«Mal – baqqanǵa bitedi», ıaǵnı tórt túlik maldyń qadir-qasıetin biletinderge ony ósirýdiń mashaqaty jaqsy málim. Alaıda sol jazǵy-qysqy baǵymyn qadaǵalap, azyq-sýyn saılap, turatyn ornyn jaılap, kútip otyrǵan úı janýary taban astynda qoldy bolyp ketip jatatyn jaǵdaı da az emes. «Mal ashýy – jan ashýy». Tórt túligi qoldy bolyp, qyrýar shyǵynǵa ushyraǵan aýyl turǵyndary polısııaǵa júginbegende qaıtsin?!
Túrkistan oblystyq Polısııa departamentiniń bastyǵy, polısııa general-maıory Qaırat Dálbekov búginde mal urlyǵyn boldyrmaý men aldyn alý jumystary basty orynǵa qoıylǵanyn aıtady. «Eldi jerde ury bar, taýly jerde bóri bar» demekshi, ońaı oljaǵa kenelgisi kelip, aram pıǵylyn iske asyratyn ury-qarylar aq pen qaranyń qatar júretini sekildi mal ustaǵan aımaqta da kezdesedi. Al mal urlyǵy oryn alǵan saıyn, tıisinshe ony azaıtý úshin ishki ister salasynyń qyzmetkerleri kúndiz-túni qyzmet atqarýda», deıdi ol.
Oblysta ótken jyly mal urlyǵynyń tirkelýi 2 esege azaıǵan. Iаǵnı 2019 jyly 641 mal urlyǵy bolsa, 2020 jylda 314 derek tirkelgen. Al 2021 jyldyń 4 aıyna negizdelgen statıstıkaǵa súıensek, urlanǵan 712 maldyń 250-den astamy zańdy ıelerine qaıtarylǵan. Sońǵy bir aıda polıseıler 10-ǵa jýyq mal ıesiniń alǵysyn alypty. Mal urlyǵynyń odan ári de tómendep, ashylýy joǵarylaýy úshin búginde polısııa qyzmetkerleri tarapynan qajetti sharalardyń barlyǵy atqarylyp keledi. Arnaıy osy qylmys túrimen aınalysyp, qylmyskerlerdi quryqtap júrgen jedel ýákilder mal urlyǵy tirkelgen qala, aýdandarǵa issaparmen shyǵyp, kúdiktilerdiń izine túsedi. Jáne esh ýaqytta nátıjesiz qaıtqan emes. Dittep barǵan jumystaryn aıaqtap, mal urylaryn ne bolmasa mindetti túrde maldardy tárkilep, turǵyndarǵa tapsyrǵan. Bul oraıda general mal urlyǵy aıtýǵa jeńil bolǵanymen, qaskóılerdi ustaý kásibı biliktilik pen tabandy eńbekti talap etetinin aıtady. «Jyl basynan bergi statıstıkaǵa súıener bolsaq, bizdiń óńirdi mazalap otyrǵan mal urlyǵyn uıymdastyrǵan 11 qylmystyq top quryqtaldy. Olardyń ishinde 32 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp, mal urlyǵynyń 48 jaıtyna qatysy bar ekeni anyqtaldy. Qazirgi ýaqytta tájirıbeli polıseılerimiz, ıaǵnı jedel ýákilder mal urlyǵy qylmysy boıynsha qaskóılerdi ustaý úshin qala, aýdandarda áli de izdestirý jumystary men arnaıy operasııalardy jalǵastyryp júr. Sebebi keıbir aryzdanýshylar tarapynan malymyz tabylmaı, sozbalańǵa salyndy dep shaǵym aıtyp keletinder de bar», deıdi Qaırat Dálbekov.
Kóp jaǵdaıda qujatsyz mal tasymaldaıtyn júrgizýshiler de osy urlyqtyń oryn alýyna sebepker bolyp jatady. Olardy anyqtaý úshin polıseıler qala, aýdandaǵy kireberis jerlerge arnaıy post qoıyp, ne bolmasa reıdtik jumystardy jıi júrgizý, patrýldeý arqyly qujatsyz mal tasymaldaǵan avtokólikterdiń zań buzýyna tosqaýyl bolýda. Mal urlyǵynyń basym bóligi de osy aıtylǵan jumystar boıynsha anyqtalyp, nátıjege qol jetkizilýde. Jyl basynan beri Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 406-baby «Qazaqstan Respýblıkasynyń veterınarııa salasyndaǵy zańnamasyn buzý» boıynsha 548 quqyqbuzýshylyq anyqtalǵan. Al atalǵan zańnyń 408-baby boıynsha 2874 quqyqbuzýshylyq tirkelip otyr. Iаǵnı maldaryn qaraýsyz jiberip, sol arqyly ózgege zardabyn tıgizgen azamattar az emes. Sondaı-aq Ishki ister mınıstrliginiń «Múlikti qorǵaý jónindegi» 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasynyń talaptaryn oryndaý, mal urlyǵynyń aldyn alý úshin, maldy tańbalaý, qujattandyrý, syrǵa salý, veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý jumystaryn kúsheıtý jumystarynyń naqty júrgizilýin uıymdastyrý maqsatynda mal jıi urlanatyn aýdandarǵa arnaıy beketter qoıylǵan. Mysaly, Shymkent – Maqtaaral tas joly boıyna «Syrdarııa» beketi ornalastyrylǵan. Atalǵan beketke Jetisaı, Keles jáne Maqtaaral aýdanynyń polısııa qyzmetkerleri, veterınarııa bóliminiń mamandary jumyldyrylyp, bekitilgen. Bul mamandar kúndelikti aýdannan jaıylymǵa tasymaldanyp jatqan maldardyń syrǵalanǵany, qujaty bar-joǵyn, zańdylyǵyn tekseredi. Bir ǵana Maqtaaral aýdanynyń ózinde qaraýsyz qaldyrylǵan jáne tirkelmegen maldardy qamaý maqsatynda 11 oryn ashylǵan. Osyndaı jumystardyń nátıjesinde Maqtaaral APB-nyń polıseıleri nebári 2 aıdyń ishinde malynyń qujaty joq 350 adamdy anyqtap, olarǵa ákimshilik shara qoldandy.
