵan?

Qýanysh eki ómirdiń birinde joq,

Darıǵa, qur jastyqpen óter zaman.

Qaıyrmasy:

Ǵaını-aý sáýlem,

Júrgenim meniń búıtip Seniń áýreń.

1961-1968 jyldarda shyqqan qazaq ánderi jınaǵynda «Ǵaını» ániniń sózde­ri – óleń shýmaqtary shym-shytyryq».

«Ǵaını» áni týrasynda Bısmıllá osy­­laı deıdi. Atalǵan ánniń Maıra Ýálı­qyzyna arnalǵanyn ánshi qolmen qoı­ǵandaı dáleldep tur. Kýágerleri de osal emes – ónerdiń maıyn ishken óńsheń «sen tur, men ataıyn» maıtalmandar – Saparbek, Balabek, Jumat Shanınder. Arasynda Jarylǵapberdiniń tól shákirti Jabaı Toǵandyqov ta bar. Aıta keterligi – aty atalǵandardyń kóp bolsa eki mú­shel­deı ǵana ári ketse úsh músheldeı ki­shi­likteri bar Jarylǵapberdiniń zaman­das­tary ekendigi. Endeshe, osylardan ar­tyq Jarylǵapberdi jaıynda kim bilmekshi? Al Maıranyń Jarjanǵa kú­ıeýge tıgeni, ánshi kelindi Shorman aýy­lynyń jaqtyrtpaǵany – tarıhı shyn­dyq. Osy oraıda maǵan tosyn ári she­tin bir áńgimeni uzaq jyldar Qa­zaq keńes ensıklopdııasynyń bólim meń­gerýshisi bolyp qyzmet istegen, zamanyn­da ózi de tamasha ánshi bolǵan Mákıza Daıyr­baıqyzy aıtyp edi. Buǵan deıin baspa júzin kórmegen bul taqsiretti syrdyń Maıra ómirin bir kisideı bilemin dep júrgen maǵan aýyr tıgeni esimde. Mákıza apamnyń bul amanatyn keleshekte hatqa túsirmek oıym bar.

Álqıssa, Mákıza apa Baıanaýyl eli­niń qyzy edi, qyzy bolǵanda ataqty dá­riger jazýshy Zeıin Shashkınniń qaryn­dasy (ákesi Shashkın Daıyrbaı Zeıin­niń týǵan aǵasy – E.T.) ári ómirin osy eń­begimizde egjeı-tegjeıli baıan etip otyr­ǵan Jarylǵapberdiniń Temirtas at­ty qaryndasynan týǵan jıeni bolyp ke­letin. Osy Temirtas bala kúninde Maı­ra­nyń Shorman aýylyna kelin bolyp túsken sáti men Maıraǵa arnalǵan ániniń qalaı týǵandyǵynyń kýási bolyp ósipti, ıaǵnı Maırany óz kózimen kór­gen adam eken. Qyzy Mákızaǵa: «Shor­man aýylynyń qyzy bolyp óstik. Maı­raǵa eliktep betimizge opa da jaqtyq, biraq Maıradaı sulý bola almadyq», dep otyrady eken jaryqtyq. «Kelin bop túskende, deıdi Mákıza apa – Maı­raǵa Shorman aýyly óre túregelip qar­sy bolypty. Maırany jaratpaǵany son­­shalyqty – tipti olar ánshi kelinmen aman­daspaıdy da eken. Áıtse de, Shorman áýletiniń kárinen qulaı súıgen ánshi jaryn jalǵyz ózi qoryǵan Jarjan myrza Maıramen bir shańyraq astynda eldiń ósek-aıańyn qulaǵyna ilmesten tatý-tát­ti, jarastyqty ǵumyr keshe beripti. Sondaı kúnderdiń birinde aýyldyń bir syıly adamy mezgilsiz ólip, Shorman aýylyn qaıǵynyń qara bulty basypty. Ol ýaqytta «О́liktiń sáni – joqtaý» emes pe – áıelder aýyldy basyna kótere ańyrap joqtaý aıtyp jatypty. Áıelder qashanǵy zarlaı bersin, joqtaý bir tolas tapqan sátte bir muńly ún úp etken jelsiz tymyq kúngi oshaqtan syzyla kóterilgen qurǵaq tezektiń shúıkedeı sozylǵan kókshe tútinindeı kók júzine jeńil kóterile beripti. Eleńdesip qalǵan sóz ańdyǵan el álgi muńly daýystyń ıesi birden tanypty. Sóıtse, bul – Maıra eken. Ánshiniń maıda qońyr sulý úni birte-birte kókke órleı túsipti. О́rlegen saıyn muńly únine qaıǵynyń qasiretti sózderin qosa órgen qaıran Maıra álgi syıly kisiniń qadir-qasıetin óleń etip tolǵap, áýen ǵyp úzdiktiripti. «Apyrmaı, – depti sonda jurt, – Kelin bop túskeni keshe ǵana, ólgen kisimizdi munsha qaıdan biledi?!», dep tańyrqasypty. «Jarjan qasynda úıretip otyr», dep shýlasypty sonda áıelder. Biraq bıik ónerdiń aldynda pende balasy alasa ǵoı, Maı­ranyń shyn kóńilden aıtqan rııasyz joqtaýyna Shorman aýyly sútteı uıyp, eriksiz qaıran qalysypty. Jýan ata – Shorman aýylyn teńizdeı tebirentken sol joqtaýdan keıin momyn el Maırany óz qyzdaryndaı jaqsy kórip ketipti. Tek batyp qarym-qatynas jasaýǵa Shorman tuqymdarynan ımenedi eken. Aıtqandaı, Shorman tuqymdarynyń Maıraǵa ishi esh jylymaı qoıǵan desedi. Tipti Jarjan aýyryp ólgende de onyń ólimin týystary Maıradan kórgen deıdi. Munyń bári óte aýyr áńgimeler, sondyqtan osy jerde tizgin tartamyz... Aqyry Maıra Shorman aýylynan ketip tynady. Maıranyń qıly taǵdyryn, Jarylǵapberdiniń qy­zyqty hıkaıalaryn aıta otyryp, Má­kıza Daıyrbaıqyzy naǵashysy Ja­ryl­ǵapberdiniń kompozıtorlyq óne­ri­niń aıaýly qyzy Aqtotyǵa qonǵanyn maq­tanyshpen aıtýdy umytpaıtyn. Iá, qa­zirgi Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova uly kompozıtor Jarylǵapberdi Ju­ma­baıulynyń jıenshary bolyp ke­ledi. Maǵynaly shy­ǵarmashylyq ǵumy­rynda qanshama klassıkalyq týyndy­lardy dúnıege ákel­gen Aqtoty Rahme­tollaqyzyna kom­po­zıtorlyq ónerdiń kimnen daryǵanyn óz­derińiz de ańǵar­ǵan shyǵarsyzdar. Osy oqıǵanyń kýási re­tinde bizdiń za­manymyzǵa Maıra men Jarjannyń qatar túsken jalǵyz foto­sýreti jetken. Araǵa bir ǵasyrdan astam ýaqyt salyp, qıly zamandardyń teperishin kórip, tegeýrin tezinen ótken bul dáıek pen derekterdiń barlyǵy – «Ǵaı­nı­dyń» Jarylǵapberdiniń áni eken­di­giniń aıqyn dáleli ispetti. Qalaı bol­ǵan kúnde de Bısmıllá ánshi bas­tap aıtyp, jazyp qaldyrǵan bul este­lik­terdiń ómir súrýge haqysy bar. Se­bebi XIX aıaǵy men XX ǵasyrlardyń ba­syn­da men ómir súrgen uly ánshi-kom­pozıtor­lardyń birazyn kózimmen kórip, óz aýzynan ánderin tyńdap ári úırenip, sol ánderdiń tarıhyn bizdiń zamanymyz­ǵa jetkizgen sanaýly ánshilerdiń biri bolǵandyqtan, Balabek ánshi qaldyrǵan derekter qazaqtyń mýzyka tarıhy úshin óz qundylyǵyn eshqashanda joımaq emes. Al arasynan aqıqatty arshyp alý – mý­zykatanýshylardyń enshisinde.