Mal urlyǵyn boldyrmaý maqsatyndaǵy mańyzdy qadamdardyń biri – úshjaqty kelisimshart jasaý. Tártip saqshylary ákimdik, mal ıesi men baqtashy arasynda jasalatyn kelisimshart urlanǵan maldardy ıesine aman qaıtarýǵa septigin tıgizetinin aıtýda. Bul oraıda oblys boıynsha 5975 úshjaqty kelisimshart túzilgen. «Saqtansań – saqtaımyn» degen, mamandar búgingi tańda qoldanystaǵy «chıptiń» kómegi mol ekenin aıtýda. О́ıtkeni mal ıesi «chıpti» malǵa ornatý arqyly onyń kómegimen qaıda júrgenin jáne turǵanyn birden anyqtaıdy. GPS-baqylaý júıesi de birqatar iri sharýashylyq tarapynan erekshe qoldaýǵa ıe bolyp, qoldanylyp keledi. Sirińke qorabyndaı ǵana GPS-trekerler mobıldi qurylǵy arqyly maldyń qozǵalysyna baqylaý jasaýǵa múmkindik beredi.
Iá, ury aıtyp kelmeıdi. Sol úshin únemi saqtyq sharalaryn saqtap, muqııat bolý mal ıesine myń ese tıimdi. Qora-jaıyn mindetti túrde myqtap qorshap, berik qulyp salyp, «aýyl arasyndamyz» ne bolmasa «el ishi ǵoı» dep ózin aldaıtyn jalǵan senimnen arylǵandardyń da utary anyq. «Maldy der kezinde tańbalap, syrǵa salýǵa júrdim-bardym qaramaý kerek. Syrǵalanǵan jáne tańbalanǵan maldardy izdep tabý tańbasy joq tórt túlikke qaraǵanda áldeqaıda jeńilirek. Urylardyń der kezinde jolyn kesip, quryqtaý úshin turǵyndar tórt túligin ýaqtyly syrǵalaýy kerek. Sondaı-aq baqtashy retinde kez kelgen janǵa maldy senip tapsyrýǵa bolmaıdy. Olar da sizdiń senimińizdi paıdalanyp, múlkińizge qol salýy ábden múmkin. Senimsiz baqtashylar mal urlyǵyna beıim bolady. Sondyqtan neǵurlym úshjaqty kelisimshart arqyly senimdi baqtashyny jaldaǵan abzal», deıdi Polısııa departamentiniń bastyǵy. Bul oraıda Qaırat Dálbekov Otyrar aýdanynda oryn alǵan jaǵdaıdy mysal retinde keltirdi.
Otyrar aýdanynda ózine senip tapsyrylǵan maldy baqtashy qas qaraıa úıine aıdap aparyp, ózi tańdap alǵan tórteýiniń en-tańbalaryn ıelený maqsatynda ózgertken. Alaıda polısııa qyzmetkerleriniń qyraǵylyǵynyń arqasynda teris pıǵyly iske aspady. Aýdandyq polısııa bólimine aryzdanǵan jergilikti turǵynnyń aıtýynsha, 46 bas iri qarasyn baqtashyǵa baǵýǵa bergen. Aptasyna bir baryp, sıyrlaryn baqylap júrgen. Kezekti bir barǵanynda 4 sıyrynyń joqtyǵyn baıqaǵan. Sodan soń olardyń urlanǵanyn bilip, tártip saqshylarynyń kómegine júgingen. Jábirlenýshige keltirilgen jalpy shyǵyn kólemi 1 mıllıon 200 myń teńgege baǵalanǵan. Otyrarlyq polıseıler habar túsisimen oqıǵa ornyna tolyq quramda jedel jetip, istiń aq-qarasyn ajyratýǵa kirisken. Tártip saqshylary kýágerlerden jaýap alyp, aınalany muqııat tekseredi. Nátıjesinde, jábirlenýshi azamattyń 4 sıyry baqtashynyń úıinen tabylǵan. Osylaısha, kúdikti anyqtalyp, polısııa bólimine jetkizilgen.
Naryqtaǵy ettiń baǵasy qymbattaǵan saıyn, maldyń quny da artary anyq. Tártip saqshylary turǵyndardy ońaı jolmen oljaly bolǵysy keletinderge tosqaýyl bolý úshin tórt túligine muqııat bolýǵa shaqyrýda.
Túrkistan oblysy