Jarylǵapberdiniń týǵan jeri, ólgen jyly, bet pishini, túr-tulǵasy jaıynda qundy derekter qaldyrǵan ónerpazdyń atalas jaqyn týysy Ámirbek Oralbaıuly Jarylǵapberdiniń 17 áni bolǵan deıdi. Tipti ol kisi Jarylǵapberdi shyǵarǵan án­derdiń biri dep «Shubartaý» degen ánniń atyn keltiredi. Bul ándi Jarylǵapberdi Shorman balalarymen birge Qarakesektegi qudasyna barǵanda shyǵarǵan eken dep shyǵý tarıhyn da qozǵap qoıady. Al Es­taıdyń shákirti Júnis Sháımerdenov bolsa, Jarylǵapberdiniń 18 áni bolǵan degen pikirdi ustanyp ótken.

Jalpy, Jarylǵapberdi Jumabaıuly jóninde jazǵan kólemdi eńbegimizdiń bul gazettik qysqa nusqasy. Keltirilgen de­rekter men dáıekterdi saralap, ánder ty­nysyn tyńdaı otyryp paıym jasap, túıindeı kele, biz nyq senimmen Jarylǵapberdi asqaq ánshi hám iri kompozıtor bolǵan dep batyl aıta alamyz. Bir ǵana «Ardaq» ániniń ózi Jarylǵapberdini kompozıtorlyq ónerdiń eń bıik shyńyna kóterip tur.

Osyndaı qorytyndyǵa kelýimiz ar­qyly Ahmet Jubanovtyń «Jaryl­­ǵap­berdi ózi án shyǵarmaǵan, tek jaqsy oryndaýshy bolǵan degen áńgime bar» degen pikirine qaıshy kelgendeımiz. Biraq A.Jubanov ózi Jarylǵapberdini kompozıtor emes dep aıtpaıdy. Qalaı degenmen de Jarylǵapberdi kompozıtor emes degen oqta-tekte boı kóteretin jalań, negizsiz pikirdi joqqa shyǵardyq. Dana halqymyz án kemeńgerin bir sátke de umytpaı ar­daqtap, altyn sandyq keýdesine atalǵan ánderdi Jarylǵapberdiniń ánderi dep saqtap keledi. Endeshe, «Qudaıdyń bir aty halyq» degen. Halyqtyń ózi Jaryl­ǵapberdiniń áni dep uıǵarsa, biz oǵan qalaısha daý aıtpaqpyz?

Erlan TО́LEÝTAI,

ánshi, ónertanýshy